{"id":133656,"date":"2020-02-22T14:59:59","date_gmt":"2020-02-22T11:59:59","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=133656"},"modified":"2020-02-22T14:59:59","modified_gmt":"2020-02-22T11:59:59","slug":"xalq-t%c9%99qvimi-yurdumuza-bayramlar-ayi-boz-ay-daxil-olub","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=133656","title":{"rendered":"Xalq t\u0259qvimi: yurdumuza bayramlar ay\u0131 Boz ay daxil olub"},"content":{"rendered":"<p>Bu g\u00fcn yurdumuza Boz ay daxil olur. Bu ay ad\u0259t\u0259n g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k i\u015fl\u0259rin, ke\u00e7iril\u0259n bayramlar\u0131n, h\u0259m\u00e7inin icra edil\u0259n m\u0259rasiml\u0259rin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsuslu\u011fu il\u0259 se\u00e7ilir.<\/p>\n<p><strong>ARANTV.AZ<\/strong> x\u0259b\u0259r verir ki, xalq t\u0259qvimin\u0259 g\u00f6r\u0259, Ki\u00e7ik \u00e7ill\u0259 fevral\u0131n 20-si \u00f6mr\u00fcn\u00fc ba\u015fa vurur, yerini Boz aya verir. Boz ay xalq aras\u0131nda h\u0259m d\u0259 \u201cAla\u00e7alpov\u201d, \u201c\u00c7ill\u0259be\u00e7\u0259\u201d, \u201cA\u011flar-g\u00fcl\u0259r\u201d, \u201cC\u0259ml\u0259l\u0259r\u201d adlar\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131r. Boz ay Ki\u00e7ik \u00e7ill\u0259nin qurtard\u0131\u011f\u0131 vaxtdan yaz\u0131n ilk g\u00fcn\u00fcn\u0259 (mart\u0131n 21-n\u0259) q\u0259d\u0259r olan d\u00f6vrd\u00fcr. Aya bu c\u00fcr ad verilm\u0259si Boz ayda havan\u0131n buludlu, ya\u011f\u0131\u015fl\u0131, k\u00fcl\u0259kli, b\u0259z\u0259n g\u00fcn\u0259\u015fli \u2013 bir s\u00f6zl\u0259, d\u0259yi\u015fk\u0259n ke\u00e7m\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Xalq aras\u0131nda Boz ay haqq\u0131nda bir deyim var: \u201cBoz ay bozara-bozara ke\u00e7\u0259r\u201d. Bu, daha \u00e7ox Boz ayda havalar\u0131n bozarmas\u0131na v\u0259 d\u0259yi\u015fk\u0259nliyin\u0259 i\u015far\u0259dir. Boz ay\u0131n d\u0259yi\u015fk\u0259n olmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar bir r\u0259vay\u0259td\u0259 deyilir ki, n\u0259 vaxtsa, G\u00f6y Tanr\u0131 ili 12 aya b\u00f6l\u00fcb. Bu vaxt h\u0259r aya 32 g\u00fcn, t\u0259kc\u0259 Boz aya 14 g\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fcb. Boz ay incim\u0259sin dey\u0259, h\u0259r ay \u00f6mr\u00fcnd\u0259n bir g\u00fcn bu aya verib. Lakin Boz ay yen\u0259 naraz\u0131 qal\u0131b. Bunu g\u00f6r\u0259n aylar\u0131n b\u0259zisi \u00f6mr\u00fcnd\u0259n bir g\u00fcn d\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb Boz aya verib. El\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 aylar\u0131n b\u0259zisi 30 g\u00fcn, b\u0259zisi is\u0259 31 g\u00fcnd\u0259n ibar\u0259tdir. Deyil\u0259nl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Boz ayda havalar\u0131n bu c\u00fcr d\u0259yi\u015fk\u0259n olmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi h\u0259r aydan pay ald\u0131\u011f\u0131na i\u015far\u0259dir. Bu ay\u0131n xalq aras\u0131nda ad\u0131n\u0131n h\u0259m d\u0259 \u201ca\u011flar-g\u00fcl\u0259r\u201d adlanmas\u0131 havalar\u0131n d\u0259yi\u015fk\u0259n olmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. Ki\u00e7ik \u00e7ill\u0259 il\u0259 Novruz aras\u0131ndak\u0131 Boz ay q\u0131\u015fdan yaza ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. Xalq aras\u0131nda Boz aya \u201cBayram ay\u0131\u201d da deyilir.