{"id":143423,"date":"2020-03-18T13:10:09","date_gmt":"2020-03-18T10:10:09","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=143423"},"modified":"2020-03-18T13:10:09","modified_gmt":"2020-03-18T10:10:09","slug":"m%c9%99zh%c9%99bl%c9%99rarasi-qarsidurma-biz%c9%99-n%c9%99-verir-ucuncu-hiss%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=143423","title":{"rendered":"M\u0259zh\u0259bl\u0259raras\u0131 qar\u015f\u0131durma biz\u0259 n\u0259 verir? (\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc hiss\u0259)"},"content":{"rendered":"<p><strong>\u015e\u0130\u018fL\u0130Y\u0130 FARSLARMI YARADIB?<\/strong><\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259nin \u00f6t\u0259n b\u00f6l\u00fcml\u0259rind\u0259 \u0259hli-s\u00fcnn\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsl\u0259rinin fars \u0259silli olmas\u0131 v\u0259 ya \u0259n az\u0131ndan, indiki \u0130ran \u0259razisind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat vermi\u015fdik. Bu b\u00f6l\u00fcmd\u0259 is\u0259 \u0130slam\u0131n ilk d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 \u015fi\u0259 olaraq tan\u0131n\u0131m\u0131\u015f bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tin milli kimliyi bar\u0259d\u0259 s\u00f6hb\u0259t a\u00e7aca\u011f\u0131q.<\/p>\n<p>\u0130nkaredilm\u0259z faktd\u0131r ki, \u015fi\u0259 (c\u0259f\u0259ri) m\u0259zh\u0259bi S\u0259f\u0259vil\u0259r zaman\u0131nda v\u0259 farslar da daxil olmaqla bir s\u0131ra b\u00f6lg\u0259 xalqlar\u0131n\u0131n s\u0259yi il\u0259 \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nib inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu m\u0259zh\u0259b m\u0259hz S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Tarixd\u0259 he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t S\u0259f\u0259vil\u0259r q\u0259d\u0259r uzun m\u00fcdd\u0259td\u0259 v\u0259 u\u011furla \u015fi\u0259liyi ya\u015fatmam\u0131\u015fd\u0131r. Lakin b\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, \u015fi\u0259 m\u0259zh\u0259binin yaranmas\u0131n\u0131 S\u0259f\u0259vil\u0259rl\u0259 ya da ba\u015fqa iddiaya g\u00f6r\u0259 farslarla ba\u011flamaq k\u00f6k\u00fcnd\u0259n yanl\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 tarixi spekulyasiyadan ba\u015fqa bir \u015fey deyildir.<\/p>\n<p>\u015ei\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rin zaman\u0131nda var idi<\/p>\n<p>\u0130slam\u0131n lap ilk d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 \u2013 h\u0259l\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259rin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda \u201c\u015fi\u0259\u201d, y\u0259ni \u201c\u018fli \u015fi\u0259si\u201d adl\u0131 bir qrup formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Bu qrupu ham\u0131 tan\u0131y\u0131rd\u0131 v\u0259 onun m\u00f6vcudlu\u011fu o zaman \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259rib\u0259 say\u0131lm\u0131rd\u0131. H\u0259zr\u0259t M\u00fch\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s) h\u0259disl\u0259rind\u0259 d\u0259 \u201c\u015fi\u0259\u201d k\u0259lm\u0259sinin m\u00f6vcudlu\u011fu deyil\u0259nl\u0259ri s\u00fcbut edir. Cabir ibn Abdullah \u018fnsari r\u0259vay\u0259t edir ki, H\u0259zr\u0259t M\u00fch\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259m\u00acb\u0259r (s) \u018fli ibn \u018fbu Talibi (\u0259) g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k buyurmu\u015fdu: \u201c\u0130xtiyar\u0131nda oldu\u011fum Allaha and olsun ki, bu (y\u0259ni \u018fli) v\u0259 onun \u015fi\u0259si qi\u00acyam\u0259t g\u00fcn\u00fcnd\u0259 nicat tapanlardan olacaqlar\u201d. Abdullah ibn Abbas \u201c\u0130man g\u0259tirib yax\u015f\u0131 \u0259m\u0259ll\u0259r ed\u0259nl\u0259r is\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015flar\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131\u00aclar\u0131d\u0131r&#8230;\u201d (Beyyin\u0259, 7) ay\u0259si nazil olduqdan sonra Pey\u011f\u0259mb\u0259rin \u018fliy\u0259 (\u0259) bunu s\u00f6yl\u0259di\u00acyini r\u0259vay\u0259t etmi\u015fdir: \u201cBu ay\u0259d\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan s\u0259n v\u0259 s\u0259nin \u015fi\u0259ndir ki, qiyam\u0259t g\u00fcn\u00fcnd\u0259 raz\u0131 qalacaqs\u0131n\u0131z, Allah da sizd\u0259n raz\u0131d\u0131r\u201d (S\u00fcyuti. \u018fl-D\u00fcrr \u0259l-m\u0259nsur, XV, 577). H\u0259zr\u0259t M\u00fch\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s) \u018fliy\u0259 (\u0259) m\u00fcraci\u0259tl\u0259 