{"id":15264,"date":"2018-09-24T16:30:20","date_gmt":"2018-09-24T13:30:20","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=15264"},"modified":"2018-09-24T16:30:20","modified_gmt":"2018-09-24T13:30:20","slug":"m%c9%99rk%c9%99zi-asiya-abs-v%c9%99-ai-nin-siyas%c9%99tinin-%c9%99sas-m%c9%99qamlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=15264","title":{"rendered":"M\u0259rk\u0259zi Asiya: AB\u015e v\u0259 A\u0130-nin siyas\u0259tinin \u0259sas m\u0259qamlar\u0131"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>ARANTV.AZ bildirir ki, Newtimes.az analitik m\u0259qal\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edib. M\u0259qal\u0259ni oxucular\u0131m\u0131za t\u0259qdim edirik:<\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong>X\u00fclas\u0259<\/strong><\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259d\u0259 AB\u015e v\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiya istiqam\u0259tind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259tin geosiyasi aspektl\u0259ri t\u0259hlil edilir. Yaz\u0131da son ill\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n geosiyasi-h\u0259rbi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla bu siyas\u0259tin m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rin\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131n\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00f6st\u0259rilir ki, AB\u015e v\u0259 A\u0130-nin M\u0259rk\u0259zi Asiyada yeritdiyi siyas\u0259t \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus dinamikaya malikdir. \u00d6nc\u0259 h\u0259r iki b\u00f6y\u00fck g\u00fcc daha geni\u015f m\u0259qs\u0259dl\u0259ri g\u00fcd\u0259n proqramlar m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdil\u0259r. Ancaq t\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki, n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulanlar laz\u0131mi s\u0259viyy\u0259d\u0259 realla\u015fmad\u0131. Bunun bir s\u0259b\u0259bi h\u0259min regionda aktiv olan Rusiya v\u0259 \u00c7inin atd\u0131\u011f\u0131 add\u0131mlard\u0131rsa, dig\u0259r s\u0259b\u0259bi Q\u0259rbin \u00f6z\u00fcn\u00fcn M\u0259rk\u0259zi Asiya siyas\u0259tinin laz\u0131mi s\u0259viyy\u0259d\u0259 konkret olmamas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259lidir. M\u0259qal\u0259d\u0259 bu kontekstd\u0259 AB\u015e v\u0259 A\u0130-nin h\u0259min regionla ba\u011fl\u0131 siyas\u0259tinin \u0259sas aspektl\u0259ri t\u0259hlil edilir. Bel\u0259 bir q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259linir ki, Q\u0259rbin M\u0259rk\u0259zi Asiya siyas\u0259ti yenil\u0259nm\u0259lidir. Bu istiqam\u0259td\u0259 h\u0259l\u0259lik d\u0259qiq add\u0131mlar at\u0131lm\u0131r. Lakin yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 bunun ba\u015f verm\u0259y\u0259c\u0259yin\u0259 d\u0259 d\u0259lal\u0259t ed\u0259n faktlar yox d\u0259r\u0259c\u0259sind\u0259dir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyada geosiyasi m\u0259nz\u0259r\u0259nin qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n oldu\u011fu n\u0259tic\u0259sini \u00e7\u0131xarmaq olar.<\/p>\n<p>M\u0259rk\u0259zi Asiya qlobal siyas\u0259tin g\u00fcnd\u0259mind\u0259ki aktual m\u00f6vzulardan birin\u0259 \u00e7evrilib. B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Asiyan\u0131n geosiyasi olaraq daha aktiv hala g\u0259lm\u0259si \u00f6z t\u0259sirini bu regiona da g\u00f6st\u0259rir. T\u0259cr\u00fcb\u0259 t\u0259sdiql\u0259yir ki, haz\u0131rda h\u0259min b\u00f6lg\u0259d\u0259 AB\u015e, \u00c7in, Rusiya v\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131 n\u00fcfuz u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rlar. M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r buraya Yaponiya, Hindistan v\u0259 C\u0259nubi Koreyan\u0131 da daxil edirl\u0259r. Son ill\u0259r sadalanan \u00f6lk\u0259l\u0259rin M\u0259rk\u0259zi Asiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 m\u00fcxt\u0259lif formatlar al\u0131b. Onlar\u0131n s\u0131ras\u0131nda ekspertl\u0259r &#8220;5+1&#8221; format\u0131na daha \u00e7ox diqq\u0259t yetirirl\u0259r. Bu formatla ba\u011fl\u0131 AB\u015e v\u0259 A\u0130-nin regionda h\u0259yata ke\u00e7irdiyi siyas\u0259tin t\u0259hlili aktual g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>Giri\u015f<\/strong><\/p>\n<p>Qlobal d\u00fcnya siyas\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn M\u0259rk\u0259zi Asiya regionu iki s\u0259b\u0259bd\u0259n daha da aktualla\u015f\u0131b. Onlardan biri \u015eimali Koreyan\u0131n n\u00fcv\u0259 silah\u0131n\u0131n istehsal\u0131 v\u0259 s\u0131na\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u00fcnyaya meydan oxumas\u0131 fonunda AB\u015e-\u00c7in m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 riskl\u0259rin artmas\u0131, dig\u0259ri is\u0259 Myanmada m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f zorak\u0131l\u0131\u011f\u0131n t\u0259tbiqi n\u0259tic\u0259sind\u0259 regionda v\u0259ziyy\u0259tin g\u0259rginl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu prosesl\u0259r analitikl\u0259rin yekdillikl\u0259 qlobal siyas\u0259tin Asiyada xeyli aktivl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n b\u0259hs etdiyi bir zamanda ba\u015f verir ki, bu da m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 \u0259lav\u0259 aktuall\u0131q g\u0259tirir.<\/p>\n<p>Rusiya, \u00c7in v\u0259 Hindistana yax\u0131n regionda iki yeni m\u00fcnaqi\u015f\u0259 oca\u011f\u0131n\u0131n &#8211; Koreya yar\u0131madas\u0131 probleminin v\u0259 buddist-m\u00fcs\u0259lman qar\u015f\u0131durmas\u0131n\u0131n meydana g\u0259lm\u0259si istisna edilmir. Co\u011frafi olaraq Koreya yar\u0131madas\u0131 \u00c7in\u0259 \u015fimal-q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259, Myanma is\u0259 c\u0259nub-q\u0259rb istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Bundan ba\u015fqa, Myanma Vyetnam, Hindistan v\u0259 \u018ffqan\u0131stana da yax\u0131nd\u0131r. Onun C\u0259nubi \u00c7in d\u0259nizind\u0259n uzaq olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, onda region \u00fc\u00e7\u00fcn geosiyasi \u0259h\u0259miyy\u0259ti haqq\u0131nda daha d\u0259qiq t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259r yaranar. Bu kontekstd\u0259 Myanma v\u0259 \u015eimali Koreyan\u0131n C\u0259nubi \u00c7in d\u0259nizind\u0259 ticar\u0259td\u0259 a\u00e7ar rol oynayan Parasel (Si\u015fa) adalar\u0131na yax\u0131n olmas\u0131 da m\u00fc\u0259yy\u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p>Dem\u0259li, Asiyada b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 bir ne\u00e7\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 oca\u011f\u0131 yeti\u015fir ki, onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck bir m\u0259kanda geosiyasi silk\u0259l\u0259nm\u0259 yarada bilm\u0259sind\u0259n b\u0259hs ed\u0259nl\u0259r var. H\u0259min ba\u011fl\u0131l\u0131qda M\u0259rk\u0259zi Asiya faktoru yada d\u00fc\u015f\u00fcr. \u00c7\u00fcnki uzun m\u00fcdd\u0259tdir ki, bu regionun geosiyasi taleyi il\u0259 \u0259laq\u0259dar analitik-proqnostik yaz\u0131lar d\u0259rc edilm\u0259kd\u0259dir. M\u00fc\u0259llifl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti M\u0259rk\u0259zi Asiyada