{"id":196081,"date":"2020-07-27T10:52:24","date_gmt":"2020-07-27T07:52:24","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=196081"},"modified":"2020-07-27T10:52:24","modified_gmt":"2020-07-27T07:52:24","slug":"az%c9%99rbaycan-arxeologiyasi-ugurlar-probleml%c9%99r-v%c9%99zif%c9%99l%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=196081","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan arxeologiyas\u0131: u\u011furlar, probleml\u0259r, v\u0259zif\u0259l\u0259r"},"content":{"rendered":"<p><strong>Arxeologiya elminin \u00fcf\u00fcql\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>\u201cArxeologiya\u201d \u201carxayos\u201d\u2013 q\u0259dim, \u201cloqos\u201d \u2013 elm m\u0259nas\u0131n\u0131 bildir\u0259n iki yunan s\u00f6z\u00fcn\u00fcn birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib v\u0259 q\u0259dim tarixi \u00f6yr\u0259n\u0259n elm dem\u0259kdir. Amma arxeologiyan\u0131n bir elm olaraq yaranma tarixi o q\u0259d\u0259r d\u0259 q\u0259dim deyil. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, arxeologiya tarixin nisb\u0259t\u0259n son d\u00f6n\u0259mind\u0259 yaranan v\u0259 \u00e7ox s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf ed\u0259n elm sah\u0259l\u0259rind\u0259ndir. XIX \u0259srin sonu \u2013 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 arxeologiyan\u0131n bir elm olaraq m\u0259hz hans\u0131 elml\u0259r qrupuna aid edildiyi h\u0259l\u0259 d\u0259 polemika m\u00f6vzusu idi. B\u0259zil\u0259ri onu antropologiya il\u0259 birlikd\u0259 bioloji elml\u0259r qrupuna, dig\u0259rl\u0259ri is\u0259 inc\u0259s\u0259-n\u0259t tarixi il\u0259 birlikd\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t elml\u0259ri qrupuna aid edirdil\u0259r. Arxeologiyan\u0131n d\u0259qiq v\u0259 ya humanitar elml\u0259r\u0259 aidliyi \u0259traf\u0131nda diskussiya a\u00e7anlar da az olmay\u0131b. Amma h\u0259r c\u00fcr fikir ayr\u0131l\u0131qlar\u0131na r\u0259\u011fm\u0259n son v\u0259 q\u0259ti s\u00f6z\u00fc d\u0259 el\u0259 arxeoloqlar \u00f6zl\u0259ri dedil\u0259r. Y\u0259ni, d\u00fcnyan\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259 arxeoloji t\u0259dqiqatlar el\u0259 v\u00fcs\u0259t ald\u0131 ki, art\u0131q bu elmin ictimai elml\u0259r s\u0131ras\u0131ndak\u0131 yeri daha he\u00e7 k\u0259s \u00fc\u00e7\u00fcn polemika m\u00f6vzusu ol-mad\u0131.<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, b\u0259\u015f\u0259r tarixi iki qrupdan olan m\u0259nb\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda \u00f6yr\u0259nilir: 1. Maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri. 2. Yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r. Maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259-l\u0259ri o m\u0259nb\u0259l\u0259rdir ki, m\u0259hz onlar \u0259sas\u0131nda arxeoloqlar tarixi \u00f6yr\u0259nirl\u0259r. Xat\u0131rladaq ki, yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r \u0259sas\u0131nda \u0259n yax\u015f\u0131 halda b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin son 5000 illik tarixinin (Misir yaz\u0131lar\u0131ndan sonrak\u0131 d\u00f6vr n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur) yaln\u0131z m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qamlar\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u018fslind\u0259, h\u0259tta yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rin bol oldu\u011fu d\u00f6vrl\u0259rin tarixi-nin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 d\u0259 maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin geni\u015f sur\u0259td\u0259 t\u0259dqiqata c\u0259lb olunmas\u0131 qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r. Bu