buyurdu\u011fu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u00f6zl\u0259r d\u0259 dini m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r: \u201cS\u0259n v\u0259 \u015fi\u0259n c\u0259nn\u0259td\u0259siniz\u201d (X\u0259tib Ba\u011fdadi. Tari\u00acx B\u0259\u011fdad, XII, 284; XII, 353). Pey\u011f\u0259mb\u0259rin dilin\u00acd\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f v\u0259 \u018fli \u015fi\u0259sini c\u0259nn\u0259tl\u0259 m\u00fcjd\u0259l\u0259\u00acy\u0259n h\u0259disl\u0259rin bir ne\u00e7\u0259si a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259nb\u0259\u00acl\u0259rd\u0259 d\u0259 qeyd edilmi\u015fdir:<\/p>\n<p>* T\u0259b\u0259ri t\u0259fsiri, XXIV, 556; * \u0130bn \u0259l-\u018fsir. \u018fl-Nihay\u0259 fi-l-\u011f\u0259rib \u0259l-h\u0259disi v\u0259-l-\u0259s\u0259r, IV, 106; * Heys\u0259mi. M\u0259cm\u0259 \u0259l-z\u0259vaid v\u0259 m\u0259nb\u0259 \u0259l-f\u0259vaid, IX, 177-178; * T\u0259b\u0259rani. \u018fl-M\u00f6c\u0259m \u0259l-k\u0259bir, I, 319; * \u0130bn H\u0259c\u0259r Heys\u0259mi. \u018fl-S\u0259vaiq \u0259l-m\u00fch\u00acriq\u0259, s\u0259h. 135 v\u0259 204; * \u015e\u00f6vkani. F\u0259th \u0259l-q\u0259dir, V, 640-641; * Alusi. Ruh \u0259l-m\u0259ani, XXX, 207 v\u0259 s.<\/p>\n<p>S\u0259hab\u0259l\u0259r i\u00e7ind\u0259 \u018fli (\u0259) \u015fi\u0259si kimi tan\u0131nanlara Salmani-farsi, \u018fbuz\u0259r, Miqdad, \u018fmmar ibn Yasir, \u018fbu \u018fyyub \u018fnsari, Z\u00fcbeyr ibn Avvam, Abdullah ibn M\u0259sud, Cabir ibn Abdullah \u018fnsari, X\u00fczeym\u0259 ibn Sabit z\u00fc-l-\u015f\u0259had\u0259teyn, Bilali-h\u0259b\u0259\u015fi, Pey\u011f\u0259mb\u0259rin \u0259misi Abbas kimi m\u0259\u015fhur s\u0259hab\u0259\u00acl\u0259r daxil idil\u0259r. Sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 tabiind\u0259n olan xeyli \u015f\u0259xs d\u0259 \u015fi\u0259l\u0259rin c\u0259rg\u0259sin\u0259 qo\u015fuldu. M\u0259s\u0259l\u0259n, Malik \u018f\u015ft\u0259r, S\u0259s\u0259\u0259 ibn Suhan, M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn \u018fbub\u0259kr, K\u00fcmeyl ibn Ziyad, H\u00fccr ibn \u018fdiyy, \u018fsb\u0259\u011f ibn N\u00fcbat\u0259 T\u0259mimi, \u00dcveys Q\u0259r\u0259ni, Meys\u0259m T\u0259mmar, R\u00fc\u015feyd Hicri, Qeys ibn S\u0259d \u018fnsari, Abdullah ibn Abbas, Muxtar S\u0259q\u0259fi v\u0259 b. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259rd\u0259n yaln\u0131z Salman\u0131 \u00e7\u0131xmaqla, he\u00e7 biri fars \u0259silli deyil. Afrikal\u0131 z\u0259nci Bilal istisna olmaqla, qalan s\u0259hab\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131 k\u00f6kl\u00fc \u0259r\u0259b q\u0259bil\u0259l\u0259rin\u0259 m\u0259nsubdur v\u0259 onlar\u0131 farslarla ba\u011flayan he\u00e7 bir \u0259laq\u0259 yoxdur.<\/p>\n<p>\u0130slam\u0131n ilk \u0259srl\u0259rind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f \u015fi\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u0259r\u0259b idi<\/p>\n<p>Hicr\u0259tin I-II \u0259srl\u0259rind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f m\u0259\u015fhur l\u00fc\u011f\u0259t alimi, \u0259r\u0259b dilinin n\u0259hvini \u0130mam \u018flinin (\u0259) t\u00f6vsiy\u0259si il\u0259 sisteml\u0259\u015fdirmi\u015f \u018fb\u00fcl-\u018fsv\u0259d Du\u0259li, yeddi m\u0259\u015fhur qared\u0259n olan Asim ibn \u018fbin-N\u0259cud, M\u00fct\u0259v\u0259kkil Abbasinin \u0259mri il\u0259 \u015f\u0259hid edilmi\u015f m\u0259\u015fhur \u0259dib \u0130bn Sikkit, zal\u0131m H\u0259ccac\u0131n \u0259mri il\u0259 boyunlar\u0131 vurulmu\u015f S\u0259id ibn C\u00fcbeyr v\u0259 Q\u0259nb\u0259r, \u0259nsab alimi M\u00fch\u0259mm\u0259d K\u0259lbi v\u0259 \u00f6vladlar\u0131, kimya elminin \u201catas\u0131\u201d Cabir ibn H\u0259yyan Kindi, \u018fhli-beyti m\u0259dh etmi\u015f \u0259r\u0259b \u015fairl\u0259ri K\u00fcmeyt \u018fs\u0259di, Seyyid \u0130smail Himy\u0259ri, F\u0259r\u0259zd\u0259q, Dib\u0259l X\u00fczai, \u018fhli-beytin xidm\u0259t\u00e7isi z\u0259nci \u0259silli Fizz\u0259 xan\u0131m v\u0259 b. K\u0259rb\u0259la s\u0259hras\u0131nda \u0130mam H\u00fcseynl\u0259 (\u0259) birlikd\u0259 \u015f\u0259hid olmu\u015f, \u0259n m\u00fcxt\u0259lif \u0259r\u0259b q\u0259bil\u0259l\u0259rinin yetirm\u0259l\u0259ri olan c\u0259ngav\u0259rl\u0259r, \u0130mam Sadiqin (\u0259) M\u0259din\u0259d\u0259ki elm m\u0259dr\u0259s\u0259sind\u0259 t\u0259hsil alm\u0131\u015f 4000 t\u0259l\u0259b\u0259&#8230; Bunlar\u0131n he\u00e7 birinin farslarla ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>18 n\u0259f\u0259r \u201csiq\u0259\u201d