b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin maraqlar\u0131n\u0131n toqqu\u015fdu\u011funu vur\u011fulay\u0131rlar. Bu s\u0131rada \u0259sas olaraq AB\u015e, A\u0130, Rusiya, \u00c7in, Yaponiya v\u0259 Hindistan\u0131n ad\u0131 \u00e7\u0259kilir. B\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin region \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan v\u0259 \u00fcmumi olaraq &#8220;5+1&#8221; format\u0131 adlanan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q formulu aspektind\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n geosiyasi m\u0259nz\u0259r\u0259si t\u0259hlil edilir. Bu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 AB\u015e v\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiya siyas\u0259tinin ba\u015fl\u0131ca geosiyasi m\u0259qamlar\u0131n\u0131n t\u0259hlili d\u0259 olduqca aktual g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n<p>Qeyd edil\u0259n kontekstd\u0259 Rusiya Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi Moskva D\u00f6vl\u0259t Beyn\u0259lxalq M\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u0130nstitutunun Qlobal Probleml\u0259r M\u0259rk\u0259zinin analitiki Yelena Alekseyenkovan\u0131n t\u0259hlili yaz\u0131s\u0131 maraql\u0131 t\u0259sir ba\u011f\u0131\u015flay\u0131r (1). M\u0259qal\u0259d\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin M\u0259rk\u0259zi Asiya siyas\u0259tinin m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259ri analiz edilir, onun \u0259sas\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n proqnozlar verilir. Lakin problem yaln\u0131z bu aspektd\u0259 aktual deyil.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259 ondan ibar\u0259tdir ki, b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin h\u0259r birinin M\u0259rk\u0259zi Asiya siyas\u0259ti b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Asiya siyas\u0259tinin t\u0259rkib hiss\u0259si oldu\u011fundan, h\u0259min reall\u0131\u011fa qlobal geosiyasi dinamika m\u00fcst\u0259visind\u0259 yana\u015fd\u0131qda, xeyli maraql\u0131 m\u0259qamlar\u0131 g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. O c\u00fcml\u0259d\u0259n geosiyasi aspektd\u0259 m\u00fctt\u0259fiq say\u0131lan AB\u015e v\u0259 A\u0130-nin regiondak\u0131 maraqlar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 f\u0259rql\u0259r yeni bucaq alt\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Bunun ba\u015fqa faktorlarla yana\u015f\u0131, Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n geosiyasi taleyi kontekstind\u0259 d\u0259 ciddi \u0259h\u0259miyy\u0259tinin oldu\u011funu s\u00fcbut etm\u0259y\u0259 ehtiyac yoxdur. \u00c7\u00fcnki M\u0259rk\u0259zi Asiyada be\u015f geosiyasi \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u00f6vl\u0259t yerl\u0259\u015fib. Uzaq \u015e\u0259rq\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, \u00c7in\u0259 ged\u0259n yolun \u00fcst\u00fcnd\u0259dir. Region d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin \u00c7in v\u0259 Hindistanla \u0259laq\u0259l\u0259ri son ill\u0259r yeni temp\u0259 \u00e7at\u0131b. Ba\u015fqa t\u0259r\u0259fd\u0259n d\u0259 Rusiyan\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiyaya t\u0259siri b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Moskva bir s\u0131ra strateji m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259min regionu n\u0259z\u0259r\u0259 almaqla qiym\u0259tl\u0259ndirir. Bu m\u0259nada \u00c7in d\u0259 daxil olmaqla dig\u0259r b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259r Kremlin regionda r\u0259qibidir. H\u0259tta art\u0131q onlar aras\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n ziddiyy\u0259tl\u0259r d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rib.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar Amerika v\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n geosiyasi \u0259h\u0259miyy\u0259tini g\u00f6st\u0259rir. \u0130lk \u00f6nc\u0259 AB\u015e-\u0131n h\u0259min regionla ba\u011fl\u0131 siyas\u0259tin\u0259 n\u0259z\u0259r salaq.<\/p>\n<p><strong>AB\u015e: &#8220;S\u0259m\u0259rq\u0259nd b\u0259yannam\u0259si&#8221;nd\u0259n sonrak\u0131 v\u0259ziyy\u0259t<\/strong><\/p>\n<p>2015-ci ilin 30 oktyabr-3 noyabr tarixl\u0259rind\u0259 AB\u015e-\u0131n art\u0131q ke\u00e7mi\u015f d\u00f6vl\u0259t katibi Con Kerrinin M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 s\u0259f\u0259ri oldu. Bununla t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda &#8220;C5+1&#8221; adlanan formatda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu. Onun \u0259sas m\u0259qamlar\u0131 &#8220;S\u0259m\u0259rq\u0259nd b\u0259yannam\u0259si&#8221; adlanan s\u0259n\u0259dd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131. Burada ba\u015fl\u0131ca b\u0259ndl\u0259r suverenlik, m\u00fcst\u0259qillik v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 s\u0259daq\u0259tlilikd\u0259n ibar\u0259t idi. H\u0259min \u0259sasda Amerika il\u0259 Qazax\u0131stan, \u00d6zb\u0259kistan, Tacikistan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan aras\u0131nda ticar\u0259t, n\u0259qliyyat, tranzit potensial\u0131, energetika, biznes m\u00fchitinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, s\u0259rmay\u0259l\u0259rin stimulla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, dayan\u0131ql\u0131, sabit m\u00fchitin yarad\u0131lmas\u0131, energetik effekti olan texnologiyalar v\u0259 s. sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131 etdirilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu.<\/p>\n<p>Bu siyah\u0131ya terrorizm, silah qa\u00e7aq\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131, narkotikl\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259si il\u0259 birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259 d\u0259 daxil edilmi\u015fdi. \u018ffqan\u0131standa sabitliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si d\u0259st\u0259kl\u0259nir, onun regiona t\u0259siri etiraf edilirdi. Bunlardan ba\u015fqa, s\u0259n\u0259dd\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n n\u00fcv\u0259siz zona olmas\u0131 v\u0259 humanitar \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259si d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. Humanitar sferada \u0259sas olaraq m\u0259d\u0259niyy\u0259t, t\u0259hsil, elm v\u0259 biznes istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu.<\/p>\n<p>Bel\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n m\u0259zmunu bax\u0131m\u0131ndan bu s\u0259n\u0259dd\u0259 yeni he\u00e7 bir \u015fey yoxdur. Ancaq maraql\u0131 c\u0259h\u0259t ondan ibar\u0259tdir ki, AB\u015e v\u0259 regionun b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259y\u0259 v\u0259 kooperasiyaya haz\u0131r olduqlar\u0131n\u0131 t\u0259sbit edib, \u00fcmumregional probleml\u0259rd\u0259 ortaq fikr\u0259 g\u0259lib, h\u0259min probleml\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli dialoq aparmaq z\u0259rur\u0259tini qeyd edibl\u0259r.