{"id":136825,"date":"2020-03-02T10:45:23","date_gmt":"2020-03-02T07:45:23","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=136825"},"modified":"2020-03-02T10:45:23","modified_gmt":"2020-03-02T07:45:23","slug":"v%c9%99hd%c9%99t-gunumuzun-%c9%99sas-ehtiyaci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=136825","title":{"rendered":"V\u0259hd\u0259t &#8211; g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u0259sas ehtiyac\u0131"},"content":{"rendered":"<p>H\u0259r c\u00fcr irqi, milli, m\u0259zh\u0259bi m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 malik m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131ndak\u0131 v\u0259hd\u0259t ideyas\u0131n\u0131n ilkin m\u0259nb\u0259yi Qurand\u0131r des\u0259k, s\u0259hv etm\u0259rik.<\/p>\n<p>Ya\u015f\u0131 \u0130slam\u0131n \u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259kiz olan Qurani-K\u0259rim d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 birliy\u0259, qarda\u015fl\u0131\u011fa v\u0259 anla\u015fmaya d\u0259\u2019v\u0259t edir. Ali-\u0130mran sur\u0259sinin 103-c\u00fc ay\u0259sind\u0259 Allah-T\u0259ala buyurur: Ham\u0131n\u0131z Allah\u0131n ipind\u0259n m\u00f6hk\u0259m yap\u0131\u015f\u0131n v\u0259 ayr\u0131lmay\u0131n!&#8221;.<\/p>\n<p>Qur\u2019ani-K\u0259rimin Hucurat sur\u0259sinin 10-cu ay\u0259sind\u0259 bu fikir daha da q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirilmi\u015fdir:\u00a0<strong>&#8220;H\u0259qiq\u0259t\u0259n m\u00f6minl\u0259r qarda\u015fd\u0131rlar. El\u0259 is\u0259 iki qarda\u015f\u0131n\u0131z\u0131 bir-biri il\u0259 mehriban edin v\u0259 Allahdan qorxun; b\u0259lk\u0259 r\u0259hm olunas\u0131n\u0131z&#8221;<\/strong>.<\/p>\n<p>Ali-\u0130mran sur\u0259sinin 105-ci ay\u0259sind\u0259 is\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda q\u0259r\u0259zli \u015f\u0259kild\u0259 ixtilaf v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik yaradan \u015f\u0259xsl\u0259r ilahi \u0259zabla qorxudulurlar:\u00a0<strong>&#8220;A\u00e7\u0131q-a\u015fkar d\u0259lill\u0259r g\u0259ldikd\u0259n sonra bir-birind\u0259n ayr\u0131lan v\u0259 ixtilaf t\u00f6r\u0259d\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r kimi olmay\u0131n! Onlar b\u00f6y\u00fck bir \u0259zaba d\u00fc\u00e7ar olacaqlar!&#8221;<\/strong>.<\/p>\n<p><strong>\u0130slam Pey\u011f\u0259mb\u0259rinin davran\u0131\u015f\u0131nda v\u0259hd\u0259t meyill\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz M\u0259kk\u0259d\u0259n M\u0259din\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7d\u00fckd\u0259n sonra ilk m\u00fcs\u0259lman icmas\u0131n\u0131 yaradark\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irdiyi t\u0259dbirl\u0259r s\u0131ras\u0131nda ilk yeri m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda qarda\u015fl\u0131q \u0259hdi ba\u011flamaq tutmu\u015fdu. M\u0259din\u0259nin yerli \u0259halisi (\u0259nsar) il\u0259 M\u0259kk\u0259d\u0259n k\u00f6\u00e7\u0259nl\u0259r (m\u00fchacirl\u0259r) aras\u0131nda mehribanl\u0131q yaratmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 o, h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n bir n\u0259f\u0259r se\u00e7\u0259r\u0259k onlar\u0131 qarda\u015f elan etdi. M\u0259s\u0259l\u0259n, Pey\u011f\u0259mb\u0259rin \u0259mri il\u0259 \u018fbu B\u0259kr &#8211; Xaric\u0259 ibn Zuheyrl\u0259, \u00d6m\u0259r ibn X\u0259ttab &#8211; \u018ft\u0259ban ibn Malikl\u0259, Osman ibn \u018fffan &#8211; \u018fvs ibn Sabitl\u0259 qarda\u015f oldular. H\u0259zr\u0259ti R\u0259sulullah is\u0259 \u00f6z\u00fc il\u0259 \u018fli ibn \u018fbu Talib aras\u0131nda qarda\u015fl\u0131q \u0259hdi ba\u011flad\u0131 (Sireyi-ibn Hi\u015fam, I cild, s\u0259h. 337-338).<\/p>\n<p>H\u0259zr\u0259ti Muh\u0259mm\u0259d (s) b\u00fct\u00fcn f\u0259aliyy\u0259t m\u00fcdd\u0259ti boyunca yaln\u0131z Allah\u0131 inkar ed\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rl\u0259 (kafirl\u0259r v\u0259 m\u00fc\u015frikl\u0259rl\u0259) m\u00fcharib\u0259l\u0259r aparm\u0131\u015f, k\u0259lmeyi-\u015f\u0259had\u0259ti s\u00f6yl\u0259y\u0259n h\u0259r bir \u015f\u0259xsi m\u00fcs\u0259lman icmas\u0131n\u0131n b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc kimi q\u0259bul etmi\u015fdir. Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 buyurmu\u015fdur ki, o, insanlarla Allah\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 onun pey\u011f\u0259mb\u0259rliyini q\u0259bul edinc\u0259y\u0259 kimi d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259kl\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259ndirilib. \u0130slam \u0259sg\u0259rl\u0259rin\u0259 q\u0259ti \u0259mr olunmu\u015fdu ki, d\u00f6y\u00fc\u015f \u0259snas\u0131nda \u00f6l\u00fcm qorxusundan olsa bel\u0259, k\u0259lmeyi-\u015f\u0259had\u0259ti s\u00f6yl\u0259y\u0259n v\u0259 t\u0259slim olan h\u0259r bir d\u00fc\u015fm\u0259n\u0259 aman versinl\u0259r.<\/p>\n<p>Pey\u011f\u0259mb\u0259rimizd\u0259n r\u0259vay\u0259t olunan bir h\u0259disd\u0259 buyurulur:\u00a0<strong>&#8220;Kim &#8220;La ilah\u0259 ill\u0259llah&#8221; deyib Allahdan ba\u015fqa tanr\u0131lar\u0131 r\u0259dd ets\u0259, Allah onun mal\u0131n\u0131 v\u0259 qan\u0131n\u0131 ba\u015fqalar\u0131na haram ed\u0259r. Bu adam\u0131n hesab\u0131 da yaln\u0131z Allaha aiddir&#8221;<\/strong>\u00a0(S\u0259hihi-Muslim, \u0130man, 37).