ravinin az bir qismi fars \u0259silli olub<\/p>\n<p>\u015ei\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 18 n\u0259f\u0259r ravi, y\u0259ni imamlardan h\u0259dis r\u0259vay\u0259t ed\u0259n s\u0259hab\u0259 \u201csiq\u0259\u201d elan edilib. \u201cSiq\u0259\u201d m\u0259fhumu bunu ifad\u0259 edir ki, onlar\u0131n b\u00fct\u00fcn r\u0259vay\u0259tl\u0259rinin m\u00f6t\u0259b\u0259r olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 \u015fi\u0259 aliml\u0259ri icma etmi\u015fl\u0259r (fikir birliyin\u0259 g\u0259lmi\u015fl\u0259r). Bu 18 n\u0259f\u0259ri \u00fc\u00e7 d\u0259st\u0259d\u0259 t\u0259snif edirl\u0259r. 6 n\u0259f\u0259ri \u0130mam M\u00fch\u0259mm\u0259d Baqirin (\u0259), 6-s\u0131 \u0130mam C\u0259f\u0259r Sadiqin (\u0259), qalan 6-s\u0131 is\u0259 \u0130mam Musa Kaziml\u0259 (\u0259) \u0130mam Rzan\u0131n (\u0259) s\u0259hab\u0259l\u0259ridir.<\/p>\n<p>18 \u201csiq\u0259\u201d ravid\u0259n 4 n\u0259f\u0259ri \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 m\u0259n\u015f\u0259 etibaril\u0259 qeyri-m\u00fcs\u0259lman xalqlara m\u0259nsub olmu\u015f, \u0259cdadlar\u0131 v\u0259 ya \u00f6zl\u0259ri \u0130slam\u0131 q\u0259bul etmi\u015fdil\u0259r:<\/p>\n<p>1. Z\u00fcrar\u0259 ibn \u018fy\u00fcn (atas\u0131 xristian idi, B\u0259ni-\u015eeyban q\u0259bil\u0259sin\u0259 \u0259sir d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259n sonra \u0130slam\u0131 q\u0259bul edib azad olmu\u015fdu). 2. Abdullah ibn B\u00fckeyr ibn \u018fy\u00fcn (Z\u00fcrar\u0259nin qarda\u015f\u0131 o\u011flu). 3. H\u0259s\u0259n ibn M\u0259hbub Kufi B\u0259c\u0259li (\u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc n\u0259sild\u0259n babas\u0131 \u0259sl\u0259n Sind\u0259 diyar\u0131ndan (Pakistan v\u0259 \u015fimali Hindistan) olmu\u015f, B\u00fcceyl\u0259 q\u0259bil\u0259sind\u0259n C\u0259rir ibn Abdullaha \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, onun t\u0259r\u0259find\u0259n azad edilmi\u015fdi). 4. \u018fhm\u0259d ibn M\u00fch\u0259mm\u0259d ibn \u018fbi N\u0259sr B\u0259z\u0259nti (Bizans \u0259silli olmu\u015f, \u0259cdad\u0131 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r zaman\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlara \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f v\u0259 ya onlar\u0131n t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdi. B\u0259z\u0259ntini B\u0259ni-\u018fzd q\u0259bil\u0259sinin S\u0259kuni qolunun m\u0259valisi kimi qeyd edirl\u0259r. \u00c7ox g\u00fcman ki, \u0259cdad\u0131 m\u0259hz h\u0259min q\u0259bil\u0259y\u0259 \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, sonra \u0130slam\u0131 q\u0259bul ed\u0259r\u0259k azadl\u0131\u011fa qovu\u015fmu\u015fdu).<\/p>\n<p>A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 4 n\u0259f\u0259r d\u0259qiq \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lidir:<\/p>\n<p>5. B\u00fcreyd ibn M\u00fcaviyy\u0259 \u0130cli (B\u0259ni-\u0130cl q\u0259bil\u0259si). 6. \u018fbu B\u0259sir Y\u0259hya ibn \u018fb\u00fclqasim \u018fs\u0259di (B\u0259ni-\u018fs\u0259d q\u0259bil\u0259si). 7. F\u00fczeyl ibn Y\u0259sar B\u0259sri N\u0259hdi (Y\u0259m\u0259nli B\u0259ni-N\u0259hd q\u0259bil\u0259si). 8. H\u0259mmad ibn \u0130sa C\u00fch\u0259ni (B\u0259ni-C\u00fcheyn\u0259 q\u0259bil\u0259si).<\/p>\n<p>9. Daha bir n\u0259f\u0259ri &#8211; S\u0259fvan ibn Y\u0259hya Kufi B\u0259c\u0259lini b\u0259zi aliml\u0259r B\u00fcceyl\u0259 q\u0259bil\u0259sin\u0259 aid etmi\u015f, b\u0259zil\u0259ri d\u0259 bu q\u0259bil\u0259nin m\u0259valisi saym\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Qalan \u201csiq\u0259\u201dl\u0259rin m\u0259vali oldu\u011fu qeyd edilir. \u018flb\u0259tt\u0259, \u0259r\u0259b q\u0259bil\u0259l\u0259ri il\u0259 v\u0259la ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131nda olanlar\u0131n (bunlara \u201cm\u0259vali\u201d deyilirdi) he\u00e7 d\u0259 ham\u0131s\u0131n\u0131n \u0259c\u0259m (fars) \u0259silli oldu\u011funu iddia etm\u0259k olmaz. \u00c7\u00fcnki \u0259vv\u0259ld\u0259 d\u0259 qeyd etdiyimiz kimi b\u0259z\u0259n z\u0259if \u0259r\u0259b q\u0259bil\u0259l\u0259rinin \u00fczvl\u0259ri g\u00fccl\u00fc q\u0259bil\u0259l\u0259r\u0259 ba\u011flan\u0131rd\u0131lar. B\u0259z\u0259n d\u0259 q\u0259bil\u0259nin \u0259sir tutdu\u011fu \u015f\u0259xs \u2013 ist\u0259r \u0259r\u0259b olsun, ist\u0259rs\u0259 olmas\u0131n \u2013 h\u0259min q\u0259bil\u0259nin m\u0259valisi say\u0131l\u0131rd\u0131. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, m\u0259vali \u201csiq\u0259\u201dl\u0259rd\u0259n iki n\u0259f\u0259rinin \u0259r\u0259b oldu\u011fu m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259kid edilir:<\/p>\n<p>10. M\u00fch\u0259mm\u0259d ibn M\u00fcslim ibn Riyah (Ribah) T\u0259hhan (Taifd\u0259n olmu\u015f, Kuf\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fc. B\u0259ni-S\u0259qif q\u0259bil\u0259sinin m\u0259valisi idi, rical kitablar\u0131nda \u0259r\u0259b oldu\u011fu t\u0259kid edilir). 11. M\u00fch\u0259mm\u0259d ibn \u018fbi \u00dcmeyr (B\u0259ni-\u018fzd q\u0259bil\u0259sinin m\u0259valisi olsa da, \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 \u0259r\u0259b oldu\u011funu yaz\u0131rlar. M\u0259\u015fhur \u0259dib Cahiz onun Q\u0259htani \u0259r\u0259bl\u0259rd\u0259n oldu\u011funu yaz\u0131rd\u0131. Ba\u011fdadda ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r).<\/p>\n<p>A\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u201csiq\u0259\u201dl\u0259rin \u0259r\u0259b ya \u0259c\u0259m mill\u0259tind\u0259n oldu\u011funu ayd\u0131nla\u015fd\u0131ra bilm\u0259dik:<\/p>\n<p>12. C\u0259mil ibn D\u0259rrac N\u0259x\u0259i (Kuf\u0259lidir, B\u0259ni-N\u0259x\u0259 q\u0259bil\u0259sinin m\u0259valisi). 13. Abdullah ibn M\u00fcskan (Kuf\u0259lidir, B\u0259ni-\u018fnz\u0259 v\u0259 ya B\u0259ni-\u0130cl q\u0259bil\u0259sinin m\u0259valisi). 14. H\u0259mmad ibn Osman Kufi (Kuf\u0259lidir, ya \u011e\u0259ni, ya da \u018fzd q\u0259bil\u0259sinin m\u0259valisi). 15. \u018fban ibn Osman \u0259l-\u018fhm\u0259r B\u0259c\u0259li (B\u00fcceyl\u0259 q\u0259bil\u0259sinin m\u0259valisi). 16. Yunis ibn \u018fbd\u00fcrr\u0259hman (Qum \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n olmas\u0131 ehtimal edilir. B\u0259ni-Y\u0259qtin ail\u0259sinin m\u0259valisi). 17. Abdullah ibn M\u00fc\u011feyr\u0259 (Kuf\u0259lidir, \u018fbd\u00fclm\u00fctt\u0259lib \u00f6vladlar\u0131ndan B\u0259ni-Novf\u0259lin m\u0259valisi). 18. M\u0259ruf ibn X\u0259rr\u0259buz M\u0259kki Q\u00fcrey\u015fi (Q\u00fcrey\u015fin m\u0259valisi).<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi 18 n\u0259f\u0259rd\u0259n 4-\u00fc \u0259r\u0259b v\u0259 fars mill\u0259tl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa mill\u0259tl\u0259r\u0259 m\u0259nsub olmu\u015fdur. 6 n\u0259f\u0259rin \u0259r\u0259b oldu\u011fu d\u0259qiqdir. Qalan 8 n\u0259f\u0259rin \u0259r\u0259b yoxsa \u0259c\u0259m olmas\u0131 m\u0259lum deyil. M\u0259ruf ibn X\u0259rr\u0259buzu \u00e7\u0131xmaqla bu 8 n\u0259f\u0259rin \u00f6z\u00fcn\u00fcn v\u0259 ata-babas\u0131n\u0131n ad\u0131 fars (p\u0259hl\u0259vi) say\u0131lmalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u00fcbh\u0259 yaratm\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130mamlar\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur s\u0259hab\u0259l\u0259ri \u0259r\u0259b idi<\/p>\n<p>Bunlardan \u0259lav\u0259, hicri II-III \u0259srl\u0259rd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f, \u015fi\u0259 imamlar\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fmi\u015f v\u0259 \u015fi\u0259 h\u0259dis m\u0259cmu\u0259l\u0259rind\u0259 adlar\u0131 tez-tez \u00e7\u0259kil\u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r ravil\u0259rin d\u0259 \u0259ks\u0259riyy\u0259ti m\u0259hz \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lidir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u018fbu H\u0259mz\u0259 Sumali (B\u0259ni-\u018fzd q\u0259bil\u0259si), Cabir ibn Yezid C\u00fcfi (B\u0259ni-\u018fzd q\u0259bil\u0259si), \u018fban ibn T\u0259\u011flib (B\u0259ni-Kind\u0259 q\u0259bil\u0259si), Hi\u015fam ibn H\u0259k\u0259m (X\u00fcza\u0259 q\u0259bil\u0259si), M\u00f6min\u00fct-taq l\u0259q\u0259bli M\u00fch\u0259mm\u0259d ibn \u018fli B\u0259c\u0259li (B\u00fcceyl\u0259 q\u0259bil\u0259si), F\u0259zl ibn \u015eazan Ni\u015faburi (B\u0259ni-\u018fzd q\u0259bil\u0259si), \u015eah \u018fbd\u00fcl\u0259zim H\u0259s\u0259ni (\u0130mam H\u0259s\u0259nin (\u0259) n\u0259slind\u0259n v\u0259 Ha\u015fimi soyundan idi) v\u0259 b.