<\/p>\n<p>Ekspertl\u0259r Va\u015finqtonun hans\u0131 s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n yeni \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q format\u0131na \u00fcst\u00fcnl\u00fck verdiyi sual\u0131na cavab axtar\u0131rlar. M\u0259s\u0259l\u0259 ondan ibar\u0259tdir ki, 30 il idi ki, Amerika M\u0259rk\u0259zi Asiyada demokratiya &#8220;yeti\u015fdirm\u0259y\u0259&#8221; \u00fcst\u00fcnl\u00fck verirdi. Bu fonda AB\u015e-\u0131n region d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 energetika, maliyy\u0259, h\u0259rbi v\u0259 iqtisadi sah\u0259l\u0259rd\u0259 bir s\u0131ra proqramlar\u0131 m\u00f6vcuddur. M\u0259s\u0259l\u0259n, elektrik enerjisi sah\u0259sind\u0259 CASA-1000, qaz ixracat\u0131 \u00fczr\u0259 TAP\u0130 (T\u00fcrkm\u0259nistan-\u018ffqan\u0131stan-Pakistan-Hindistan) layih\u0259l\u0259ri haz\u0131rlanm\u0131\u015f, b\u0259zi region \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 h\u0259rbi baza yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Amerika b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn &#8220;Yeni \u0130p\u0259k Yolu&#8221; adlanan proqram\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k m\u0259qs\u0259dini qar\u015f\u0131ya qoymu\u015fdu.<\/p>\n<p>M\u0259rk\u0259zi Asiyada n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan bu proqramlar\u0131n realla\u015fmas\u0131 yolunda \u018ffqan\u0131stan faktoru ciddi rol oynay\u0131r. AB\u015e region d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n \u018ffqan\u0131standa sabitlik v\u0259 inki\u015faf\u0131n b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yararlanma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ancaq bu plan\u0131n realla\u015fmas\u0131na mane olan bir s\u0131ra geosiyasi prosesl\u0259r meydana g\u0259ldi.<\/p>\n<p>H\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nc\u0259, AB\u015e-\u0131n yeni administrasiyas\u0131 h\u0259rbi kontingentini \u018ffqan\u0131standan \u00e7\u0131xarmaq q\u0259rar\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131 ki, bu da dig\u0259r proqramlar\u0131n realla\u015fmas\u0131na da \u00f6z t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rm\u0259li idi. Konkret olaraq Amerika CASA-1000 v\u0259 TAP\u0130 layih\u0259l\u0259rin\u0259 mara\u011f\u0131 azaltd\u0131. Dig\u0259r faktor kimi regionda \u00c7in v\u0259 Rusiyan\u0131n daha da aktivl\u0259\u015fm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir. Bel\u0259 ki, Pekin M\u0259rk\u0259zi Asiyada dem\u0259k olar b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259ri \u0259hat\u0259 ed\u0259n v\u0259 maliyy\u0259 h\u0259cmi milyard dollarlarla \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259n proqramlar h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b.<\/p>\n<p>Rusiya da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyadak\u0131 \u0259n\u0259n\u0259vi m\u00f6vqel\u0259rini daha da g\u00fccl\u0259ndirm\u0259kd\u0259dir. Buraya yaln\u0131z t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 probleml\u0259r deyil, n\u0259qliyyat, enerji v\u0259 tranzitl\u0259 \u0259laq\u0259li m\u0259qamlar da daxildir. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n iki d\u00f6vl\u0259ti &#8211; Qazax\u0131stan v\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Avrasiya \u0130qtisadi \u0130ttifaq\u0131n\u0131n \u00fczvl\u0259ridirl\u0259r. Rusiyan\u0131n \u0130slam K\u0259rimovdan sonra \u00d6zb\u0259kistanla da \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 geni\u015fl\u0259ndirdiyi m\u0259lumdur.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlara AB\u015e nec\u0259 reaksiya verm\u0259li idi? Burada maraql\u0131 c\u0259h\u0259t odur ki, Va\u015finqton yenid\u0259n \u018ffqan\u0131stan istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259rbi m\u00f6vcudlu\u011funu art\u0131rma\u011fa q\u0259rar verib. Donald Tramp d\u00fcnyaya AB\u015e-\u0131n bu Asiya \u00f6lk\u0259sind\u0259 h\u0259rbi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut ed\u0259c\u0259yini b\u0259yan edib. Bu, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Va\u015finqtonun M\u0259rk\u0259zi Asiya siyas\u0259tinin d\u0259yi\u015fm\u0259si anlam\u0131na g\u0259lmirmi? Ekspertl\u0259r bu bar\u0259d\u0259 d\u0259qiq fikir bildirm\u0259yibl\u0259r. Lakin prosesl\u0259rin gedi\u015find\u0259n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, Amerika yax\u0131n perspektivd\u0259 h\u0259min regionda daha f\u0259al olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015facaq. Bunun \u00fc\u00e7 s\u0259b\u0259bl\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck.<\/p>\n<p>\u018fvv\u0259la, \u018ffqan\u0131standak\u0131 v\u0259ziyy\u0259t \u0259traf b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259 t\u0259sir edir v\u0259 bu kontekstd\u0259 terror dal\u011fas\u0131 geni\u015fl\u0259n\u0259 bil\u0259r. \u0130kincisi, \u00c7inl\u0259 ba\u011fl\u0131 probleml\u0259r getdikc\u0259 art\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 \u015eimali Koreya m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 Va\u015finqtonu q\u0131c\u0131qland\u0131ran tendensiyalar d\u0259rinl\u0259\u015fm\u0259kd\u0259dir. H\u0259min istiqam\u0259td\u0259 daha t\u0259sirli olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn M\u0259rk\u0259zi Asiyadan platsdarm kimi istifad\u0259 etm\u0259k faydal\u0131 olard\u0131.<\/p>\n<p>N\u0259hay\u0259t, Rusiya faktoruna g\u0259linc\u0259, son zamanlar Moskva d\u00fcnya miqyas\u0131nda f\u0259alla\u015f\u0131b. O c\u00fcml\u0259d\u0259n Asiya istiqam\u0259tind\u0259 \u00f6z mara\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 add\u0131mlar at\u0131r. Kremlin M\u0259rk\u0259zi Asiyada m\u00f6vqeyi g\u00fccl\u00fcd\u00fcr. Bununla yana\u015f\u0131, h\u0259min region Rusiya-\u00c7in n\u00fcfuz yar\u0131\u015f\u0131 bax\u0131m\u0131ndan da \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. B\u00fct\u00fcn bunlar Amerikan\u0131 M\u0259rk\u0259zi Asiyada Rusiyan\u0131n t\u0259sirl\u0259rini neytralla\u015fd\u0131rmaq planlar\u0131 qurma\u011fa vadar ed\u0259 bil\u0259r. Onu da n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki, Moskva il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 \u00c7in, \u0130ran v\u0259 \u015eimali Koreya faktorlar\u0131 \u00f6n\u0259mli rol oynay\u0131r. Problemin ba\u015fqa aspekti uzun m\u00fcdd\u0259tdir ki, Hindistanla \u0259laq\u0259dar Rusiya il\u0259 AB\u015e aras\u0131nda ged\u0259n r\u0259qab\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar Va\u015finqtonun M\u0259rk\u0259zi Asiyada f\u0259alla\u015fmas\u0131 ehtimal\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r. Buna n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 onun nail olaca\u011f\u0131 ba\u015fqa m\u00f6vzudur. Ancaq analitikl\u0259r hesab edirl\u0259r ki, D.Tramp administrasiyas\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 konkret f\u0259aliyy\u0259t plan\u0131 haz\u0131r deyil (1). &#8220;C5+1&#8243;in f\u0259alla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 da h\u0259l\u0259lik m\u00fc\u015fahid\u0259 edilmir. Bunlarla yana\u015f\u0131, m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri bel\u0259 bir sual da d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcr: b\u0259lk\u0259 D.Tramp\u0131n &#8220;Amerikan\u0131 yenid\u0259n \u0259n q\u00fcdr\u0259tli ed\u0259k&#8221; \u015f\u00fcar\u0131na M\u0259rk\u0259zi Asiyaya b\u00f6y\u00fck g\u00fcc s\u0259rf etm\u0259k uy\u011fun g\u0259lmir? Ax\u0131, D.Tramp d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 b\u0259yan edib ki, \u00f6nc\u0259 Amerikan\u0131n daxili g\u00fcc\u00fc, buradak\u0131 probleml\u0259rin h\u0259lli g\u0259lir. O, BMT tribunas\u0131ndan b\u0259yan edib ki, &#8220;biz h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l Amerikan\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck, sizl\u0259r d\u0259 \u00f6z \u00f6lk\u0259nizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn&#8221;!