<\/p>\n<p>Sun\u0259ni-\u0130bn Mac\u0259d\u0259 r\u0259vay\u0259t edil\u0259n bir h\u0259dis\u0259 \u0259sas\u0259n, Pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz buyurmu\u015fdur:\u00a0<strong>&#8220;H\u0259r kim &#8220;Allahdan ba\u015fqa tanr\u0131 yoxdur; o, t\u0259kdir v\u0259 \u015f\u0259riksizdir. Muh\u0259mm\u0259d (s) Allah\u0131n b\u0259nd\u0259si v\u0259 el\u00e7isidir&#8221; &#8211; des\u0259, he\u00e7 kimin ona toxunma\u011fa haqq\u0131 yoxdur. Yaln\u0131z h\u0259ddi pozarsa (g\u00fcnah ed\u0259rs\u0259), haqq\u0131nda c\u0259za t\u0259tbiq olunmal\u0131d\u0131r&#8221;<\/strong>\u00a0(Sun\u0259ni-\u0130bn Mac\u0259, 2539).<\/p>\n<p>H\u0259min kitabdak\u0131 ba\u015fqa bir h\u0259dis\u0259 g\u00f6r\u0259 H\u0259zr\u0259ti Muh\u0259mm\u0259d pey\u011f\u0259mb\u0259r (s) buyurmu\u015fdur:\u00a0<strong>&#8220;M\u00fcs\u0259lman\u0131 s\u00f6ym\u0259k fisqdir, \u00f6ld\u00fcrm\u0259k is\u0259 k\u00fcfrd\u00fcr&#8221;<\/strong>\u00a0(Sun\u0259ni-\u0130bn Mac\u0259, 3940).<\/p>\n<p><strong>\u018fhli-beytin davran\u0131\u015f\u0131nda v\u0259hd\u0259t meyill\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>\u0130slam Pey\u011f\u0259mb\u0259rinin v\u0259fat\u0131ndan sonra \u0130mam \u018fli (\u0259) \u00f6z\u00fcn\u00fc xilaf\u0259tin yegan\u0259 \u0259sl sahibi bildiyi halda, m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda t\u0259friq\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259m\u0259si xatirin\u0259 a\u00e7\u0131q m\u00fcbariz\u0259d\u0259n \u00e7\u0259kindi. Bir ne\u00e7\u0259 ay fasil\u0259d\u0259n sonra o \u00f6z\u00fc d\u0259 x\u0259lif\u0259y\u0259 bey\u0259t etdi v\u0259 t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131 da bey\u0259t etm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. Bu h\u0259r\u0259k\u0259t \u0130mam \u018fli (\u0259) \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r a\u011f\u0131r olsa da, o, m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u00fcmumi m\u0259nafeyi xatirin\u0259 bu yolu q\u0259bul etdi. &#8220;N\u0259hcu&#8217;l-b\u0259la\u011f\u0259&#8221;d\u0259ki m\u0259\u015fhur &#8220;\u015eiq\u015fiqiyy\u0259&#8221; x\u00fctb\u0259sind\u0259 \u0130mam \u018fli (\u0259) \u00f6z v\u0259ziyy\u0259tini bel\u0259 t\u0259svir edirdi: &#8220;Fikirl\u0259\u015f\u0259nd\u0259n sonra bu n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259ldim ki, s\u0259bir etm\u0259k a\u011fla daha uy\u011fundur. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 g\u00f6z\u00fcn\u0259 tikan batm\u0131\u015f, bo\u011faz\u0131nda s\u00fcm\u00fck qalm\u0131\u015f adam kimi s\u0259br etdim&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Xilaf\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 s\u00f6yl\u0259diyi x\u00fctb\u0259l\u0259rin birind\u0259 \u0130mam \u018fli (\u0259) h\u0259min g\u00fcnl\u0259ri bel\u0259 xat\u0131rlay\u0131rd\u0131: &#8220;M\u0259n g\u00f6rd\u00fcm ki, s\u0259bir etm\u0259k m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda t\u0259friq\u0259 sal\u0131b qan t\u00f6km\u0259kd\u0259n daha yax\u015f\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki camaat \u0130slam dinini yenic\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdi. Din, qaynay\u0131b \u00fcz\u00fcn\u0259 k\u00f6p\u00fck \u00e7\u0131xm\u0131\u015f s\u00fcd\u0259 b\u0259nz\u0259yirdi. Azac\u0131q diqq\u0259tsizlik v\u0259 t\u0259rp\u0259ni\u015f n\u0259tic\u0259sind\u0259 korlana bil\u0259rdi&#8221; (\u0130bn \u018fbi&#8217;l-H\u0259did &#8211; &#8220;N\u0259hcu&#8217;l-b\u0259la\u011f\u0259&#8221;nin \u015f\u0259rhi, VIII cild).<\/p>\n<p>H\u0259zr\u0259ti \u018fli (\u0259) misirlil\u0259r\u0259 \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131: &#8220;G\u00f6rd\u00fcm ki, b\u0259\u2019zil\u0259ri dind\u0259n d\u00f6n\u00fcb, pey\u011f\u0259mb\u0259rin dinini m\u0259hv etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 qorxdum ki, \u0259g\u0259r Allah\u0131n dinin\u0259 yard\u0131m etm\u0259s\u0259m, \u0130slam k\u00fcfr\u0259 m\u0259\u011flub olar, ya da tamam m\u0259hv olar. Bunu g\u00f6rm\u0259k m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn sizin \u00fcz\u0259rinizd\u0259 hakimliyi itirm\u0259kd\u0259n daha a\u011f\u0131rd\u0131r&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Pey\u011f\u0259mb\u0259rin v\u0259fat\u0131n\u0131n ard\u0131nca x\u0259lif\u0259 se\u00e7kisind\u0259n sonra \u018flinin (\u0259) t\u0259r\u0259fdarlar\u0131ndan biri \u015feir qo\u015fub uca s\u0259sl\u0259 oxuma\u011fa ba\u015flad\u0131. O \u00f6z \u015feirind\u0259 xilaf\u0259tin \u018fliy\u0259 (\u0259) deyil, ba\u015fqa \u015f\u0259xs\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sini t\u0259nqid edirdi. \u0130mam \u018fli (\u0259) m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n x\u0259b\u0259rdan olan kimi h\u0259min adama x\u0259b\u0259r g\u00f6nd\u0259rdi ki, daha \u015feirinin ard\u0131n\u0131 oxumas\u0131n. Bu zaman o, a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 bel\u0259 s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi: &#8220;Dinin salamatl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qalan h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00e7ox ist\u0259yir\u0259m&#8221; (\u0130bn \u018fbi&#8217;l-H\u0259did &#8211; &#8220;N\u0259hcu&#8217;l-b\u0259la\u011f\u0259&#8221;nin \u015f\u0259rhi, 6-c\u0131 cild).