<\/p>\n<p>AZ\u018fRTAC\u00a0folklor\u015f\u00fcnas Ramazan Qafarl\u0131n\u0131n Boz ay v\u0259 qar\u015f\u0131dan g\u0259l\u0259n Novruz \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rinin m\u0259rasiml\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 qeydl\u0259rini t\u0259qdim edir:<\/p>\n<p>Xalq inanc\u0131na g\u00f6r\u0259 Boz ay h\u0259m q\u0131\u015f\u0131n, h\u0259m d\u0259 ilin son ay\u0131d\u0131r. Bel\u0259 inanc m\u0259tnl\u0259rind\u0259n birind\u0259 deyilir ki, q\u0131\u015fda h\u0259r \u015fey yat\u0131b donur. Yaz g\u0259lib d\u00f6rd d\u0259f\u0259y\u0259 bunlar\u0131 ay\u0131ld\u0131r. Bunlar\u0131n ay\u0131lmas\u0131 Novruz bayram\u0131nda olur. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Novruz bayram\u0131 d\u00f6rd h\u0259ft\u0259dir v\u0259 d\u00f6rd \u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 var: \u201cBu d\u00f6rd \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 xalq t\u0259qvimind\u0259 q\u0131\u015f\u0131n son ay\u0131 olan Boz ay\u0131n d\u00f6rd \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sidir. Xalq t\u0259qvimind\u0259 d\u0259 q\u0131\u015f\u0131n m\u00fcdd\u0259ti 3 ayd\u0131r. \u018fvv\u0259lc\u0259 dekabr\u0131n 20-d\u0259n yanvar\u0131n 30-d\u0259k davam ed\u0259n 40 g\u00fcnl\u00fck B\u00f6y\u00fck \u00e7ill\u0259, ard\u0131 il\u0259 fevral\u0131n 1-d\u0259n 20-d\u0259k davam ed\u0259n Ki\u00e7ik \u00e7ill\u0259, sonda fevral\u0131n 21-d\u0259n mart\u0131n 21-d\u0259k davam ed\u0259n Boz ay g\u0259lir. Boz ay h\u0259m q\u0131\u015f\u0131n, h\u0259m d\u0259 ilin son ay\u0131d\u0131r. Onun 4 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si k\u00f6hn\u0259 ilin sonu \u2013 yeni ilin \u0259r\u0259f\u0259si kimi xalq aras\u0131nda \u0259lam\u0259tdar g\u00fcnl\u0259r kimi x\u00fcsusi f\u0259rql\u0259ndirilir v\u0259 qeyd olunur.<\/p>\n<p>Folklor\u015f\u00fcnas Azad N\u0259biyev \u201c\u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259r\u201d adlanan kitab\u0131nda d\u00f6rd \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259ni a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 adlar alt\u0131nda bu ard\u0131c\u0131ll\u0131qla s\u0131ralay\u0131b:<\/p>\n<p>Birinci \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 \u2013 Su \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si;<\/p>\n<p>\u0130kinci \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 \u2013 Od \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si;<\/p>\n<p>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 \u2013 Yel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si;<\/p>\n<p>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 \u2013 Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si.<\/p>\n<p><strong>Evatd\u0131<\/strong><\/p>\n<p>\u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259r m\u00fcxt\u0259lif m\u0259rasim \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri il\u0259 z\u0259ngindir. Ev v\u0259 \u00e7\u00f6ll\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7oxlu m\u0259rasim xarakterli ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259r vard\u0131r. Ev ad\u0259tl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259n \u0259sas ad\u0259tl\u0259rd\u0259n biri ev t\u0259mizl\u0259m\u0259dir. B\u0259zi yerl\u0259rd\u0259 buna evatd\u0131 deyirl\u0259r. Bu \u0259n\u0259n\u0259nin \u0259sas mahiyy\u0259ti ev-e\u015fik t\u0259mizliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Lakin bu, adi g\u00fcnl\u0259rd\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259mizlik deyil. \u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, \u0259sas\u0259n, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n bu t\u0259mizlik m\u0259rasimi xarakterlidir. Bunun \u0259sas\u0131nda inanc durur. Burada apar\u0131lan t\u0259mizlik, \u0259slind\u0259, t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259, yenil\u0259nm\u0259 xarakterli m\u0259rasimi \u0259n\u0259n\u0259dir. Evatd\u0131n\u0131n \u0259sas mahiyy\u0259ti ev-e\u015fiy\u0259 