<\/p>\n<p>Bu m\u00fcraci\u0259td\u0259 ba\u015fqa m\u0259qamlarla yana\u015f\u0131, b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259r\u0259 bir \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f da hiss olunur. Y\u0259ni D.Tramp onlara &#8220;d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif regionlar\u0131ndak\u0131 i\u015fl\u0259r\u0259 qar\u0131\u015fmaqdansa, \u00f6z \u00f6lk\u0259nizi q\u00fcdr\u0259tli etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsan\u0131z, daha yax\u015f\u0131 olar&#8221; kimi fikir \u00e7atd\u0131r\u0131r. Ola bil\u0259r, h\u0259r bir halda, Amerika Prezidenti d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 b\u0259yan edib ki, Amerika onun \u00fc\u00e7\u00fcn daha \u00f6n\u0259mlidir.<\/p>\n<p>Bunlarla yana\u015f\u0131, m\u0259s\u0259l\u0259nin ba\u015fqa t\u0259r\u0259fl\u0259ri d\u0259 var. M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 ona diqq\u0259t yetirirl\u0259r ki, C.Kerrinin m\u0259lum s\u0259f\u0259rind\u0259n sonra Va\u015finqton n\u0259d\u0259ns\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 g\u00fcnd\u0259md\u0259 saxlad\u0131\u011f\u0131 insan haqlar\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 el\u0259 d\u0259 maraq g\u00f6st\u0259rmir. M\u0259rk\u0259zi Asiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin he\u00e7 birin\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 irad\u0131n\u0131 bildirmir. Bu, Amerikan\u0131n h\u0259min regionla ba\u011fl\u0131 siyas\u0259tind\u0259 d\u0259yi\u015fiklik etdiyi kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir.<\/p>\n<p>Paralel olaraq Amerika Qazax\u0131stan v\u0259 \u00d6zb\u0259kistanla biznes \u0259laq\u0259l\u0259rini d\u0259 inki\u015faf etdirm\u0259kd\u0259 maraql\u0131 oldu\u011funu b\u0259yan edib. Konkret add\u0131mlar da at\u0131l\u0131r. H\u0259r iki \u00f6lk\u0259 il\u0259 biznes sah\u0259sind\u0259 daha y\u00fcks\u0259k n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00e7al\u0131\u015fmalar apar\u0131l\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 \u015eavkat Mirziyoyev hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259n sonra \u00d6zb\u0259kistanla qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r geni\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259dir. Bunu m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259r AB\u015e-\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiyada iqtisadi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259di kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirirl\u0259r.<\/p>\n<p>AB\u015e-\u0131n regionda f\u0259alla\u015fmas\u0131na t\u0259kan ver\u0259 bil\u0259c\u0259k ba\u015fqa g\u00fccl\u00fc faktor kimi m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r terrorla m\u00fcbariz\u0259y\u0259 D.Tramp\u0131n b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m verm\u0259sini g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Va\u015finqton \u00f6z\u00fcn\u00fc \u018ffqan\u0131stan, Suriya v\u0259 \u0130raqda terrorla aktiv m\u00fcbariz\u0259 aparan q\u00fcvv\u0259 kimi g\u00f6st\u0259rir. \u00c7\u00fcnki AB\u015e-\u0131n orada \u0259slind\u0259 f\u0259rqli bir sava\u015f y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc fikrini dey\u0259nl\u0259r d\u0259 var. M\u0259s\u0259l\u0259n, PYD\/YPG kimi qruplara v\u0259 ba\u015fqa radikal silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r\u0259 yard\u0131m etm\u0259si m\u00fc\u0259yy\u0259n suallar do\u011furur. Amerika eyni strategiyan\u0131 M\u0259rk\u0259zi Asiyada da h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fa bil\u0259r ki, bu da art\u0131q ciddi t\u0259hlil\u0259 ehtiyac\u0131 olan ba\u015fqa m\u00f6vzudur.<\/p>\n<p>H\u0259r bir halda, qazax\u0131stanl\u0131 ekspertl\u0259r hesab edirl\u0259r ki, terrorla m\u00fcbariz\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259si M\u0259rk\u0259zi Asiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 Amerikan\u0131n maraqlar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fdiyi yegan\u0259 m\u00f6vzudur. Bu bar\u0259d\u0259 Qazax\u0131stan Strateji T\u0259dqiqatlar \u0130nstitutunun (QST\u0130) ke\u00e7mi\u015f direktoru Yerlan Karinin fikirl\u0259ri maraql\u0131d\u0131r. O, &#8220;Foreign Policy&#8221; jurnal\u0131n\u0131n sual\u0131na cavab ver\u0259r\u0259k bildirib ki, &#8220;Tramp\u0131n diqq\u0259ti terrorla m\u00fcbariz\u0259y\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 verdiyi b\u0259yanat, \u015f\u00fcbh\u0259siz, M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox \u00fcmidverici siqnald\u0131r. Bu, AB\u015e-la region d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin maraqlar\u0131n\u0131n uy\u011fun g\u0259ldiyi \u0259sas sah\u0259dir&#8230; M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri b\u00f6y\u00fck geosiyasi g\u00fccl\u0259rin terrorla m\u00fcbariz\u0259 aparmaq z\u0259rur\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fckl\u0259ri \u015f\u00fcarlar\u0131 raz\u0131l\u0131qla qar\u015f\u0131lay\u0131blar&#8221; (2).<\/p>\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, &#8220;Foreign Policy&#8221; n\u0259\u015fri AB\u015e-M\u0259rk\u0259zi Asiya m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 insan haqlar\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sinin b\u00f6y\u00fck \u0259ng\u0259l oldu\u011funu vur\u011fulay\u0131r. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 daim region \u00f6lk\u0259l\u0259rinin Rusiya il\u0259 \u00c7inin maraqlar\u0131n\u0131 tarazla\u015fd\u0131rma\u011fa daha \u00e7ox \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259si fonunda \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rib (2). Bir s\u0131ra AB\u015e analitikl\u0259rinin hesab etdiyi kimi, indi Va\u015finqton M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin &#8220;dinl\u0259m\u0259k ist\u0259diyi musiqini sifari\u015f verir&#8221;. Amerikan\u0131n &#8220;Heritage&#8221; Fondunun Xarici Siyas\u0259tin T\u0259dqiqi M\u0259rk\u0259zinin direktoru L\u00fck Koffi bu bar\u0259d\u0259 deyib: &#8220;Tramp daha h\u0259ssas m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 toxunmayacaq&#8230; O, daha praqmatik olacaq&#8221; (2).