<\/p>\n<p>\u0130mam \u018fli (\u0259) be\u015f illik zahiri xilaf\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 firq\u0259l\u0259r\u0259 par\u00e7alanan, siyasi qrupla\u015fmalara qo\u015fulub bir-birin\u0259 qar\u015f\u0131 silah \u00e7\u0259k\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. O, x\u00fctb\u0259l\u0259rinin birind\u0259 deyirdi: &#8220;Camaat, fitn\u0259 dal\u011falar\u0131n\u0131 nicat g\u0259misi il\u0259 yar\u0131b par\u00e7alay\u0131n! \u0130xtilaf v\u0259 nifr\u0259t t\u00f6r\u0259tm\u0259kd\u0259n \u0259l \u00e7\u0259kin! F\u0259xr v\u0259 lov\u011fal\u0131q tac\u0131n\u0131 k\u0259nara qoyun!&#8221;<\/p>\n<p>Yaln\u0131z \u018fli (\u0259) deyil, dig\u0259r imamlar da h\u0259mi\u015f\u0259 \u0130slam dininin m\u0259nafeyi namin\u0259 v\u0259hd\u0259t ideyas\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etmi\u015f, \u00f6z davran\u0131\u015flar\u0131 il\u0259 buna n\u00fcmun\u0259 olmu\u015flar. \u0130mam C\u0259f\u0259r Sadiq (\u0259) k\u0259lmeyi-\u015f\u0259had\u0259ti s\u00f6yl\u0259m\u0259yin m\u00fcs\u0259lmanl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn kafi \u015f\u0259rt oldu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259r\u0259k buyururdu: &#8220;\u0130slam &#8211; &#8220;La ilah\u0259 ill\u0259llah&#8221;a \u015f\u0259had\u0259t verm\u0259k v\u0259 R\u0259sulullah\u0131 t\u0259sdiq etm\u0259kdir. Bununla qanlar qorunur, nikah v\u0259 irs m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irilir&#8221; (Kafi, Kuleyni, \u0130man v\u0259 k\u00fcfr, 15-ci bab, h\u0259dis 1).<\/p>\n<p><strong>Qar\u015f\u0131durman\u0131n \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>1400 illik \u0130slam tarixi boyunca \u015fi\u0259 v\u0259 s\u00fcnnil\u0259rin v\u0259hd\u0259tin\u0259 mane olan s\u0259b\u0259bl\u0259ri ara\u015fd\u0131rark\u0259n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 4 s\u0259b\u0259bin m\u00f6vcudlu\u011fu il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131q:<\/p>\n<p><strong>Cahillik v\u0259 m\u0259zh\u0259bl\u0259rin bir-birini tan\u0131mamas\u0131<\/strong><\/p>\n<p>M\u0259zh\u0259bl\u0259rin yax\u0131nla\u015fmas\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda duran mane\u0259l\u0259rd\u0259n biri &#8211; c\u0259hal\u0259t v\u0259 x\u0259b\u0259rsizlikdir. Kifay\u0259t q\u0259d\u0259r elmi haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 olmayan h\u0259m \u015fi\u0259, h\u0259m d\u0259 s\u00fcnni m\u0259zh\u0259bli m\u00fcs\u0259lmanlar qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fin \u0259qid\u0259 prinsipl\u0259ri v\u0259 ehkam madd\u0259l\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olmadan t\u0259nqid\u0259 ba\u015flay\u0131rlar; bu zaman da anla\u015f\u0131lmazl\u0131qlar yaran\u0131r. N\u0259hay\u0259t, t\u0259sad\u00fcf n\u0259tic\u0259sind\u0259 h\u0259qiq\u0259t ortaya \u00e7\u0131xd\u0131qdan sonra t\u0259r\u0259fl\u0259r n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u0259hv m\u00f6vqed\u0259 durmu\u015f olduqlar\u0131n\u0131 anlay\u0131rlar. Amma h\u0259qiq\u0259tin z\u00fchuru b\u0259z\u0259n \u00e7ox yuband\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259hal\u0259t v\u0259 x\u0259b\u0259rsizlik \u00f6z i\u015fini g\u00f6r\u00fcr, ziddiyy\u0259t xeyli d\u0259rinl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p>V\u0259hd\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n bayraqdarlar\u0131ndan olmu\u015f \u015eeyx M\u00fch\u0259mm\u0259d T\u0259qi Qummi yaz\u0131rd\u0131: &#8220;\u018fg\u0259r \u015fi\u0259 v\u0259 s\u00fcnni m\u0259zh\u0259bl\u0259rinin ad\u0131n\u0131n k\u00f6k\u00fcn\u0259 diqq\u0259t yetirs\u0259k g\u00f6r\u0259rik ki, el\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fcs\u0259lmanlar \u015fi\u0259dirl\u0259r, \u00e7\u00fcnki onlar\u0131n ham\u0131s\u0131 Pey\u011f\u0259mb\u0259rin n\u0259slini sevir. Eyni zamanda, h\u0259m d\u0259 ham\u0131 s\u00fcnnidir. \u00c7\u00fcnki m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n ham\u0131s\u0131 Pey\u011f\u0259mb\u0259rin s\u00fcnn\u0259sini izl\u0259m\u0259yi laz\u0131m bilir. Bel\u0259likl\u0259, biz ham\u0131m\u0131z s\u00fcnni, \u015fi\u0259, qurani v\u0259 muh\u0259mm\u0259diyik&#8221;.<\/p>\n<p><strong>T\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015flik v\u0259 inadkarl\u0131q<\/strong><\/p>\n<p>M\u0259zh\u0259bl\u0259rin yax\u0131nla\u015fmas\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda mane\u0259 yaradan n\u00f6vb\u0259ti amil &#8211; m\u0259zh\u0259b\u00e7ilik t\u0259\u0259ss\u00fcb\u00fcd\u00fcr. Ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259r\u0259, ata-baba qaydalar\u0131na ba\u011fl\u0131 olan b\u0259zi \u015f\u0259xsl\u0259r dostluq v\u0259 birlik fikrini he\u00e7 t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rin\u0259 d\u0259 g\u0259tir\u0259 bilmir, bu yolda at\u0131lan h\u0259r add\u0131m\u0131 &#8220;\u00f6z m\u0259zh\u0259bini qurban verm\u0259k&#8221; kimi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r.