aid n\u0259 varsa, onun t\u0259mizl\u0259n\u0259r\u0259k t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259sind\u0259n ibar\u0259tdir. Bu prosesd\u0259 ev-e\u015fiy\u0259 aid he\u00e7 n\u0259 v\u0259 he\u00e7 k\u0259s prosesd\u0259n k\u0259narda qala bilm\u0259z. Evin paltar-palaz\u0131, yor\u011fan-d\u00f6\u015f\u0259yi, mir-mitili \u00e7\u00f6l\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r, yuyulan yuyulur, yuyulmayan g\u00fcn\u0259 verilir. H\u0259y\u0259t-baca t\u0259mizl\u0259nir, s\u0259liq\u0259y\u0259 sal\u0131n\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu prosesin \u0259sas\u0131nda iki m\u0259rasim amili durur.<\/p>\n<p>Birincisi, t\u0259mizlik \u2013 t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259 el\u0259 apar\u0131lmal\u0131d\u0131r ki, h\u0259y\u0259t-bacan\u0131n, ev-e\u015fiyin t\u0259mizl\u0259nm\u0259si, s\u0259liq\u0259-sahman\u0131, g\u00f6z\u0259lliyi, bir s\u00f6zl\u0259, yeni il \u2013 Novruz \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131r olmas\u0131 d\u0259rhal n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arps\u0131n. Bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 he\u00e7 bir \u0259y\u0259r-\u0259skiklik ola bilm\u0259z. \u00c7\u00fcnki Novruz bayram\u0131 t\u0259kc\u0259 ilin t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259si deyil, b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 k\u00f6hn\u0259 ili ya\u015fam\u0131\u015f h\u0259r k\u0259sin v\u0259 h\u0259r \u015feyin t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259si dem\u0259kdir. \u0130nsanlar \u00f6z ya\u015fad\u0131qlar\u0131 m\u0259kan\u0131 t\u0259mizl\u0259yib t\u0259z\u0259l\u0259dikl\u0259ri kimi, ruhlar\u0131n\u0131 da h\u0259r c\u00fcr \u00e7irkinlikl\u0259rd\u0259n t\u0259mizl\u0259yib, yeni il\u0259 yenil\u0259nmi\u015f, ruh\u0259n, m\u0259n\u0259n yenid\u0259n do\u011fulmu\u015f halda ke\u00e7irl\u0259r.<\/p>\n<p>\u0130kincisi, t\u0259mizlik \u2013 t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259 zaman\u0131 k\u00f6hn\u0259, s\u0131n\u0131q, s\u0131radan \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, yarars\u0131z n\u0259 varsa at\u0131lmal\u0131, evd\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. K\u00f6hn\u0259, yarars\u0131z paltar at\u0131l\u0131r, s\u0131n\u0131q qab-qacaq tullan\u0131rd\u0131. T\u0259z\u0259 pal-paltar ilin hans\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 al\u0131nmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 \u2013 Novruz \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131rd\u0131. K\u00f6hn\u0259, s\u0131n\u0131q, yarars\u0131z olan evd\u0259n at\u0131lmal\u0131 idi ki, insanlar yeni il\u0259 tam t\u0259z\u0259l\u0259nmi\u015f, yenil\u0259nmi\u015f halda ke\u00e7\u0259 bilsinl\u0259r. \u018fg\u0259r s\u0131n\u0131q, yarars\u0131z bir \u015fey evd\u0259 qalard\u0131sa, bu, yeni ild\u0259 u\u011fursuzlu\u011fa s\u0259b\u0259b olard\u0131. B\u00fct\u00fcn bunlar ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 ev t\u0259mizl\u0259nm\u0259si adi g\u00fcnl\u0259rd\u0259 olan t\u0259mizlik olmay\u0131b, \u00f6z inanc \u0259saslar\u0131na malik m\u0259rasimi \u0259n\u0259n\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>A\u011facqorxutma<\/strong><\/p>\n<p>\u018fslind\u0259, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn m\u0259rasim ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin ham\u0131s\u0131 yenil\u0259nm\u0259y\u0259 \u2013 t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259y\u0259 xidm\u0259t edir. Bel\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n biri a\u011facqorxutma ad\u0259tidir. Bu, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin a\u00e7\u0131q formada magik mahiyy\u0259tli \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rind\u0259ndir. A\u011facqorxutma ayr\u0131ca icra olunan ad\u0259t-ayin olsa da, onu mahiyy\u0259tc\u0259 evatd\u0131 m\u0259rasimind\u0259n ay\u0131rmaq olmaz. Evatd\u0131da ev-e\u015fik t\u0259mizl\u0259ndiyi, yenil\u0259ndiyi kimi, a\u011facqorxutma ayini d\u0259 ba\u011f-ba\u011fat\u0131n t\u0259z\u0259l\u0259nm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir. B\u0259z\u0259n ba\u011fdak\u0131 bir a\u011fac meyv\u0259 vaxt\u0131 bar vermir. Bu zaman x\u00fcsusil\u0259 ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 h\u0259min ayin icra olunur. Bir n\u0259f\u0259r \u0259lin\u0259 balta al\u0131b a\u011fac\u0131n yan\u0131na g\u0259lir v\u0259 \u00fcz\u00fcn\u00fc a\u011faca tutaraq deyir ki, \u201c\u0259g\u0259r bu il bar verm\u0259s\u0259n, meyv\u0259 g\u0259tirm\u0259s\u0259n s\u0259ni bu balta il\u0259 k\u0259s\u0259c\u0259y\u0259m\u201d. B\u0259zi b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015fqa bir n\u0259f\u0259r a\u011fac\u0131 qorxudan baltal\u0131 \u015f\u0259xsi dayand\u0131raraq deyir ki, \u201ck\u0259sm\u0259, g\u0259l\u0259n il bar ver\u0259c\u0259k\u201d.<\/p>\n<p>Ev-e\u015fikd\u0259n k\u00f6hn\u0259, s\u0131n\u0131q, yarars\u0131z \u0259\u015fyalar at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kimi, ba\u011f-ba\u011fatda da quru a\u011faclar k\u0259silir, qurumu\u015f budaqlar budan\u0131r. Bar verm\u0259y\u0259n, lakin sa\u011flam olan a\u011faclar is\u0259 qorxudulur. Qorxutmaqda m\u0259qs\u0259d t\u0259kc\u0259 bar almaq deyil. Bir a\u011fac\u0131n bar verm\u0259m\u0259si onun mal-qara kimi q\u0131s\u0131rl\u0131\u011f\u0131, sonsuzlu\u011fu dem\u0259kdir. Q\u0131s\u0131rl\u0131q, sonsuzluq is\u0259 b\u00f6y\u00fck u\u011fursuzluq say\u0131l\u0131rd\u0131. Bu q\u00fcsuru aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn insanlar a\u011fac\u0131 qorxudub, onu yenil\u0259yir, sa\u011fald\u0131r, q\u00fcsurunu aradan qald\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p><strong>\u00dcz\u0259rlik yand\u0131rma<\/strong><\/p>\n<p>\u00dcz\u0259rliyin Az\u0259rbaycan inanclar sistemind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r yay\u011f\u0131n inanc olmas\u0131 h\u0259r k\u0259s\u0259 m\u0259lumdur. \u00dcz\u0259rlik yand\u0131rma Novruz m\u0259rasim kompleksind\u0259 t\u0259mizl\u0259nm\u0259 \u2013 yenil\u0259nm\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 icra olunan ayinl\u0259rd\u0259ndir. \u0130nsanlar Novruz tonqal\u0131na \u00fcz\u0259rlik atar, bununla da ev-e\u015fiy\u0259, mal-qaraya, ev sakinl\u0259rin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f h\u0259r hans\u0131 m\u0259nfi n\u0259z\u0259rin t\u0259sirini aradan qald\u0131rarm\u0131\u015flar. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn onlar \u00fcz\u0259rliyin t\u00fcst\u00fcs\u00fcn\u00fc ev sakinl\u0259rin\u0259, ev\u0259, mal-qaraya t\u0259r\u0259f tutarm\u0131\u015flar. Bu ad\u0259t indi d\u0259 \u00e7ox yay\u0131l\u0131b. \u00dcz\u0259rlikyand\u0131rma yenil\u0259nm\u0259nin m\u00fch\u00fcm ayinl\u0259rind\u0259ndir. \u00dcz\u0259rlik vasit\u0259sil\u0259 b\u0259d n\u0259z\u0259r, pis niyy\u0259tl\u0259r t\u0259mizl\u0259nir.