<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Va\u015finqton &#8220;C5+1&#8221; formulunu m\u00fcasir \u015f\u0259rtl\u0259r daxilind\u0259 aktivl\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259r. Va\u015finqton M\u0259rk\u0259zi Asiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259sas olaraq iki istiqam\u0259td\u0259 &#8211; terrorla m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 Rusiya v\u0259 \u00c7inin n\u00fcfuzunun y\u00fcks\u0259lm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaqda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 g\u00fccl\u0259ndir\u0259 bil\u0259r. Etiraf edilm\u0259lidir ki, region \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn terrorla m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259mini b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. \u00d6z\u00fc d\u0259 onlar \u00fc\u00e7\u00fcn bu m\u0259s\u0259l\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyin saxlanmas\u0131 kontekstind\u0259 aktuald\u0131r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n AB\u015e kimi g\u00fccl\u00fc t\u0259r\u0259fda\u015f\u0131n olmas\u0131 region \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn arzu edil\u0259ndir. Ancaq M\u0259rk\u0259zi Asiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini ehtiyatland\u0131ran bir m\u0259qam da m\u00f6vcuddur.<\/p>\n<p>Bu, Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 terrorla m\u00fcbariz\u0259nin arxa planlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Birincisi, ayd\u0131n olur ki, region \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n 2 mind\u0259n \u00e7ox g\u0259nc \u0130\u015e\u0130D-\u0259 qo\u015fulub. H\u0259m d\u0259 onlar\u0131n geri qay\u0131tmaq \u015fanslar\u0131 vard\u0131r. N\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda bir-birin\u0259 terrorla z\u0259rb\u0259 vurmaq metodundan istifad\u0259 edirl\u0259r, onda M\u0259rk\u0259zi Asiyada da bu t\u0259hl\u00fck\u0259 qal\u0131r. M\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, Rusiya, AB\u015e v\u0259 \u00c7in bu \u00fcsula \u0259l ats\u0131nlar. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 AB\u015e-la region \u00f6lk\u0259l\u0259rinin terrorla birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259 planlar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn t\u0259r\u0259fl\u0259ri tam ayd\u0131n deyil.<\/p>\n<p>\u0130kincisi, M\u0259rk\u0259zi Asiyada Rusiya v\u0259 \u00c7in\u0259 alternativ \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q format\u0131 yaratmaq \u00e7ox \u00e7\u0259tindir. \u00c7\u00fcnki art\u0131q bu \u00f6lk\u0259l\u0259rin regionla \u0259laq\u0259l\u0259ri y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7at\u0131b. X\u00fcsusil\u0259 \u00c7in dem\u0259k olar ki, regionla ba\u011fl\u0131 enerji, n\u0259qliyyat, ticar\u0259t, biznes, humanitar, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, ekologiya kimi b\u00fct\u00fcn \u0259sas sah\u0259l\u0259rd\u0259 ciddi proqramlar h\u0259yata ke\u00e7irir. B\u00fct\u00fcn bunlara g\u00f6r\u0259dir ki, AB\u015e-\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiyada \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 inki\u015faf etdir\u0259c\u0259yi qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259ndir. X\u00fcsusil\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qamlar d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fc olaraq qal\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, AB\u015e-\u0131n regionda ba\u015fqa bir g\u00fccl\u00fc r\u0259qibini d\u0259 unutmaq olmaz. Biz Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturuq.<\/p>\n<p><strong>A\u0130: m\u00fcst\u0259qil Avrasiya strategiyas\u0131n\u0131n probleml\u0259ri v\u0259 perspektivl\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>Avropa \u0130ttifaq\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn M\u0259rk\u0259zi Asiya strategiyas\u0131n\u0131 2007-ci ild\u0259 haz\u0131rlay\u0131b (3). Ancaq 2015-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r onu d\u00f6rd d\u0259f\u0259 yenil\u0259yib. Avropa Parlamentinin xarici siyas\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259ruz\u0259d\u0259 etiraf edilir ki, son 10 ild\u0259 region \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 \u00e7oxlu sayda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q mexanizml\u0259rinin haz\u0131rlanmas\u0131na baxmayaraq, haz\u0131rda A\u0130 M\u0259rk\u0259zi Asiyada az t\u0259sir\u0259 malik oyun\u00e7udur (AB\u015e, Rusiya v\u0259 \u00c7inl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 &#8211; m\u00fc\u0259llif) (4).<\/p>\n<p>H\u0259m A\u0130-nin M\u0259rk\u0259zi Asiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 strategiyas\u0131n\u0131n q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 tez-tez d\u0259yi\u015fm\u0259si, h\u0259m d\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n regionda el\u0259 bir n\u00fcfuza sahib ola bilm\u0259m\u0259si maraql\u0131 hald\u0131r. \u00c7\u00fcnki A\u0130 \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck g\u00fcc\u0259 malikdir v\u0259 o, h\u0259min regionda \u00e7ox i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u0259 bil\u0259rdi. B\u0259s bu c\u00fcr axsaman\u0131n s\u0259b\u0259bi n\u0259d\u0259dir? T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar bunun m\u00fcxt\u0259lif s\u0259b\u0259bl\u0259rini g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Onlar\u0131n s\u0131ras\u0131nda A\u0130-nin \u0259z\u0259ld\u0259n ke\u00e7mi\u015f sovet m\u0259kan\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 reall\u0131qlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alan siyasi kurs se\u00e7\u0259 bilm\u0259m\u0259si x\u00fcsusi yer tutur. H\u0259min kursda ikili standartlar \u00f6z\u00fcn\u00fc daha \u00e7ox g\u00f6st\u0259rir. N\u0259z\u0259r\u0259 alaq ki, M\u0259rk\u0259zi Asiya xalqlar\u0131 m\u00fcs\u0259lmanlard\u0131r. M\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr ki, onlar\u0131n sosial-m\u0259d\u0259ni v\u0259 siyasi inki\u015faf\u0131, A\u0130-ni el\u0259 d\u0259 maraqland\u0131rm\u0131r.<\/p>\n<p>Bununla yana\u015f\u0131, son zamanlara q\u0259d\u0259r Avropa \u0130ttifaq\u0131 Asiya m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 daha \u00e7ox Va\u015finqtonun prizmas\u0131ndan bax\u0131rd\u0131. M\u0259rk\u0259zi Asiyada da Br\u00fcssel sanki A\u011f Evin &#8220;yed\u0259yind\u0259 gedirdi&#8221;. Amerikadan as\u0131l\u0131 olmayan siyas\u0259t yeritm\u0259k A\u0130 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox \u00e7\u0259tin idi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 indiy\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131 daha \u00e7ox \u00fcmumi sosial-m\u0259d\u0259ni xarakterli proqramlar\u0131 realla\u015fd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. H\u0259min proqramlar AB\u015e-la yana\u015f\u0131, \u00c7in v\u0259 Rusiyan\u0131n, h\u0259tta \u0130ran\u0131n g\u00fccl\u00fc, geni\u015f aspektli proqramlar\u0131n\u0131n k\u00f6lg\u0259sind\u0259 qal\u0131rd\u0131. M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00fc\u00e7\u00fcn Avropa uzaq, yuxar\u0131da sadalanan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r is\u0259 yax\u0131n oldu\u011fundan, Br\u00fcsselin &#8220;m\u0259tb\u0259x\u0259&#8221; giri\u015fi \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fm\u0259li idi.