<\/p>\n<p>M\u0259hz bu t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015fliyi aradan qald\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 1948-49-cu ill\u0259rd\u0259 \u015fi\u0259 v\u0259 s\u00fcnni al\u0259minin apar\u0131c\u0131 simalar\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Misird\u0259 &#8220;Daru&#8217;t-t\u0259qrib beyn\u0259l-m\u0259zahibi&#8217;l-islamiyy\u0259&#8221; (\u0130slam m\u0259zh\u0259bl\u0259ri aras\u0131nda yax\u0131nla\u015fma t\u0259\u015fkilat\u0131) adl\u0131 qurum yarad\u0131ld\u0131. Bu m\u0259rk\u0259z \u00f6z f\u0259aliyy\u0259ti boyunca &#8220;Risal\u0259tu&#8217;l-\u0130slam&#8221; adl\u0131 r\u00fcbl\u00fck jurnal n\u0259\u015fr etdirirdi ki, h\u0259min jurnal\u0131n yazarlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda o d\u00f6vr\u00fcn \u0259n m\u0259\u015fhur islam\u00e7\u0131 m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n F\u0259rid V\u0259cdi, \u018fhm\u0259d \u018fmin, Mahmud \u0259l-\u018fqqad, Muh\u0259mm\u0259d \u018fbu Z\u00f6hr\u0259, Ay\u0259tullah Ka\u015fifu&#8217;l-Qita v\u0259 s. simalar da var idi. &#8220;Daru&#8217;t-t\u0259qrib&#8221; c\u0259miyy\u0259ti \u0130randa \u0259hli-s\u00fcnn\u0259 aliml\u0259rinin, Misird\u0259 is\u0259 \u015fi\u0259 m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin klassik \u0259s\u0259rl\u0259rini \u00e7ap etdirir, m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k konfrans v\u0259 simpoziumlar ke\u00e7irirdi.<\/p>\n<p>XX \u0259sr \u0130slam maarif\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n liderl\u0259rind\u0259n biri m\u0259rhum doktor \u018fli \u015e\u0259ri\u0259ti t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015f \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259nas\u0131z v\u0259 qeyri-m\u0259ntiqi oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rirdi. O, b\u0259zi tarixi hadis\u0259l\u0259ri \u015fi\u015fird\u0259r\u0259k g\u00fcn\u00fcn m\u00f6vzusuna \u00e7evirm\u0259yin nec\u0259 g\u00fcl\u00fcnc n\u0259tic\u0259l\u0259r ver\u0259c\u0259yini g\u00f6st\u0259rm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 bir hadis\u0259ni misal \u00e7\u0259kir. Doktor \u015e\u0259ri\u0259ti yaz\u0131r ki, \u015fah d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0130randa ya\u015fam\u0131\u015f Seyyid H\u00fcseyn Vaizi S\u0259bz\u0259vari adl\u0131 bir \u015f\u0259xs \u00f6z\u00fcn\u00fc H\u0259zr\u0259ti Fatimeyi-Z\u0259hran\u0131n (\u0259) qanuni varisi elan ed\u0259r\u0259k F\u0259d\u0259k\u0259 sahib olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bar\u0259d\u0259 iddia qald\u0131r\u0131bm\u0131\u015f. O, F\u0259d\u0259k ba\u011f\u0131na bir dirh\u0259m qiym\u0259t qoyaraq, ba\u011f\u0131n 1380 illik icar\u0259 haqq\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn birinci x\u0259lif\u0259 \u018fbu B\u0259kr ibn \u018fbu Quhaf\u0259ni m\u0259hk\u0259m\u0259y\u0259 verib (\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n 1380 il sonra), bu bar\u0259d\u0259 r\u0259smi iddia protokolu il\u0259 S\u0259bz\u0259var dair\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259sin\u0259 m\u00fcraci\u0259t edibmi\u015f. N\u0259 q\u0259d\u0259r g\u00fcl\u00fcnc v\u0259 m\u0259\u2019nas\u0131z hadis\u0259dir!<\/p>\n<p>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 h\u0259m \u015fi\u0259, h\u0259m d\u0259 s\u00fcnni \u00f6lk\u0259l\u0259rinin g\u00f6mr\u00fckxanalar\u0131nda qar\u015f\u0131 m\u0259zh\u0259b\u0259 m\u0259xsus kitablar v\u0259 elmi m\u0259nb\u0259l\u0259r m\u00fcsadir\u0259 edilir, h\u0259tta yand\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0259r\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 \u015fi\u0259 kitablar\u0131n\u0131 y\u0131\u011f\u0131b m\u0259hv edir, \u0130randa s\u00fcnni kitablar\u0131n\u0131 yand\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>M\u0259rhum Ay\u0259tullah Seyyid \u018fbd\u00fclh\u00fcseyn Lari bu i\u015fl\u0259r\u0259 e\u2019tiraz ed\u0259r\u0259k buyururdu: &#8220;M\u0259hv edil\u0259n kitablar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Quran t\u0259fsiri, ilahi ehkam v\u0259 \u015f\u0259ri\u0259t m\u00f6vzusundad\u0131r. Onlar\u0131 m\u0259hv etm\u0259k \u0130slam ni\u015fan\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259tsizlik g\u00f6st\u0259rm\u0259k dem\u0259kdir v\u0259 b\u00fct\u00fcn bunlar ilahi c\u0259zaya s\u0259b\u0259b olacaqd\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p><strong>Siyasi s\u0259b\u0259bl\u0259r v\u0259 daxili amill\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>V\u0259hd\u0259t ideyas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda duran \u0259n m\u00fch\u00fcm mane\u0259 &#8211; d\u00fcnyap\u0259r\u0259st m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin t\u0259friq\u0259\u00e7i v\u0259 istismar\u00e7\u0131 siyas\u0259tidir. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, zaman-zaman b\u0259zi m\u00fcs\u0259lman liderl\u0259ri \u00f6z siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259inki v\u0259hd\u0259t ideyalar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 v\u0259 himay\u0259 etm\u0259mi\u015f, h\u0259tta onun k\u00f6k\u00fcn\u00fc baltalama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Dini t\u0259friq\u0259d\u0259n siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259ni a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 tarixi misallar g\u00f6z\u0259l n\u00fcmayi\u015f etdirir:<\/p>\n<p>Q\u0259zn\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin q\u00fcdr\u0259tli h\u00f6kmdar\u0131 Sultan Mahmud Q\u0259zn\u0259vi \u00f6z imperiyas\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini \u015fi\u0259 \u0259razil\u0259ri hesab\u0131na geni\u015fl\u0259ndirm\u0259sin\u0259 b\u0259ra\u0259t qazand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn deyirdi: &#8220;M\u0259n bir rafizi (q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u015fi\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259hqir m\u0259qs\u0259dil\u0259 &#8220;rafizi&#8221;, y\u0259\u2019ni &#8220;dind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f&#8221; deyirdil\u0259r) tapmaq v\u0259 dara \u00e7\u0259km\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 dola\u015fan barma\u011fam!