<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259, o zaman\u0131n \u015fi\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri i\u00e7ind\u0259 fars \u0259sillil\u0259r\u0259 d\u0259 ara-s\u0131ra rast g\u0259linir. M\u0259s\u0259l\u0259n, S\u00fcleyman ibn Mihran \u018fm\u0259\u015f B\u0259ni-\u018fs\u0259d q\u0259bil\u0259sinin qolu olan B\u0259ni-Kahilin m\u0259valisi olmu\u015fdur, amma k\u00f6k\u00fc fars idi. \u0130mamlar\u0131n s\u0259hab\u0259l\u0259ri i\u00e7ind\u0259 fars \u0259silli \u015f\u0259xsl\u0259rin say\u0131 \u0130mam Rzan\u0131n (\u0259) Xorasana s\u00fcrg\u00fcn olunmas\u0131ndan sonra artm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130mam Rza (\u0259) hicri II-III \u0259srl\u0259rin qov\u015fa\u011f\u0131nda Abbasi x\u0259lif\u0259si M\u0259munun \u0259mri il\u0259 Xorasana s\u00fcrg\u00fcn edildikd\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u0259zyiql\u0259r\u0259 baxmayaraq, bir ne\u00e7\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259 yeti\u015fdir\u0259 bildi. Bundan bir m\u00fcdd\u0259t sonra Qum v\u0259 Rey \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259ki \u015fi\u0259 icmas\u0131 inki\u015faf ed\u0259r\u0259k g\u00fccl\u0259ndi. Art\u0131q hicri IV \u0259srd\u0259 adlar\u0131ndan da fars \u0259silli olmalar\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u0259n \u018fli ibn H\u00fcseyn ibn Bab\u00fcveyh Qummi v\u0259 o\u011flu \u015eeyx S\u0259duq, \u0130bn Qovl\u0259veyh Qummi kimi aliml\u0259r elm al\u0259mind\u0259 parlad\u0131lar.<\/p>\n<p>Bu b\u00f6y\u00fck aliml\u0259ri \u0130ranla he\u00e7 n\u0259 ba\u011flam\u0131rd\u0131<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u018fhli-beyt imamlar\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u0259sas\u0259n d\u00f6rd co\u011frafi m\u0259kanda m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015fdi: M\u0259din\u0259 (Hicaz), Kuf\u0259 (\u0130raq), Y\u0259m\u0259n v\u0259 Xorasan. M\u0259din\u0259d\u0259 v\u0259 Y\u0259m\u0259nd\u0259 dem\u0259k olar ki, yaln\u0131z \u0259sil \u0259r\u0259bl\u0259r m\u0259skun idi. Kuf\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri hicri 17-ci ild\u0259 x\u0259lif\u0259 \u00d6m\u0259r ibn X\u0259ttab t\u0259r\u0259find\u0259n sal\u0131nark\u0259n, h\u0259rbi d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Yeddi \u0259n m\u0259\u015fhur \u0259r\u0259b q\u0259bil\u0259sind\u0259n olan c\u0259ngav\u0259rl\u0259r \u00f6z ail\u0259l\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 Kuf\u0259nin m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, Kuf\u0259 dem\u0259k olar ki, \u0259r\u0259b \u0259silli \u0259halid\u0259n ibar\u0259t idi. Xorasandak\u0131 \u015fi\u0259l\u0259rin i\u00e7ind\u0259 yerli fars \u0259halinin oldu\u011funu q\u0259bul ets\u0259k d\u0259, hicri 50-ci ild\u0259 Kuf\u0259 valisi Ziyad\u0131n \u0259mri il\u0259 50 min n\u0259f\u0259r kuf\u0259linin Xorasana s\u00fcrg\u00fcn oldu\u011funu da n\u0259z\u0259rd\u0259n qa\u00e7\u0131rmamal\u0131y\u0131q.<\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck qeyb\u0259t d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131ndan etibar\u0259n \u015fi\u0259 (c\u0259f\u0259ri) m\u0259zh\u0259binin elm m\u0259rk\u0259zl\u0259ri zaman-zaman d\u0259yi\u015fmi\u015f, bir \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n-dig\u0259rin\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir. Bir zamanlar Ba\u011fdad, onunla paralel Rey v\u0259 Qum \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri \u015fi\u0259 aliml\u0259rin\u0259 qucaq a\u00e7d\u0131. B\u00fcveyhil\u0259r zaman\u0131nda Ba\u011fdadda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f \u015fi\u0259 aliml\u0259rinin bir hiss\u0259si d\u0259 \u0259r\u0259b \u0259silli olmu\u015fdur. M\u0259s\u0259l\u0259n, k\u0259lam elmind\u0259 x\u00fcsusi \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015f, m\u0259zh\u0259bin \u0259qid\u0259 \u0259saslar\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015f \u015eeyx M\u00fcfid t\u0259miz \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lidir. M\u00f6vzu il\u0259 \u0259laq\u0259li kitablarda onun \u0259sil-n\u0259s\u0259bini d\u0259qiqlikl\u0259 qeyd etmi\u015fl\u0259r. Onun t\u0259l\u0259b\u0259si m\u0259\u015fhur f\u0259qih Seyyid M\u00fcrt\u0259za \u018fl\u0259m\u00fcl-h\u00fcda v\u0259 qarda\u015f\u0131, \u201cN\u0259hc\u00fcl-b\u0259la\u011f\u0259\u201dnin t\u0259rtib\u00e7isi Seyyid R\u0259zi h\u0259m ata, h\u0259m d\u0259 ana t\u0259r\u0259fd\u0259n seyyid (\u0259r\u0259b) olmu\u015flar.