<\/p>\n<p><strong>Tonqal qalama<\/strong><\/p>\n<p>\u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 4 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin d\u00f6rd\u00fcn\u00fcn d\u0259 \u0259n ayr\u0131lmaz v\u0259 \u0259v\u0259zolunmaz atributu tonqal qalamad\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 tonqal qalan\u0131r, insanlar \u201ca\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131m-u\u011furlu\u011fum bu odda qals\u0131n\u201d deyib onun \u00fcz\u0259rind\u0259n tullan\u0131rlar. Bu, ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin \u0259n m\u00fch\u00fcm v\u0259 a\u00e7\u0131q magik xarakterli ayinl\u0259rind\u0259ndir. Bu zaman n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r d\u0259 oxunur. H\u0259min n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r m\u0259zmun v\u0259 mahiyy\u0259tc\u0259 odla, t\u0259mizl\u0259nm\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 alq\u0131\u015f-dualard\u0131r. Ara\u015fd\u0131rmalar zaman\u0131 odun m\u00fcxt\u0259lif funksiyalar\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r:<\/p>\n<p>Od G\u00fcn\u0259\u015fin yerd\u0259ki r\u0259mzidir;<\/p>\n<p>Od birlik, mehribanl\u0131q r\u0259mzidir (ail\u0259 oca\u011f\u0131);<\/p>\n<p>Od canl\u0131 varl\u0131qd\u0131r;<\/p>\n<p>Od g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259n x\u0259b\u0259r ver\u0259 bilir;<\/p>\n<p>Od t\u0259mizl\u0259yici, pakla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131, safla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131, qoruyucu g\u00fcc\u0259 malikdir&#8230;<\/p>\n<p>Bu izahdan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, tonqal qalama Novruz m\u0259rasim kompleksinin magik xarakterli ayinl\u0259rind\u0259ndir.<\/p>\n<p><strong>Danatma<\/strong><\/p>\n<p>Bel\u0259 m\u0259rasiml\u0259rd\u0259n biri danatma ad\u0259tidir. M\u0259rasim Novruz gec\u0259si icra olunur. \u0130nsanlar s\u0259h\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r oyaq qal\u0131r, G\u00fcn\u0259\u015fi qar\u015f\u0131lay\u0131rlar. Novruz bayram\u0131 m\u0259rasim kompleksi Od-G\u00fcn\u0259\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fc il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu, ac\u0131, s\u0259rt, \u00f6l\u00fcm, acl\u0131q, q\u0131tl\u0131q sa\u00e7an q\u0131\u015f\u0131n yola sal\u0131nmas\u0131, h\u0259yat ver\u0259n, bolluq, ruzi-b\u0259r\u0259k\u0259t g\u0259tir\u0259n yaz\u0131n qar\u015f\u0131lanmas\u0131 m\u0259rasimidir. Lakin yaz \u00f6z-\u00f6z\u00fcn\u0259 g\u0259lmirdi. \u0130nsanlar m\u00fcxt\u0259lif magik m\u0259rasiml\u0259rl\u0259 onu g\u0259tirir v\u0259 qar\u015f\u0131lay\u0131rd\u0131lar. Yaz\u0131n \u0259n m\u00fch\u00fcm atributu G\u00fcn\u0259\u015f idi. \u0130nsanlar Novruz gec\u0259si oyaq qal\u0131b, s\u0259h\u0259r dan yeri s\u00f6k\u00fcl\u0259nd\u0259 yeni ild\u0259 ilk d\u0259f\u0259 do\u011facaq G\u00fcn\u0259\u015fi g\u00f6zl\u0259yirdil\u0259r. Bu, G\u00fcn\u0259\u015fin h\u0259rg\u00fcnk\u00fc kimi do\u011fmas\u0131 yox, yeni ild\u0259 el-obaya, d\u00fcnyaya ilk g\u0259li\u015fi idi. Onu g\u00fcl\u0259r\u00fczl\u0259, alq\u0131\u015f-dualarla, sevincl\u0259 qar\u015f\u0131lamaq laz\u0131m idi ki, b\u00f6y\u00fck h\u0259v\u0259sl\u0259 g\u0259lsin. \u00c7\u00fcnki soyuq q\u0131\u015fdan sonra insanlar\u0131n, heyvanlar\u0131n, bitkil\u0259rin b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131 G\u00fcn\u0259\u015fin g\u0259li\u015find\u0259n as\u0131l\u0131 idi. Bu g\u0259li\u015fin mifoloji-inanclarla, magik ayinl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 danatma gec\u0259si icra edil\u0259n fallarda ifad\u0259 olunur. Bu gec\u0259 h\u0259m d\u0259 b\u0259xt gec\u0259si idi. Odur ki, q\u0131zlar su il\u0259 fal a\u00e7\u0131b b\u0259xtl\u0259rini yoxlay\u0131rd\u0131lar. Danatma i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n G\u00fcn\u0259\u015f do\u011fandan sonra su \u00fcst\u00fcn\u0259 gedib \u0259l-\u00fcz\u00fcn\u00fc yumalar\u0131, suyun \u00fcst\u00fcnd\u0259n tullanaraq \u201ca\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131m-u\u011furlu\u011fum bu sulara\u201d