&#8221;<\/p>\n<p>D\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259tli \u018fmir Teymur da Xorasanda hakim olan S\u0259rbedaranlar d\u00f6vl\u0259tini m\u0259hv edib h\u0259min \u0259razini tutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259zh\u0259bi amild\u0259n istifad\u0259 etmi\u015fdi. Teymurl\u0259ngin f\u0259thl\u0259rind\u0259n b\u0259hs ed\u0259n &#8220;M\u0259n\u0259m Teymuri-cahang\u00fc\u015fa&#8221; kitab\u0131nda yaz\u0131l\u0131b ki, o, S\u0259bz\u0259var\u0131 tutduqdan sonra \u0259halini &#8220;rafizi&#8221; adland\u0131raraq \u0259mr verir ki, h\u0259r on k\u0259silmi\u015f ba\u015f g\u0259tir\u0259n \u0259sg\u0259r\u0259 bir dinar m\u00fckafat versinl\u0259r. F\u00fcrs\u0259ti \u0259ld\u0259n buraxmayan \u0259sg\u0259rl\u0259r 150 min ba\u015f g\u0259tir\u0259r\u0259k, 15 min dinar m\u00fckafat al\u0131rlar. Teymur \u0259mr verir ki, \u015f\u0259h\u0259rin k\u0259nar\u0131nda k\u0259sik ba\u015flardan \u00fcz\u00fc qibl\u0259y\u0259 sar\u0131 ehram (piramida) d\u00fcz\u0259ltsinl\u0259r. \u015eahidl\u0259rin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, ehram\u0131n h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc 30 metrd\u0259n art\u0131q imi\u015f.<\/p>\n<p>\u015e\u00fcbh\u0259 yoxdur ki, siyasi z\u0259mind\u0259 \u015fi\u0259-s\u00fcnni qar\u015f\u0131durmas\u0131 S\u0259v\u0259fi-Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259ri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n y\u00fcks\u0259k n\u00f6qt\u0259sin\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. Dini-m\u0259zh\u0259bi p\u0259rd\u0259 arxas\u0131nda apar\u0131lan bu m\u00fcharib\u0259l\u0259rin \u0259sas m\u0259qs\u0259di torpaq \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k v\u0259 siyasi hegemonluq \u0259ld\u0259 etm\u0259k idi.<\/p>\n<p>S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn aliml\u0259rind\u0259n biri f\u0259tva vermi\u015fdi ki, c\u00fcm\u0259 g\u00fcnl\u0259ri m\u0259scidd\u0259 x\u0259lif\u0259l\u0259r\u0259 l\u0259\u2019n\u0259t oxunsun. O, hicri 917-ci (miladi 1511-ci) ild\u0259 bu bar\u0259d\u0259 risal\u0259 yazaraq \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259taiy\u0259 t\u0259qdim edir, amma \u015fah\u0131n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ala bilmir. \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n v\u0259fat\u0131ndan sonra hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n \u015eah T\u0259hmasib is\u0259 buna icaz\u0259 verir (Mustafa \u015eeybi, &#8220;\u015ei\u0259lik v\u0259 sufilik&#8221;, s\u0259h.392-393).<\/p>\n<p>\u00dcmid hissi il\u0259 dem\u0259liyik ki, son onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f &#8220;Daru&#8217;t-t\u0259qrib&#8221; c\u0259miyy\u0259tinin s\u0259\u2019yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 siyasi t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015flik hallar\u0131 nisb\u0259t\u0259n z\u0259ifl\u0259m\u0259y\u0259 do\u011fru \u00fcz tutmu\u015fdur. Bu sah\u0259d\u0259 h\u0259lledici add\u0131m\u0131n m\u00fc\u0259llifi &#8211; m\u0259rhum \u015eeyx Mahmud \u015e\u0259ltutdur. M\u0259hz \u015eeyx \u015e\u0259ltut 1960-c\u0131 ild\u0259 tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq, bir \u0259hli-s\u00fcnn\u0259 m\u00fcftisi kimi, c\u0259f\u0259ri m\u0259zh\u0259binin normal bir m\u0259zh\u0259b olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 f\u0259tva vermi\u015fdir. Bu b\u00f6y\u00fck alim \u0259hli-s\u00fcnn\u0259 al\u0259mind\u0259 sonsuz n\u00fcfuzuna arxalanaraq, tam c\u0259sar\u0259tl\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunlu f\u0259tvan\u0131 vermi\u015fdi: &#8220;\u018fhli-s\u00fcnn\u0259nin h\u0259n\u0259fi, \u015fafii, maliki v\u0259 h\u0259nb\u0259li m\u0259zh\u0259bl\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, 12 imam\u00e7\u0131 c\u0259f\u0259ri \u015fi\u0259liyi d\u0259 tam b\u0259rab\u0259rh\u00fcquqlu bir m\u0259zh\u0259bdir v\u0259 bu m\u0259zh\u0259bin qanunlar\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259k caizdir&#8221;.<\/p>\n<p>70-ci ill\u0259rd\u0259 siyasi z\u0259mind\u0259 dini konfliktl\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 s\u0259yl\u0259r davam etdirilirdi. 1977-ci ild\u0259 S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131nda n\u0259\u015fr olunmu\u015f d\u0259rs kitablar\u0131n\u0131n birind\u0259 \u015fi\u0259l\u0259rin \u00fcnvan\u0131na t\u0259hqiramiz s\u00f6zl\u0259r yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Qum \u015f\u0259h\u0259ri aliml\u0259rinin e\u2019tiraz m\u0259ktubu il\u0259 tan\u0131\u015f olan Misir m\u00fcftisi, \u018fl-\u018fzh\u0259r universitetinin rektoru \u018fbd\u00fclh\u0259mid Mahmud h\u0259min kitab\u0131n na\u015firl\u0259rin\u0259 \u00f6z q\u0259ti e\u2019tiraz\u0131n\u0131 bildir\u0259r\u0259k kitab\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq bar\u0259d\u0259 s\u0259r\u0259ncam verdi v\u0259 \u015fi\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlardan \u00fczr ist\u0259di.