<\/p>\n<p>Ba\u011fdad\u0131n S\u0259lcuqlar t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra \u015eeyx Tusi N\u0259c\u0259f \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259r\u0259k, orada m\u0259dr\u0259s\u0259 t\u0259sis etdi. \u015eeyx Tusinin v\u0259fat\u0131ndan sonra \u0259vv\u0259lc\u0259 H\u0259l\u0259b, daha sonra Hill\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri c\u0259f\u0259ri fiqhi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259rk\u0259z rolunu oynad\u0131. H\u0259l\u0259b dini m\u00fchitinin apar\u0131c\u0131 n\u00fcmy\u0259nd\u0259si olan Seyyid \u018fb\u00fclm\u0259karim \u0130bn Z\u00f6hr\u0259 \u018fhli-beyt n\u0259slind\u0259n (\u0259r\u0259b) idi. Hill\u0259 elm m\u00fchitinin yetirm\u0259l\u0259ri olan 12 ya\u015f\u0131nda ictihada \u00e7atm\u0131\u015f \u0130bn \u0130dris Hilli, \u201c\u015e\u0259rayil-\u0130slam\u201d \u0259s\u0259rinin m\u00fc\u0259llfi M\u00fch\u0259qqiq Hilli, dini elml\u0259rn b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6nc\u00fcl aliml\u0259rd\u0259n say\u0131lan \u018fllam\u0259 Hilli, o\u011flu F\u0259xr\u00fcl-m\u00fch\u0259qqiqin Hilli, Seyyid ibn Tavus kimi tan\u0131nan Seyyid R\u0259ziy\u0259ddin \u018fli ibn Musa Hilli d\u0259 \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n<p>M\u0259dr\u0259s\u0259l\u0259rd\u0259 fiqh d\u0259rsliyi kimi t\u0259dris edil\u0259n \u201cL\u00fcm\u0259\u201d (\u201c\u0259l-L\u00fcm\u0259t \u0259l-Dim\u0259\u015fqiyy\u0259\u201d) kitab\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi \u015e\u0259hidi-\u0259vv\u0259l (birinci \u015f\u0259hid) l\u0259q\u0259bli \u015eeyx \u015e\u0259ms\u0259ddin M\u0259h\u0259mm\u0259d ibn M\u0259kki Amili Cizzini (XIV \u0259sr), el\u0259c\u0259 d\u0259, h\u0259min kitaba m\u0259\u015fhur \u015f\u0259rhi yazm\u0131\u015f \u015e\u0259hidi-sani (ikinci \u015f\u0259hid) l\u0259q\u0259bli Zeyn\u0259ddin ibn \u018fli C\u0259b\u0259i (XVI \u0259sr) h\u0259r ikisi indiki Livan \u0259razisin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n C\u0259b\u0259li-Amil m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n olmu\u015flar v\u0259 \u0259r\u0259bdirl\u0259r (\u015e\u0259hidi-saninin ulu \u0259cdad\u0131n\u0131n Tusdan olma ehtimal\u0131 vard\u0131r). Tan\u0131nm\u0131\u015f dua kitablar\u0131ndan olan \u201cMisbah\u201d v\u0259 \u201cB\u0259l\u0259d\u00fcl-\u0259min\u201d kitablar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi \u0130brahim ibn \u018fli K\u0259f\u0259mi d\u0259 C\u0259b\u0259li-Amil \u0259silli olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin elmi m\u00fchitinin b\u00fcn\u00f6vr\u0259sini \u0259r\u0259bl\u0259r qoymu\u015fdur<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r ki, S\u0259f\u0259vi hakimiyy\u0259tinin ilk d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 din siyas\u0259tini v\u0259 dini maarifl\u0259ndirm\u0259ni he\u00e7 d\u0259 yerli ilahiyyat\u00e7\u0131lar deyil, Livandan (C\u0259b\u0259li-Amild\u0259n) k\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259l\u0259n \u0259r\u0259b aliml\u0259ri y\u00f6nl\u0259ndirmi\u015fl\u0259r. M\u0259lum oldu\u011fu kimi indiki \u0130ran v\u0259 ona yax\u0131n olan \u0259razil\u0259rd\u0259 XVI \u0259sr\u0259 kimi \u0259hli-s\u00fcnn\u0259 m\u0259zh\u0259bi hakim m\u00f6vqed\u0259 olmu\u015fdur. T\u0259bii ki, bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 yerli dini kadrlar\u0131n say\u0131 h\u0259dd\u0259n az idi. Tarix kitablar\u0131nda yaz\u0131l\u0131b ki, S\u0259f\u0259vil\u0259r hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra \u00f6lk\u0259d\u0259 c\u0259f\u0259ri m\u0259zh\u0259bli dini t\u0259hsili qurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m t\u0259dris v\u0259saiti, h\u0259m d\u0259 m\u00fc\u0259llim sar\u0131dan \u00e7ox ciddi \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kirdil\u0259r. Bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 Sultan S\u0259lim Yavuzun 1516-c\u0131 ild\u0259 Misir m\u0259ml\u00fckl\u0259rini m\u0259\u011flub etm\u0259sind\u0259n sonra Misr\u0259 tabe olan Livan torpaqlar\u0131nda \u015fi\u0259 m\u0259zh\u0259bli aliml\u0259r aras\u0131nda s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131lacaqlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl narahatl\u0131q yarand\u0131. (deyirl\u0259r ki, C\u0259b\u0259li-Amilin k\u0259ndl\u0259rind\u0259 d\u0259fn m\u0259rasiml\u0259rind\u0259 70 n\u0259f\u0259r m\u00fcct\u0259hid i\u015ftirak edirmi\u015f). Bu t\u0259zyiql\u0259r oradak\u0131 aliml\u0259ri \u0130rana k\u00f6\u00e7m\u0259y\u0259 t\u0259hrik etdi.