dem\u0259si il\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>Torbaatd\u0131<\/strong><\/p>\n<p>Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin \u0259sas ad\u0259tl\u0259rind\u0259n biri torbaatd\u0131 m\u0259rasimidir. Buna b\u0259zi yerl\u0259rd\u0259 qur\u015faqsallama, baca-baca, yaxud n\u00fcnn\u00fcn\u00fc d\u0259 deyilir. M\u0259zmunu ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 gec\u0259si evl\u0259r\u0259 torba at\u0131b, pay ist\u0259m\u0259kdir. Ke\u00e7mi\u015fd\u0259 d\u0259 bu m\u0259rasim zaman\u0131 xurcun, torba, qur\u015faq at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r: \u201cB\u0259z\u0259n bu m\u0259rasimi papaqatd\u0131 adland\u0131r\u0131rlar. Bu ad sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n qal\u0131b. \u018fslind\u0259 papaq qeyr\u0259t, namus, yayl\u0131q ab\u0131r-h\u0259ya r\u0259mzidir. Papaq v\u0259 yayl\u0131q insandan yuxar\u0131da yerl\u0259\u015fdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn Yaradana daha yax\u0131nd\u0131r. Papa\u011f\u0131n v\u0259 yayl\u0131\u011f\u0131n ayaqlar alt\u0131na at\u0131lmas\u0131, pay t\u0259l\u0259b edilm\u0259si, \u0259slind\u0259, a\u015fa\u011f\u0131l\u0131qd\u0131r. Qad\u0131n\u0131n ba\u015f \u00f6rp\u0259yi ancaq sava\u015f\u0131n, qan t\u00f6km\u0259yin qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nark\u0259n araya at\u0131l\u0131rd\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu m\u0259rasimin ad\u0131 torbaatd\u0131 kimi qeyd olunmal\u0131d\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>Folklor\u015f\u00fcnas A\u011faverdi X\u0259lil d\u0259 yaz\u0131r ki, Novruza aid bayram ad\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kild\u0259 adland\u0131r\u0131lan torba atmaqd\u0131r. Novruzla ba\u011fl\u0131 orta \u0259srl\u0259r\u0259 aid yaz\u0131l\u0131 qaynaqlarda (o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u00d6m\u0259r X\u0259yyam\u0131n \u201cNovruznam\u0259\u201dsind\u0259 v\u0259 \u018fbu Reyhan \u0259l-Biruninin \u201cAsar \u0259l baqiy\u0259\u201d \u0259s\u0259rind\u0259) bu ad\u0259tl\u0259rin z\u0259rd\u00fc\u015ftilik d\u00f6n\u0259mind\u0259 m\u00f6vcud oldu\u011fu v\u0259 onun x\u00fcsusi icra\u00e7\u0131lar \u2013 z\u0259rd\u00fc\u015ft kahinl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n yerin\u0259 yetirildiyi haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir. Sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u201ctorba atmaq\u201d, \u201cqur\u015faq atmaq\u201d v\u0259 ya \u201c\u015fal sallamaq\u201dla \u0259v\u0259zl\u0259nmi\u015fdir. \u018flb\u0259tt\u0259, burada m\u0259i\u015f\u0259t m\u0259d\u0259niyy\u0259tind\u0259ki d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r \u00f6z t\u0259sirl\u0259rini g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. M\u0259s\u0259l\u0259n:<\/p>\n<p>M\u0259h\u0259mm\u0259dh\u00fcseyn \u015e\u0259hriyar\u0131n \u015feirind\u0259 deyilir:<\/p>\n<p>Ay n\u0259 g\u00f6z\u0259l qaydad\u0131 \u015fal sallamaq,<\/p>\n<p>Bayraml\u0131\u011f\u0131 bel \u015fal\u0131na ba\u011flamaq.<\/p>\n<p><strong>S\u0259m\u0259ni n\u0259ziri<\/strong><\/p>\n<p>\u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin ayinl\u0259ri \u00e7oxdur. Bunlardan b\u0259zil\u0259ri s\u0259m\u0259ni il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Onlardan biri s\u0259m\u0259ni n\u0259ziri ad\u0259tidir. Q\u0259lbind\u0259 bir niyy\u0259ti olan adam b\u00f6y\u00fck qablara bu\u011fda t\u00f6k\u00fcb g\u00f6y\u0259rdirdi. Sonra c\u00fcc\u0259rtil\u0259ri \u0259zib \u015fir\u0259sini \u00e7\u0131xar\u0131r, \u015fir\u0259y\u0259 bir az su \u0259lav\u0259 edib, iki-\u00fc\u00e7 g\u00fcn qaynad\u0131rd\u0131lar. Ona