<\/p>\n<p><strong>Q\u0259rb imperialist q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin fitn\u0259l\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>Son bir ne\u00e7\u0259 \u0259sr \u0259rzind\u0259 \u0130slam\u0131n inki\u015faf\u0131ndan qorxuya d\u00fc\u015f\u0259n qeyri-m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131 bu inki\u015fafa mane olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r c\u00fcr vasit\u0259y\u0259 \u0259l atm\u0131\u015fd\u0131r. \u00d6z m\u0259qs\u0259din\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Q\u0259rbin \u0259lind\u0259 \u0259n \u0259lveri\u015fli vasit\u0259 &#8211; \u0130slam m\u0259zh&amp;#601;bl\u0259ri aras\u0131na ayr\u0131se\u00e7kilik salmaq v\u0259 v\u0259hd\u0259ti pozmaqd\u0131r. X\u00fcsusil\u0259, son 200 il \u0259rzind\u0259 m\u00fcs\u0259lman al\u0259minin t\u0259friq\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rini ara\u015fd\u0131rd\u0131qda Q\u0259rb imperializminin izl\u0259ri il\u0259 rastla\u015f\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p>D\u0259rin z\u0259kaya malik \u0130slam m\u00fct\u0259f\u0259kkirl\u0259ri d\u00fc\u015fm\u0259n q\u00fcvv\u0259l\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n m\u00f6hk\u0259m durmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fctl\u0259q birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin laz\u0131m oldu\u011funu anlayaraq m\u00fcs\u0259lman \u00fcmm\u0259tini h\u0259r vasit\u0259 il\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015flar. Hal-haz\u0131rda \u0130slam birliyini daxild\u0259n z\u0259ifl\u0259d\u0259n m\u0259zh\u0259b ayr\u0131se\u00e7kiliyi Q\u0259rb\u0259 f\u00fcrs\u0259t vermi\u015fdir ki, \u0130slam torpaqlar\u0131n\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259tini ya \u0259sar\u0259t, ya da n\u0259zar\u0259t alt\u0131nda saxlas\u0131nlar. \u0130ran \u0130slam inqilab\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri M\u0259rhum \u0130mam Xomeyni buyururdu: &#8220;Ke\u00e7mi\u015fd\u0259ki kimi, bu g\u00fcn d\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n b\u0259db\u0259xtliyi bundad\u0131r ki, \u0259z\u0259m\u0259tli \u0130slam bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259yib t\u0259friq\u0259y\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcbl\u0259r. M\u00fcs\u0259lmanlar \u0130slam\u0131n h\u00f6km\u00fcn\u0259 \u0259sas\u0259n \u0259lbir olmal\u0131d\u0131rlar ki, istila\u00e7\u0131 \u0259cn\u0259bil\u0259rin \u0259lini \u00f6z \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n k\u0259s\u0259 bilsinl\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p>XX \u0259srin \u0259n b\u00f6y\u00fck c\u0259f\u0259ri aliml\u0259rind\u0259n say\u0131lan m\u0259rhum Ay\u0259tullah M\u0259h\u0259mm\u0259d H\u00fcseyn Ka\u015fif\u00fcl-Qita d\u00fcnyan\u0131n siyasi v\u0259ziyy\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259zmunlu f\u0259tva il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edirdi: &#8220;\u0130slam m\u0259zh\u0259bl\u0259ri aras\u0131nda m\u00fcbahis\u0259l\u0259r aparmaq \u00f6z\u00fc-\u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 \u015f\u0259ri\u0259t bax\u0131m\u0131ndan haram deyildir. Amma h\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olundu\u011fumuz indiki \u015f\u0259raitd\u0259 bu i\u015f q\u0259ti sur\u0259td\u0259 haramd\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p>XX \u0259srd\u0259 m\u0259zh\u0259bl\u0259r aras\u0131nda dostluq v\u0259 qarda\u015fl\u0131q yaratmaq u\u011frunda yorulmadan m\u00fcbariz\u0259 aparm\u0131\u015f iki alimin f\u0259aliyy\u0259ti x\u00fcsusil\u0259 diqq\u0259t\u0259layiqdir. Bu aliml\u0259rin biri m\u0259rhum Seyyid \u015e\u0259rafuddin Amulidir. O, s\u00fcnni al\u0259minin b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 m\u00fct\u0259madi olaraq yaz\u0131\u015f\u0131r, c\u0259f\u0259ri m\u0259zh\u0259bi bar\u0259d\u0259 onlarda yaranm\u0131\u015f m\u0259nfi r\u0259yi d\u0259yi\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Seyyid \u015e\u0259rafuddinl\u0259 uzun yaz\u0131\u015fmalardan sonra \u018fl-\u018fzh\u0259r universitetinin (Misir) o zamank\u0131 rektoru \u015eeyx S\u0259lim Bi\u015fri bildirirdi: &#8220;M\u0259n t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015f v\u0259 zal\u0131m \u015f\u0259xsl\u0259rin t\u00f6hm\u0259tl\u0259rin\u0259 uyaraq \u015fi\u0259l\u0259r haqq\u0131nda yanl\u0131\u015f t\u0259s\u0259vv\u00fcrd\u0259 idim. \u00c7ox \u015f\u00fck\u00fcr olsun ki, Allah bizim birl\u0259\u015fm\u0259yimiz \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rait yaratd\u0131, m\u0259n sizin b\u0259l\u0259d\u00e7iliyiniz alt\u0131nda elm \u00e7\u0131ra\u011f\u0131n\u0131z\u0131n nurundan b\u0259hr\u0259l\u0259ndim. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn al\u0259ml\u0259rin r\u0259bbi olan Allaha h\u0259md edir\u0259m&#8221; (Seyyid \u015e\u0259rafuddin, &#8220;\u018fl-Muraciat&#8221;).<\/p>\n<p>Bu istiqam\u0259td\u0259 geni\u015f f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f ikinci \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u0130raq m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n islami azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n lideri \u015f\u0259hid Ay\u0259tullahu&#8217;l-uzma Seyyid M\u0259h\u0259mm\u0259d Baqir S\u0259dr idi. O, \u0130raq\u0131n h\u0259m \u015fi\u0259, h\u0259m d\u0259 s\u00fcnni m\u0259zh\u0259bli m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n q\u00fcvv\u0259sini eyni bir m\u0259craya y\u00f6n\u0259ltm\u0259k yolunda m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131. \u015e\u0259hid S\u0259drin a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u00f6zl\u0259ri onun \u00fcmumislam v\u0259hd\u0259ti bar\u0259sind\u0259 sa\u011flam d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 malik oldu\u011funu a\u00e7\u0131q g\u00f6st\u0259rir: &#8220;M\u0259n b\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fcm\u00fc \u015fi\u0259 il\u0259 s\u00fcnninin qarda\u015fl\u0131\u011f\u0131 yolunda s\u0259rf etmi\u015f\u0259m. Onlar\u0131n v\u0259hd\u0259tin\u0259 s\u0259b\u0259b olan h\u0259r fikri, h\u0259r \u0259qid\u0259ni m\u00fcdafi\u0259 v\u0259 himay\u0259 etmi\u015f\u0259m. M\u0259n \u015fi\u0259nin qarda\u015f\u0131 v\u0259 \u00f6vlad\u0131 oldu\u011fum kimi, \u0259hli-s\u00fcnn\u0259nin d\u0259 qarda\u015f\u0131 v\u0259 \u00f6vlad\u0131yam&#8221;.