<\/p>\n<p>Salnam\u0259l\u0259rd\u0259ki m\u0259lumatlar bunu s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, C\u0259b\u0259li-Amild\u0259n m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 p\u0259nah aparm\u0131\u015f aliml\u0259rd\u0259n yaln\u0131z S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nanlar \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259raitl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdil\u0259r. O d\u00f6vrd\u0259 Livan\u0131 t\u0259rk etmi\u015f 143 n\u0259f\u0259r \u015fi\u0259 aliminin sonrak\u0131 h\u0259yat\u0131 bar\u0259d\u0259 x\u0259b\u0259rl\u0259r m\u0259lumdur. Onlar\u0131n 45 n\u0259f\u0259ri \u00f6z \u00f6zlk\u0259sind\u0259 qalma\u011fa \u00fcst\u00fcnl\u00fck verdi. Qalan 98 n\u0259f\u0259rd\u0259n 7-si sair \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 k\u00f6\u00e7s\u0259 d\u0259, sonralar yen\u0259 C\u0259b\u0259li-Amil\u0259 qay\u0131td\u0131. 31 alim Hicaz, Y\u0259m\u0259n, Hindistan, \u0130raq v\u0259 sair vilay\u0259tl\u0259r\u0259 \u00fcz tutdu, amma h\u0259min yerl\u0259rd\u0259 \u0259min-amanl\u0131q g\u00f6rm\u0259yib m\u00fct\u0259madi olaraq \u00f6z m\u0259sk\u0259nini d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. 60 f\u0259qih is\u0259 S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tin\u0259 s\u0131\u011f\u0131nd\u0131, buran\u0131n \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259raitini b\u0259y\u0259nib m\u0259skunla\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>\u0130rana k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f C\u0259b\u0259l aliml\u0259rinin \u00f6nc\u00fcl\u00fc M\u00fch\u0259qqiq K\u0259r\u0259ki say\u0131l\u0131r (v\u0259f. 1534). O, t\u0259qrib\u0259n 1508-ci ild\u0259 \u0130rana g\u0259ldi, burada \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n d\u0259v\u0259ti il\u0259 c\u0259f\u0259ri m\u0259zh\u0259binin t\u0259bli\u011fin\u0259 ba\u015flad\u0131. M\u00fch\u0259qqiq K\u0259r\u0259kinin s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u0130sfahan, Ka\u015fan, Q\u0259zvin kimi iri \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 elm m\u0259rk\u0259zl\u0259ri, m\u0259dr\u0259s\u0259l\u0259r t\u0259sis edildi. Onun ard\u0131nca o\u011flu \u015eeyx H\u0259s\u0259n K\u0259r\u0259ki, \u015eeyx \u018fli ibn Hilal K\u0259r\u0259ki, \u015eeyx C\u0259f\u0259r ibn M\u00fch\u0259mm\u0259d Amili, K\u0259mal\u0259ddin D\u0259rvi\u015f, \u015eeyx B\u0259hainin atas\u0131 \u015eeyx H\u00fcseyn ibn \u018fbd\u00fcssam\u0259d C\u0259b\u0259i Harisi v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 da k\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259ldil\u0259r.<\/p>\n<p>\u0130ran amili son d\u00f6rd \u0259srd\u0259 g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir<\/p>\n<p>Getdikc\u0259 yerli \u0259halinin i\u00e7ind\u0259n din aliml\u0259ri yeti\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131, d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n \u015fi\u0259 t\u0259bli\u011fat\u0131 bunun \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnbit \u015f\u0259rait yarad\u0131rd\u0131. Bundan sonra c\u0259f\u0259ri aliml\u0259ri aras\u0131nda fars v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n say\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259 artd\u0131. XVII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 kimi bu \u00fcst\u00fcnl\u00fck qorunmaqdad\u0131r. Lakin bu m\u00fctl\u0259q \u00fcst\u00fcnl\u00fck \u015f\u0259raitind\u0259 d\u0259 \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259li aliml\u0259rin \u015fi\u0259 m\u0259zh\u0259bin\u0259 verdikl\u0259ri t\u00f6hf\u0259l\u0259r az olmam\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, XVII-XVIII \u0259srl\u0259rd\u0259 \u00e7oxlu elm adamlar\u0131 yeti\u015fdirmi\u015f \u015fi\u0259 m\u0259zh\u0259bli B\u0259hranil\u0259r soyu \u0259r\u0259b \u0259sillidir. El\u0259c\u0259 d\u0259, banisi XVIII-XIX \u0259srl\u0259rd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f \u015eeyx\u00fcl-\u0259kb\u0259r C\u0259f\u0259r Ka\u015fif \u0259l-\u011fita olan m\u0259\u015fhur Ali-Ka\u015fif \u0259l-\u011fita n\u0259sli d\u0259 \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lidir v\u0259 B\u0259ni-Malik q\u0259bil\u0259sin\u0259 m\u0259nsubdur. Bu n\u0259slin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri iki \u0259srdir ki, \u015fi\u0259 fiqhind\u0259 s\u00f6z sahibidirl\u0259r. M\u0259\u015fhur \u0259xlaq kitab\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259llifi Seyyid Abdullah \u015e\u00fcbb\u0259r, \u201cV\u0259sail\u00fc\u015f-\u015fi\u0259\u201d adl\u0131 h\u0259dis m\u0259cmu\u0259sinin t\u0259rtib\u00e7isi \u015eeyx H\u00fcrr Amili d\u0259 k\u00f6k etibaril\u0259 \u0259r\u0259b olmu\u015flar.