<\/p>\n<p>Bunlardan \u0259lav\u0259, A\u0130-nin \u00f6z\u00fcnd\u0259 2008-ci ild\u0259n ba\u015flayan maliyy\u0259 b\u00f6hran\u0131 ortaya daha aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259ll etm\u0259k z\u0259rur\u0259tini \u00e7\u0131xard\u0131. O zamandan bu yana A\u0130 b\u00f6hrandan xilas olmaqla \u0259ll\u0259\u015fs\u0259 d\u0259, onu tamamil\u0259 aradan qald\u0131ra bilm\u0259yib. Ayr\u0131ca M\u0259rk\u0259zi Asiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 strategiyan\u0131 d\u00f6rd d\u0259f\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k ondan x\u0259b\u0259r verir ki, h\u0259l\u0259 d\u0259 Br\u00fcssel h\u0259min regionda hans\u0131 prioritetl\u0259rinin oldu\u011funu d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259yib.<\/p>\n<p>Bu s\u0131rada A\u0130-nin &#8220;yeni qon\u015fuluq&#8221; proqram\u0131n\u0131n q\u00fcsurlar\u0131 da \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rmi\u015f olur. T\u0259\u015fkilat onu tam yerin\u0259 yetir\u0259 bilm\u0259di. \u00c7\u00fcnki meydana kifay\u0259t q\u0259d\u0259r ziddiyy\u0259tli m\u0259qamlar \u00e7\u0131x\u0131rd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n, Az\u0259rbaycan\u0131 qane etm\u0259y\u0259n faktorlar g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirilib. Burada assosiativ \u00fczvl\u00fcy\u00fcn q\u00fcsurlu oldu\u011fu d\u0259qiq s\u00fcbut edilib. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 r\u0259smi Bak\u0131 ba\u015fqa \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q format\u0131 t\u0259klif edib. Br\u00fcssel onu q\u0259bul ed\u0259r\u0259k, \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, bel\u0259 bir t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs h\u0259l\u0259lik n\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n, n\u0259 d\u0259 Avropa t\u0259r\u0259fd\u0259n yoxdur.<\/p>\n<p>Bunlara baxmayaraq, M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n Avropa \u0130ttifaq\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn geosiyasi, enerji v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik aspektl\u0259rind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tinin artd\u0131\u011f\u0131n\u0131 dey\u0259 bil\u0259rik. \u0130ndi Br\u00fcssel daha konkret proqramlara \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. Ekspertl\u0259r bunun \u00fc\u00e7 s\u0259b\u0259bini vur\u011fulay\u0131rlar. Birincisi, A\u0130-nin region d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 enerji layih\u0259l\u0259ri u\u011fursuz oldu. H\u0259tta bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r A\u0130-nin bu sfera il\u0259 ba\u011fl\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi M\u0259rk\u0259zi Asiyada a\u00e7\u0131lmay\u0131b. \u0130kincisi, t\u0259\u015fkilat\u0131n region \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 ticari \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 minimald\u0131r. Qazax\u0131stan m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 istisnal\u0131q t\u0259\u015fkil ed\u0259 bil\u0259r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, Avropan\u0131n &#8220;yetirm\u0259y\u0259&#8221; \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 demokratiyan\u0131 region d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin liderl\u0259ri hakimiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259 kimi q\u0259bul edirl\u0259r. Korrupsiya is\u0259 iqtisadi inki\u015faf\u0131 l\u0259ngidir. \u0130nsan haqlar\u0131 bar\u0259d\u0259 is\u0259 region d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri he\u00e7 k\u0259sl\u0259 m\u00fczakir\u0259 aparmaq ist\u0259mirl\u0259r.<\/p>\n<p>Bu \u015f\u0259raitd\u0259 A\u0130 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr ki, Rusiya v\u0259 \u00c7in kimi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiya u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparma\u011f\u0131n faydas\u0131 yoxdur. N\u0259tic\u0259d\u0259, A\u0130 iqtisadi il\u0259 yana\u015f\u0131, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 proqramlar h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259yi, t\u0259hsil\u0259 diqq\u0259t art\u0131rma\u011f\u0131, siyasi v\u0259 maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b (5).<\/p>\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, A\u0130 konkret proqramlar hesab\u0131na M\u0259rk\u0259zi Asiya il\u0259 uzun v\u0259d\u0259li strateji \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q x\u0259ttini se\u00e7ib. Bu, indiki m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 geosiyasi qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlikl\u0259rin \u00e7ox oldu\u011fu bir zamanda kifay\u0259t q\u0259d\u0259r maraql\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Rusiya il\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n Ukrayna m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 ziddiyy\u0259td\u0259 olmas\u0131 ki\u00e7ik faktor deyil. M\u0259rk\u0259zi Asiyada Moskvan\u0131n Br\u00fcsselin proqramlar\u0131na mane\u0259 t\u00f6r\u0259tm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r resurslar\u0131 vard\u0131r. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, bu kimi s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259dir ki, A\u0130 bir az \u0259vv\u0259l l\u0259\u011fv etdiyi M\u0259rk\u0259zi Asiyada x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259 postunu 2015-ci ild\u0259 b\u0259rpa edib.<\/p>\n<p>M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r A\u0130-M\u0259rk\u0259zi Asiya m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin perspektivl\u0259ri bar\u0259d\u0259 fikir bildir\u0259rk\u0259n, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sferas\u0131nda Br\u00fcsselin u\u011fur \u0259ld\u0259 ed\u0259 bil\u0259c\u0259yin\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131rlar (1). Do\u011frudan da, 2013-c\u00fc ild\u0259 A\u0130 &#8220;Y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u00fczr\u0259 dialoq&#8221;u b\u0259rpa etm\u0259y\u0259 c\u0259hd etdi. Bu, ba\u015f tutmad\u0131. \u00c7\u00fcnki region d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 s\u0259firl\u0259r s\u0259viyy\u0259sind\u0259 qat\u0131ld\u0131lar. 2014-c\u00fc ild\u0259 is\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259l\u0259n olmad\u0131. 2015-ci ild\u0259 ba\u015f tutan t\u0259dbir al\u0131nd\u0131, lakin T\u00fcrkm\u0259nistan v\u0259 \u00d6zb\u0259kistan yen\u0259 d\u0259 sad\u0259c\u0259 &#8220;n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r&#8221; g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r (1). Buna baxmayaraq, A\u0130-nin M\u0259rk\u0259zi Asiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 proqramlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 aid olan BOMCA (Border Management Programme in Central Asia &#8211; M\u0259rk\u0259zi Asiyada s\u0259rh\u0259dl\u0259rin idar\u0259 edilm\u0259si \u00fczr\u0259 proqram) diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. \u00dc\u00e7 il m\u00fcdd\u0259ti olan bu layih\u0259y\u0259 5 milyon avro ayr\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>Ancaq burada da t\u0259r\u0259fl\u0259rin prioritetl\u0259ri f\u0259rqlidir. M\u0259rk\u0259zi Asiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259chizata \u00fcst\u00fcnl\u00fck verirl\u0259r, A\u0130 is\u0259 t\u0259liml\u0259r\u0259. N\u0259tic\u0259d\u0259, Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yax\u0131n zamanlarda M\u0259rk\u0259zi Asiyada t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 geni\u015fl\u0259ndirm\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n m\u0259hdud oldu\u011fundan dan\u0131\u015fmaq olar. Ancaq BOMCA-n\u0131n davam etdirilm\u0259si v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan layih\u0259l\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si g\u00f6zl\u0259nil\u0259ndir.