<\/p>\n<p>\u0130slam v\u0259hd\u0259ti ideyalar\u0131ndan dan\u0131\u015fark\u0259n Seyyid C\u0259mal\u0259ddin \u018fsadabadi bar\u0259sind\u0259 s\u00f6z a\u00e7mamaq olmaz. B\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fcn\u00fc \u00e7\u0259tinlikl\u0259r m\u0259ng\u0259n\u0259sind\u0259 v\u0259 s\u00fcrg\u00fcnl\u0259rd\u0259 ke\u00e7irmi\u015f Seyyid C\u0259mal\u0259ddin \u018fsadabadi (1838-1897), he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, v\u0259hd\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n yeni dal\u011fas\u0131n\u0131n banil\u0259rind\u0259n say\u0131la bil\u0259r. Bu b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tin f\u0259aliyy\u0259ti Q\u0259rb imperialist q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259ki n\u00fcfuzuna a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vururdu. Seyyid C\u0259mal\u0259ddin Misird\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 (1871-79) azadl\u0131q v\u0259 istiqlal yolunu tutmu\u015f &#8220;Hizbu&#8217;l-v\u0259t\u0259ni&#8221; partiyas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 bu partiya ingilisl\u0259rin Misird\u0259ki n\u00fcfuzunu xeyli a\u015fa\u011f\u0131 sal\u0131r. \u0130ngilt\u0259r\u0259nin ticar\u0259t v\u0259 iqtisadiyyat\u0131 Misird\u0259 ziyana u\u011fray\u0131r. Bu d\u00f6vl\u0259tin 80 n\u0259f\u0259r n\u00fcfuzlu i\u015f adam\u0131 Misird\u0259n \u00e7\u0131x\u0131b getm\u0259li olur, ingilis \u015firk\u0259tl\u0259rinin \u00e7oxu m\u00fcflis olaraq ba\u011flan\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130ngilt\u0259r\u0259nin Misird\u0259ki d\u00f6vl\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Lord Krumer \u00f6z v\u0259t\u0259ninin d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131na \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259ktubda yaz\u0131rd\u0131: &#8220;M\u00fcs\u0259lman ziyal\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n he\u00e7 bir qanun pozuntusu v\u0259 s\u0259hv g\u00f6r\u00fcnm\u00fcr. Burada he\u00e7 kimi m\u00fcq\u0259ssir saymaq olmaz. Amma diqq\u0259tiniz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ram ki, \u0259g\u0259r &#8220;Hizbu&#8217;l-v\u0259t\u0259ni&#8221; bir il d\u0259 ya\u015fasa v\u0259 onun ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131, Q\u0259rbi v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n, \u015e\u0259rqi v\u0259 \u015eimali Afrikan\u0131n m\u00fcasir lideri Seyyid C\u0259mal\u0259ddin \u018fs\u0259dabadi Misird\u0259 asud\u0259 qalsa, B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n Afrika qit\u0259sind\u0259ki ticar\u0259t v\u0259 siyas\u0259ti tamamil\u0259 m\u0259hv olacaq v\u0259 h\u0259tta Avropan\u0131n hegemonlu\u011fundan \u0259s\u0259r-\u0259lam\u0259t qalmayacaq&#8221;.<\/p>\n<p>Seyyid C\u0259mal\u0259ddin Parisd\u0259 &#8220;Urv\u0259tu&#8217;l-vusqa&#8221; q\u0259zetini n\u0259\u015fr etdir\u0259rk\u0259n ingilisl\u0259r bu q\u0259zetin m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 g\u0259tirilm\u0259sin\u0259 h\u0259r vasit\u0259 il\u0259 mane olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. H\u0259tta Hindistanda elan edilmi\u015fdi ki, h\u0259r kimd\u0259 bu q\u0259zetiin n\u00fcsx\u0259si tap\u0131lsa, 25 lir\u0259 (200 funt-sterlinq) m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 c\u0259rim\u0259 edil\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p>Seyyid C\u0259mal\u0259ddin \u018fs\u0259dabadi yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Ey \u0259c\u0259m \u0259hli! Elm q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131z\u0131 yada sal\u0131n, \u0130slami \u0259s\u0259rl\u0259riniz\u0259 diqq\u0259t yetirin. \u0130slami v\u0259hd\u0259tin b\u00fcn\u00f6vr\u0259si olun, nec\u0259 ki, \u0259vv\u0259ld\u0259 onu qorudunuz. \u0130slam v\u0259hd\u0259tini ir\u0259li \u00e7\u0259km\u0259kl\u0259 ba\u015fqa m\u00fcs\u0259lman mill\u0259tl\u0259ri qabaqlay\u0131n&#8221;.<\/p>\n<p>\u018fs\u0259dabadi \u00f6z d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn apar\u0131c\u0131 m\u00fcs\u0259lman d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131na k\u00f6m\u0259klik v\u0259 himay\u0259 t\u0259klifi il\u0259 m\u00fcraci\u0259t ets\u0259 d\u0259, h\u0259mi\u015f\u0259 r\u0259dd cavab\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131lan\u0131rd\u0131. \u00c7\u00fcnki o, monarxiya rejimini devir\u0259r\u0259k, se\u00e7kili hakimiyy\u0259t sistemini (\u015fura) t\u0259klif edirdi. \u00d6z taxt-tac\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259n verm\u0259y\u0259 he\u00e7 c\u00fcr raz\u0131 olmayan \u0130ran, T\u00fcrkiy\u0259, Misir v\u0259 \u018fr\u0259bistan h\u00f6kmdarlar\u0131 son n\u0259tic\u0259d\u0259 Seyyid Camal\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259nin\u0259 \u00e7evrildil\u0259r. H\u0259tta 1886-c\u0131 ild\u0259 \u0130ran \u015fah\u0131 il\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259d\u0259n sonra Seyyid Camal Peterburqa gedib Rusiya \u00e7ar\u0131n\u0131 \u0130ngilt\u0259r\u0259 \u0259leyhin\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fark\u0259n, \u00e7ar ondan soru\u015fur: &#8220;Nasir\u0259ddin \u015fahla aran\u0131z\u0131n d\u0259ym\u0259sin\u0259 n\u0259 s\u0259b\u0259b oldu?