qoz-f\u0131nd\u0131q l\u0259p\u0259si qat\u0131r, sonra xon\u00e7a sinil\u0259rin\u0259 t\u00f6k\u00fcb yay\u0131rd\u0131lar. Xon\u00e7alar\u0131 ev\u0259 aparmay\u0131b, h\u0259y\u0259td\u0259 saxlay\u0131rd\u0131lar. Gec\u0259 yatmay\u0131b niyy\u0259tin q\u0259bul olunmas\u0131 haqq\u0131nda dua edirdil\u0259r. S\u0259h\u0259r bi\u015fmi\u015fin dad\u0131na bax\u0131rd\u0131lar. \u018fg\u0259r bi\u015fmi\u015f \u015firin \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131sa, dem\u0259k, n\u0259zir-niyy\u0259t q\u0259bul olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>S\u0259m\u0259ni ovsunu<\/strong><\/p>\n<p>S\u0259m\u0259ni ovsunu ad\u0259ti d\u0259 magik xarakterlidir. Bu ayin u\u015fa\u011f\u0131 olmayan qad\u0131nlardan \u00f6tr\u00fc icra olunurdu. Ayinin qaydas\u0131 bel\u0259dir: O\u011ful-q\u0131z b\u00f6y\u00fctm\u00fc\u015f qad\u0131n g\u00f6y\u0259rdilmi\u015f s\u0259m\u0259nini ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 g\u00fcn\u00fc u\u015fa\u011f\u0131 olmayan v\u0259 bununla da \u00e7ill\u0259y\u0259 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f say\u0131lan qad\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131 \u00fcst\u0259 saxlay\u0131r. O, bulaqdan, \u00e7aydan g\u0259tirilmi\u015f \u201c\u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 suyu\u201dndan bu s\u0259m\u0259ninin \u00fcst\u00fcnd\u0259n \u00e7ill\u0259li qad\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 ax\u0131d\u0131r. Yen\u0259 d\u0259 o\u011ful-u\u015faq b\u00f6y\u00fctm\u00fc\u015f ba\u015fqa bir qad\u0131n \u00e7ill\u0259linin \u00fcst\u00fcn\u0259 ax\u0131d\u0131lan bu suyu \u0259lin\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 qay\u00e7\u0131 il\u0259 do\u011fraya-do\u011fraya: \u201cA s\u0259m\u0259nini g\u00f6y\u0259rd\u0259n, bu g\u0259lini d\u0259 g\u00f6y\u0259rt\u201d, \u2013 deyir v\u0259 yaxud: \u201cArpa, bu\u011fda d\u0259nidi, G\u00f6y\u0259r\u0259n s\u0259m\u0259nidi, K\u0259sdim, g\u0259lin, \u00e7ill\u0259ni, \u00d6vlad verm\u0259k d\u0259midi\u201d, \u2013 ovsun s\u00f6zl\u0259rini deyir.<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259r tarix\u0259n \u00e7ox z\u0259ngin olub, zaman ke\u00e7dikc\u0259 onlardan b\u0259zil\u0259ri daim m\u00fcasirl\u0259\u015f\u0259n h\u0259yat\u0131n t\u0259siri il\u0259 unudulub, b\u0259zil\u0259ri d\u0259 \u015f\u0259klini d\u0259yi\u015f\u0259r\u0259k yenil\u0259nib. H\u0259min \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin inanc \u0259saslar\u0131na diqq\u0259t verilm\u0259si iki \u0259sas c\u0259h\u0259ti \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131r:<\/p>\n<p>Birincisi, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri mifik g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Onlarda q\u0259dim t\u00fcrk mifologiyas\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n, kainat\u0131n, b\u00fct\u00fcn varl\u0131q al\u0259minin v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, h\u0259yat\u0131n yaranmas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n ilk \u00fcns\u00fcrl\u0259rin (Su, Od\/G\u00fcn\u0259\u015f, Bitki\/A\u011fac, Torpaq, Hava v\u0259 s.) izl\u0259rini g\u00f6rm\u0259k olur.<\/p>\n<p>\u0130kincisi, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri magik xarakter da\u015f\u0131y\u0131r. Onlar\u0131n, dem\u0259k olar ki, ham\u0131s\u0131nda magiya \u2013 sehr v\u0259 ovsunla ba\u011fl\u0131 ayinl\u0259r icra olunur.