<\/p>\n<p>Bundan ba\u015fqa, A\u0130 M\u0259rk\u0259zi Asiyada &#8220;V\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri seminar\u0131&#8221; vasit\u0259sil\u0259 insan haqlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 d\u0259 regionda m\u00fczakir\u0259l\u0259r aparmaq niyy\u0259tini ortaya qoyur. Bu t\u0259dbirl\u0259ri \u0130nsan Haqlar\u0131 v\u0259 Demokratiya sah\u0259sind\u0259 Avropa Al\u0259ti (The European Instrument for Democracy and Human Rights, EIDHR) adl\u0131 t\u0259\u015fkilat maliyy\u0259l\u0259\u015fdirir. Regionda Demokratiya u\u011frunda Avropa Fondu (The European Foundation for Democracy) da f\u0259alla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiya il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ri inki\u015faf etdirm\u0259kd\u0259 bel\u0259 bir taktikaya \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259si onun iqtisadi v\u0259 humanitar \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 siyasi \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131rmaq arzusu il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Burada Br\u00fcssel \u00fc\u00e7\u00fcn Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan v\u0259 Tacikistanda siyasi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 d\u0259st\u0259k verm\u0259k d\u0259 ciddi yer tutmaqdad\u0131r. M\u0259rk\u0259zi Asiyada A\u0130 il\u0259 demokratik yenil\u0259\u015fm\u0259l\u0259r sah\u0259sind\u0259 \u0259n \u00e7ox \u0259laq\u0259 yaradan \u00f6lk\u0259 Qazax\u0131stand\u0131r. 2015-ci il dekabr\u0131n 21-d\u0259 bu \u00f6lk\u0259 t\u0259\u015fkilatla \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 iqtisadi v\u0259 ticari \u0259laq\u0259l\u0259ri d\u0259rinl\u0259\u015fdir\u0259n sazi\u015f imzalay\u0131b (6).<\/p>\n<p>Bunlarla yana\u015f\u0131, A\u0130-nin region \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rinin vacib bir \u00f6z\u0259lliyi \u00f6z\u00fcn\u00fc daha qabar\u0131q g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. T\u0259\u015fkilat bunu \u0130nki\u015faf m\u0259qs\u0259di il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q Al\u0259ti (The Development Cooperation Instrument, DC\u0130) vasit\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irir. Burada spesifika Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n yaln\u0131z \u00fcnvanl\u0131 yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bel\u0259 ki, DC\u0130 x\u0259tti il\u0259 Br\u00fcssel 2007-2013-c\u00fc ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn 750 milyon avro yard\u0131m ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131sa, 2014-2020-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r il 1 milyard avro x\u0259rcl\u0259m\u0259k n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub. Lakin bu ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 h\u0259min v\u0259saitin Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131standa qanunlar\u0131n, t\u0259hsilin yenil\u0259nm\u0259sin\u0259, k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131na, \u00d6zb\u0259kistanda k\u0259nd yerl\u0259rinin inki\u015faf\u0131na, T\u00fcrkm\u0259nistanda t\u0259hsilin inki\u015faf\u0131na s\u0259rf edilm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub (7).<\/p>\n<p>Onu vur\u011fulayaq ki, 2017-ci ild\u0259n A\u0130 Qazax\u0131stan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131 yard\u0131ma ehtiyac\u0131 olmayan \u00f6lk\u0259 kimi q\u0259bul edir. Dem\u0259li, t\u0259\u015fkilat M\u0259rk\u0259zi Asiyaya \u0259vv\u0259lki kimi \u00fcmumi q\u0259libd\u0259 deyil, diferensialla\u015fma aspektind\u0259 yana\u015f\u0131r. Bunun ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi is\u0259 A\u0130-nin regionda \u0259sas olaraq h\u00fcquqi, iqtisadi, ekoloji, humanitar v\u0259 s. islahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131nda maraql\u0131 olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da vur\u011fulanan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 A\u0130 \u00fc\u00e7 istiqam\u0259t\u0259 daha \u00e7ox fikir verm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. Onlardan biri qanunun aliliyi, dig\u0259ri su ehtiyatlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f v\u0259 \u0259traf m\u00fchitin qorunmas\u0131, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 t\u0259hsildir. Birinci istiqam\u0259t\u0259 Fransa v\u0259 Almaniya, ikinciy\u0259 \u0130taliya v\u0259 Rum\u0131niya r\u0259hb\u0259rlik edirdi. Maraql\u0131d\u0131r ki, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc istiqam\u0259t\u0259 A\u0130-d\u0259 r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259k ist\u0259y\u0259n tap\u0131lm\u0131r. M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r bunu t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda ziddiyy\u0259tl\u0259rin h\u0259l\u0259 d\u0259 qalmas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirl\u0259r. Bel\u0259 ki, birinci istiqam\u0259td\u0259n M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri raz\u0131 deyil, ikinci istiqam\u0259t d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r h\u0259ssas m\u0259qamlarla ba\u011fl\u0131d\u0131r, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc istiqam\u0259t\u0259 is\u0259 A\u0130-nin \u00f6z\u00fcnd\u0259 t\u0259r\u0259dd\u00fcdl\u0259 yana\u015fanlar az deyil. B\u00fct\u00fcn bunlara g\u00f6r\u0259 d\u0259, Br\u00fcssel M\u0259rk\u0259zi Asiya il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda \u0259ld\u0259 olunanlar\u0131 yenid\u0259n n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b.<\/p>\n<p>Bunlar\u0131n fonunda ekspertl\u0259r A\u0130-nin M\u0259rk\u0259zi Asiyaya mara\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131n\u0131 \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n yeni faktorlara diqq\u0259t \u00e7\u0259kirl\u0259r. Burada \u0259sas amili \u00c7inin &#8220;Bir qur\u015faq, bir yol&#8221; layih\u0259si oynay\u0131r. Art\u0131q Br\u00fcsseld\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r ki, h\u0259min prosesi dayand\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn deyildir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n yeni strategiyada m\u00f6vcud situasiyaya maksimum uy\u011funla\u015fmaqla regiondak\u0131 i\u015fl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak v\u0259 sonra imkan olanda \u00f6z t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rm\u0259k ciddi yer al\u0131r. Bu tezisi 2017-ci il fevral\u0131n 14-d\u0259 Almaniyada ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbird\u0259 A\u0130-nin M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00fczr\u0259 x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si s\u0259fir Peter Burian ifad\u0259 edib (8).