&#8221; Seyyid C\u0259mal\u0259ddin cavab verir: &#8220;M\u0259n ona \u015fura sistemini t\u0259klif etdim, o is\u0259 raz\u0131 olmad\u0131&#8221;. Seyyidin g\u00f6zl\u0259diyinin \u0259ksin\u0259 olaraq, rus \u00e7ar\u0131 da \u0130ran \u015fah\u0131n\u0131n fikrini m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k deyir: &#8220;\u015eah s\u0259ninl\u0259 raz\u0131la\u015fmamaqda d\u00fcz edir. Hans\u0131 h\u00f6kmdar raz\u0131 olar ki, g\u00f6z\u00fc g\u00f6r\u0259-g\u00f6r\u0259 onu taxt-tacdan sal\u0131b hakimiyy\u0259ti \u015furaya tap\u015f\u0131rs\u0131nlar?!&#8221;<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu tarixi faktlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq g\u00f6r\u0259rik ki, tarix boyu m\u00fcxt\u0259lif q\u00fcvv\u0259l\u0259r m\u00fcs\u0259lman \u00fcmm\u0259tinin birliyin\u0259 h\u0259r yolla mane olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. \u00c7\u00fcnki sirr deyil ki, g\u00fcc yaln\u0131z birlikd\u0259dir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, h\u0259r bir m\u00fcs\u0259lman t\u0259\u0259ss\u00fcbke\u015flikd\u0259n v\u0259 t\u0259friq\u0259l\u0259rd\u0259n qa\u00e7mal\u0131, m\u00fcs\u0259lman \u00fcmm\u0259tinin v\u0259hd\u0259tini q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259ni etm\u0259lidir. Dinimizin \u0259mri d\u0259 budur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u0259r c\u00fcr irqi, milli, m\u0259zh\u0259bi m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 malik m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131ndak\u0131 v\u0259hd\u0259t ideyas\u0131n\u0131n ilkin m\u0259nb\u0259yi Qurand\u0131r des\u0259k, s\u0259hv etm\u0259rik. Ya\u015f\u0131 \u0130slam\u0131n \u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259kiz olan Qurani-K\u0259rim d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 birliy\u0259, qarda\u015fl\u0131\u011fa v\u0259 anla\u015fmaya d\u0259\u2019v\u0259t edir. Ali-\u0130mran sur\u0259sinin 103-c\u00fc ay\u0259sind\u0259 Allah-T\u0259ala buyurur: Ham\u0131n\u0131z Allah\u0131n ipind\u0259n m\u00f6hk\u0259m yap\u0131\u015f\u0131n v\u0259 ayr\u0131lmay\u0131n!&#8221;. Qur\u2019ani-K\u0259rimin Hucurat sur\u0259sinin 10-cu ay\u0259sind\u0259 bu fikir daha da q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirilmi\u015fdir:\u00a0&#8220;H\u0259qiq\u0259t\u0259n m\u00f6minl\u0259r qarda\u015fd\u0131rlar. El\u0259 is\u0259 iki qarda\u015f\u0131n\u0131z\u0131 bir-biri il\u0259 mehriban edin v\u0259 Allahdan qorxun; b\u0259lk\u0259 r\u0259hm olunas\u0131n\u0131z&#8221;. Ali-\u0130mran sur\u0259sinin 105-ci ay\u0259sind\u0259 is\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda q\u0259r\u0259zli \u015f\u0259kild\u0259 ixtilaf v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik yaradan \u015f\u0259xsl\u0259r ilahi \u0259zabla qorxudulurlar:\u00a0&#8220;A\u00e7\u0131q-a\u015fkar d\u0259lill\u0259r g\u0259ldikd\u0259n&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":136826,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M.jpg",300,260,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M.jpg",300,260,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M.jpg",300,260,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M-300x260.jpg",300,260,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M.jpg",300,260,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M.jpg",300,260,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M.jpg",300,260,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/1f77879b610476cf4577162eb46bba35_M.jpg",300,260,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"H\u0259r c\u00fcr irqi, milli, m\u0259zh\u0259bi m\u0259nsubiyy\u0259t\u0259 malik m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131ndak\u0131 v\u0259hd\u0259t ideyas\u0131n\u0131n ilkin m\u0259nb\u0259yi Qurand\u0131r des\u0259k, s\u0259hv etm\u0259rik. Ya\u015f\u0131 \u0130slam\u0131n \u00f6z\u00fc il\u0259 \u0259kiz olan Qurani-K\u0259rim d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131 birliy\u0259, qarda\u015fl\u0131\u011fa v\u0259 anla\u015fmaya d\u0259\u2019v\u0259t edir. Ali-\u0130mran sur\u0259sinin 103-c\u00fc ay\u0259sind\u0259 Allah-T\u0259ala buyurur: Ham\u0131n\u0131z Allah\u0131n ipind\u0259n m\u00f6hk\u0259m yap\u0131\u015f\u0131n v\u0259 ayr\u0131lmay\u0131n!&#8221;. Qur\u2019ani-K\u0259rimin Hucurat sur\u0259sinin 10-cu ay\u0259sind\u0259 bu fikir daha da q\u00fcvv\u0259tl\u0259ndirilmi\u015fdir:\u00a0&#8220;H\u0259qiq\u0259t\u0259n&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/136825"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=136825"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/136825\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/136826"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=136825"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=136825"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=136825"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}