<\/p>\n<p>Son onillikl\u0259rd\u0259 N\u0259c\u0259f dini elml\u0259r m\u0259rk\u0259zind\u0259 v\u0259 dig\u0259r h\u00f6vz\u0259l\u0259rd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f birinci d\u0259r\u0259c\u0259li m\u00fcct\u0259hidl\u0259rin aras\u0131nda fars v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259sillil\u0259r \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil ets\u0259l\u0259r d\u0259, \u0259r\u0259b \u0259silli aliml\u0259r d\u0259 yox deyil. M\u0259s\u0259l\u0259n, m\u0259\u015fhur f\u0259qih Ay\u0259tullah \u015eeyx H\u00fcseyn Hilli, \u201c\u018fyan\u00fc\u015f-\u015fi\u0259\u201d m\u00fc\u0259llifi Seyyid M\u00fchsin \u018fmin, m\u0259zh\u0259bl\u0259raras\u0131 v\u0259hd\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n bayraqdar\u0131 Seyyid \u015e\u0259r\u0259f\u00fcddin Amuli, m\u0259\u015fhur m\u0259rceyi-t\u0259qlid Ay\u0259tullah Seyyid M\u00fchsin T\u0259bat\u0259bai H\u0259kim, g\u00f6rk\u0259mli x\u0259tib \u015eeyx \u018fhm\u0259d Vaili, dini-siyasi xadim Ay\u0259tullah Seyyid M\u00fch\u0259mm\u0259d H\u00fcseyn F\u0259zlullah \u0259r\u0259b mill\u0259tind\u0259n idil\u0259r. Hal-haz\u0131rda N\u0259c\u0259f h\u00f6vz\u0259sinin b\u00f6y\u00fck ustadlar\u0131ndan say\u0131lan m\u0259rceyi-t\u0259qlid \u015eeyx B\u0259\u015fir N\u0259c\u0259fi d\u0259 P\u0259ncab \u0259sillidir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u015e\u0130\u018fL\u0130Y\u0130 FARSLARMI YARADIB? M\u0259qal\u0259nin \u00f6t\u0259n b\u00f6l\u00fcml\u0259rind\u0259 \u0259hli-s\u00fcnn\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsl\u0259rinin fars \u0259silli olmas\u0131 v\u0259 ya \u0259n az\u0131ndan, indiki \u0130ran \u0259razisind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat vermi\u015fdik. Bu b\u00f6l\u00fcmd\u0259 is\u0259 \u0130slam\u0131n ilk d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 \u015fi\u0259 olaraq tan\u0131n\u0131m\u0131\u015f bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tin milli kimliyi bar\u0259d\u0259 s\u00f6hb\u0259t a\u00e7aca\u011f\u0131q. \u0130nkaredilm\u0259z faktd\u0131r ki, \u015fi\u0259 (c\u0259f\u0259ri) m\u0259zh\u0259bi S\u0259f\u0259vil\u0259r zaman\u0131nda v\u0259 farslar da daxil olmaqla bir s\u0131ra b\u00f6lg\u0259 xalqlar\u0131n\u0131n s\u0259yi il\u0259 \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nib inki\u015faf etmi\u015fdir. Bu m\u0259zh\u0259b m\u0259hz S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. Tarixd\u0259 he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259t S\u0259f\u0259vil\u0259r q\u0259d\u0259r uzun m\u00fcdd\u0259td\u0259 v\u0259 u\u011furla \u015fi\u0259liyi&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":143424,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M.jpg",300,201,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M.jpg",300,201,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M.jpg",300,201,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M-300x201.jpg",300,201,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M.jpg",300,201,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M.jpg",300,201,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M.jpg",300,201,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/020288598d1bb28bbf127183343c8fbe_M.jpg",300,201,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"\u015e\u0130\u018fL\u0130Y\u0130 FARSLARMI YARADIB? M\u0259qal\u0259nin \u00f6t\u0259n b\u00f6l\u00fcml\u0259rind\u0259 \u0259hli-s\u00fcnn\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsl\u0259rinin fars \u0259silli olmas\u0131 v\u0259 ya \u0259n az\u0131ndan, indiki \u0130ran \u0259razisind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat vermi\u015fdik. Bu b\u00f6l\u00fcmd\u0259 is\u0259 \u0130slam\u0131n ilk d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f v\u0259 \u015fi\u0259 olaraq tan\u0131n\u0131m\u0131\u015f bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tin milli kimliyi bar\u0259d\u0259 s\u00f6hb\u0259t a\u00e7aca\u011f\u0131q. \u0130nkaredilm\u0259z faktd\u0131r ki, \u015fi\u0259 (c\u0259f\u0259ri) m\u0259zh\u0259bi S\u0259f\u0259vil\u0259r zaman\u0131nda&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/143423"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=143423"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/143423\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/143424"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=143423"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=143423"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=143423"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}