<\/p>\n<p>Dem\u0259li, A\u0130-nin regionla ba\u011fl\u0131 \u00e7\u0259kindiyi v\u0259 risk\u0259 getm\u0259k ist\u0259m\u0259diyi faktorlar vard\u0131r. Onlar daha \u00e7ox dini radikalizm, insan kapital\u0131n\u0131n inki\u015faf perspektivl\u0259ri v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin \u00c7in iqtisadiyyat\u0131ndan getdikc\u0259 daha \u00e7ox as\u0131l\u0131 olma\u011fa ba\u015flamas\u0131d\u0131r. Burada insan kapital\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n risk faktoru kimi t\u0259qdim edilm\u0259si t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndirm\u0259m\u0259lidir. \u00c7\u00fcnki, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259rd\u0259n he\u00e7 biri m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n insan kimi inki\u015faf\u0131nda maraql\u0131 deyil. Onlar daha \u00e7ox yerli c\u0259miyy\u0259tl\u0259rd\u0259 inki\u015fafa t\u0259kan verm\u0259m\u0259k \u015f\u0259rti il\u0259 daha \u00e7ox qazanc \u0259ld\u0259 etm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u0259r. Bu, \u00e7ox t\u0259hl\u00fck\u0259lidir v\u0259 region d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin etiraz\u0131na s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n<p><strong>N\u0259tic\u0259<\/strong><\/p>\n<p>Yuxar\u0131da vur\u011fulanan m\u0259qamlar onu g\u00f6st\u0259rir ki, A\u0130-nin M\u0259rk\u0259zi Asiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 &#8220;5+1&#8221; \u015f\u0259klind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q plan\u0131 yoxdur. Br\u00fcssel daha \u00e7ox konkret proqramlara v\u0259 diferensial yana\u015fmalara \u00fcst\u00fcnl\u00fck verir. Avropa \u0130ttifaq\u0131 regionda f\u0259al olan dig\u0259r b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259rl\u0259 r\u0259qab\u0259t apara bil\u0259c\u0259k imkanda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul edir v\u0259 ona uy\u011fun davran\u0131r. Bu is\u0259 t\u0259bii ki, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00e7\u0259tinlikl\u0259r yarad\u0131r. Nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, A\u0130 h\u0259l\u0259lik M\u0259rk\u0259zi Asiyada b\u00f6y\u00fck g\u00fccl\u0259r s\u0131ras\u0131nda &#8220;arxadan boylan\u0131r&#8221;.<\/p>\n<p>AB\u015e-\u0131n da regionla ba\u011fl\u0131 f\u0259al v\u0259 sistemli siyas\u0259t yeritdiyi m\u00fc\u015fahid\u0259 edilmir. B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Q\u0259rb bu regionda \u00c7in v\u0259 Rusiyadan gerid\u0259 qal\u0131r. Lakin o da faktd\u0131r ki, Va\u015finqton \u015eimali Koreyan\u0131 n\u00fcv\u0259 s\u0131naqlar\u0131n\u0131 dayand\u0131rma\u011fa m\u0259cbur ed\u0259 bilib. H\u0259r bir halda, \u015eimali Koreya r\u0259hb\u0259rliyi n\u00fcv\u0259 s\u0131naqlar\u0131n\u0131n ke\u00e7irildiyi bazan\u0131 xarici m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259rin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 m\u0259hv etm\u0259y\u0259 raz\u0131l\u0131q verib. Bu proses Q\u0259rbin \u00fcmum\u0259n \u015e\u0259rq istiqam\u0259tind\u0259 daha t\u0259sirli siyas\u0259t yeritm\u0259y\u0259 ba\u015flamas\u0131na d\u0259lal\u0259t edirmi? Bunu dem\u0259k \u00e7\u0259tindir. H\u0259m d\u0259 ona g\u00f6r\u0259 ki, Amerika Rusiya v\u0259 \u00c7inl\u0259 ticar\u0259t sava\u015f\u0131n\u0131 daha da k\u0259skinl\u0259\u015fdirir. Bu, dolay\u0131s\u0131 il\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyada da r\u0259qab\u0259ti g\u0259rginl\u0259\u015fdirir. Ancaq geosiyas\u0259td\u0259 he\u00e7 n\u0259yi istisna etm\u0259k olmur. X\u00fcsusil\u0259 d\u0259 s\u00f6hb\u0259t \u00e7ox g\u00fccl\u00fc potensiala malik Q\u0259rbd\u0259n gedirs\u0259.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>ARANTV.AZ bildirir ki, Newtimes.az analitik m\u0259qal\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edib. M\u0259qal\u0259ni oxucular\u0131m\u0131za t\u0259qdim edirik: X\u00fclas\u0259 M\u0259qal\u0259d\u0259 AB\u015e v\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiya istiqam\u0259tind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259tin geosiyasi aspektl\u0259ri t\u0259hlil edilir. Yaz\u0131da son ill\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n geosiyasi-h\u0259rbi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla bu siyas\u0259tin m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rin\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131n\u0131r. G\u00f6st\u0259rilir ki, AB\u015e v\u0259 A\u0130-nin M\u0259rk\u0259zi Asiyada yeritdiyi siyas\u0259t \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus dinamikaya malikdir. \u00d6nc\u0259 h\u0259r iki b\u00f6y\u00fck g\u00fcc daha geni\u015f m\u0259qs\u0259dl\u0259ri g\u00fcd\u0259n proqramlar m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirdil\u0259r. Ancaq t\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rdi ki, n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulanlar laz\u0131mi s\u0259viyy\u0259d\u0259 realla\u015fmad\u0131. Bunun bir s\u0259b\u0259bi h\u0259min regionda aktiv olan Rusiya v\u0259 \u00c7inin atd\u0131\u011f\u0131 add\u0131mlard\u0131rsa, dig\u0259r s\u0259b\u0259bi Q\u0259rbin&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":15265,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[7],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274.jpg",800,600,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274.jpg",800,600,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274.jpg",800,600,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274-300x225.jpg",300,225,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274.jpg",640,480,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274.jpg",800,600,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274.jpg",800,600,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/688274.jpg",800,600,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=7\" rel=\"category\">D\u00fcnya<\/a>","rttpg_excerpt":"ARANTV.AZ bildirir ki, Newtimes.az analitik m\u0259qal\u0259 il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edib. M\u0259qal\u0259ni oxucular\u0131m\u0131za t\u0259qdim edirik: X\u00fclas\u0259 M\u0259qal\u0259d\u0259 AB\u015e v\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiya istiqam\u0259tind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259tin geosiyasi aspektl\u0259ri t\u0259hlil edilir. Yaz\u0131da son ill\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n geosiyasi-h\u0259rbi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla bu siyas\u0259tin m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rin\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131n\u0131r. G\u00f6st\u0259rilir ki, AB\u015e v\u0259 A\u0130-nin M\u0259rk\u0259zi Asiyada yeritdiyi siyas\u0259t \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus dinamikaya malikdir.&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15264"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15264"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15264\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/15265"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15264"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15264"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15264"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}