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6st\u0259rir ki, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n b\u00fct\u00fcnl\u00fckd\u0259 Novruz bir m\u0259rasim kompleksi kimi xalq\u0131m\u0131z\u0131n q\u0259dim d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc, ilkin mifoloji-magik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini \u00f6yr\u0259nm\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc \u00e7ox z\u0259ngin v\u0259 \u0259v\u0259zsiz qaynaqd\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu g\u00fcn yurdumuza Boz ay daxil olur. Bu ay ad\u0259t\u0259n g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k i\u015fl\u0259rin, ke\u00e7iril\u0259n bayramlar\u0131n, h\u0259m\u00e7inin icra edil\u0259n m\u0259rasiml\u0259rin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsuslu\u011fu il\u0259 se\u00e7ilir. ARANTV.AZ x\u0259b\u0259r verir ki, xalq t\u0259qvimin\u0259 g\u00f6r\u0259, Ki\u00e7ik \u00e7ill\u0259 fevral\u0131n 20-si \u00f6mr\u00fcn\u00fc ba\u015fa vurur, yerini Boz aya verir. Boz ay xalq aras\u0131nda h\u0259m d\u0259 \u201cAla\u00e7alpov\u201d, \u201c\u00c7ill\u0259be\u00e7\u0259\u201d, \u201cA\u011flar-g\u00fcl\u0259r\u201d, \u201cC\u0259ml\u0259l\u0259r\u201d adlar\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131r. Boz ay Ki\u00e7ik \u00e7ill\u0259nin qurtard\u0131\u011f\u0131 vaxtdan yaz\u0131n ilk g\u00fcn\u00fcn\u0259 (mart\u0131n 21-n\u0259) q\u0259d\u0259r olan d\u00f6vrd\u00fcr. Aya bu c\u00fcr ad verilm\u0259si Boz ayda havan\u0131n buludlu, ya\u011f\u0131\u015fl\u0131, k\u00fcl\u0259kli, b\u0259z\u0259n g\u00fcn\u0259\u015fli \u2013 bir s\u00f6zl\u0259, d\u0259yi\u015fk\u0259n ke\u00e7m\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Xalq aras\u0131nda Boz ay&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":133657,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1,11],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669.jpg",892,669,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669.jpg",892,669,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669.jpg",892,669,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669-300x225.jpg",300,225,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669.jpg",640,480,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669.jpg",892,669,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669.jpg",892,669,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/15822653375822139754_1000x669-892x620.jpg",892,620,true]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a> <a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=11\" rel=\"category\">Manset<\/a>","rttpg_excerpt":"Bu g\u00fcn yurdumuza Boz ay daxil olur. Bu ay ad\u0259t\u0259n g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k i\u015fl\u0259rin, ke\u00e7iril\u0259n bayramlar\u0131n, h\u0259m\u00e7inin icra edil\u0259n m\u0259rasiml\u0259rin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsuslu\u011fu il\u0259 se\u00e7ilir. ARANTV.AZ x\u0259b\u0259r verir ki, xalq t\u0259qvimin\u0259 g\u00f6r\u0259, Ki\u00e7ik \u00e7ill\u0259 fevral\u0131n 20-si \u00f6mr\u00fcn\u00fc ba\u015fa vurur, yerini Boz aya verir. Boz ay xalq aras\u0131nda h\u0259m d\u0259 \u201cAla\u00e7alpov\u201d, \u201c\u00c7ill\u0259be\u00e7\u0259\u201d, \u201cA\u011flar-g\u00fcl\u0259r\u201d, \u201cC\u0259ml\u0259l\u0259r\u201d adlar\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131r. Boz ay Ki\u00e7ik&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/133656"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=133656"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/133656\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/133657"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=133656"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=133656"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=133656"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}