fikir eynil\u0259, Az\u0259rbaycan tarixin\u0259 d\u0259 aiddir. Y\u0259ni, yaz\u0131l\u0131 qaynaqlar \u0259sas\u0131nda Az\u0259rbaycan tarixinin olsa-olsa son 2000 illik tarixini qism\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. N\u0259z\u0259r\u0259 alaq ki, yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki bir s\u0131ra m\u0259lumat-lar\u0131n \u00f6z\u00fc d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r s\u0259hih deyil. M\u0259s\u0259l\u0259n, Strabon yaz\u0131rd\u0131 ki, albanlar pul tan\u0131m\u0131r, dem\u0259li ticar\u0259td\u0259 puldan istifad\u0259 etmirdil\u0259r. Lakin Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 apar\u0131lan arxeoloji t\u0259dqiqatlar zaman\u0131 alban abid\u0259l\u0259rind\u0259n \u00e7oxsayl\u0131 sikk\u0259 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri tap\u0131ld\u0131. Onlar i\u00e7\u0259risind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 z\u0259rb olun-mu\u015f pullarla yana\u015f\u0131, \u00e7oxsayl\u0131 yerli alban pullar\u0131 da vard\u0131r. Bu is\u0259 o dem\u0259kdir ki, \u0259c-dadlar\u0131m\u0131z olan albanlar n\u0259inki pul tan\u0131y\u0131rd\u0131, h\u0259tta onlar\u0131n \u00f6zl\u0259rinin z\u0259rb etdiyi pullar da tarixi reall\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>Yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rin nisb\u0259t\u0259n daha geni\u015f yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn tarixini d\u0259 arxeoloji materiallars\u0131z tam v\u0259 \u0259hat\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6yr\u0259nm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. Y\u0259-ni, arxeoloji t\u0259dqiqatlar olmadan \u0259srl\u0259r boyu \u00f6lk\u0259nin iqtisadi, siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda olduqca m\u00fch\u00fcm i\u015ftirak\u0131 olan, bir \u00e7ox iri h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara \u015fahidlik etmi\u015f \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 qalalar\u0131m\u0131z\u0131n tarixini nec\u0259 v\u0259 hans\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259 bil\u0259rdik?! N\u0259hay\u0259t, bel\u0259 bir m\u0259qam\u0131 da qeyd ed\u0259k ki, \u0259srl\u0259r boyu torpaq alt\u0131nda yatan q\u0259dim yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rin bir \u00e7ox n\u00fcmun\u0259l\u0259ri d\u0259 m\u0259hz arxeoloji t\u0259dqiqatlar zaman\u0131 tap\u0131laraq elmi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 g\u0259tirilib. M\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rd\u0259 ar-xeoloqlar\u0131n taparaq a\u015fkara \u00e7\u0131xarm\u0131\u015f oldu\u011fu \u00e7oxsayl\u0131 da\u015f, ka\u011f\u0131z, papirus, gil qab-lar, d\u0259ri v\u0259 a\u011fac n\u00fcmun\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015f \u00e7ox qiym\u0259tli kitab\u0259l\u0259r b\u0259\u015f\u0259r tari-xinin bir s\u0131ra m\u00fch\u00fcm probleml\u0259rinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda, s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda, a\u00e7ar rolu oynam\u0131\u015fd\u0131r. Dem\u0259li, yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rin m\u00f6vcud oldu\u011fu d\u00f6vrl\u0259rin d\u0259 ta-rixini \u00f6yr\u0259nm\u0259k tarix\u00e7il\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 arxeoloq aliml\u0259rin i\u015fidir.<\/p>\n<p>Q\u00fcrurverici hald\u0131r ki, \u00f6lk\u0259mizin \u0259razisind\u0259 yaz\u0131ya q\u0259d\u0259rki v\u0259 ondan sonrak\u0131 ta-riximizin b\u00fct\u00fcn m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini tam \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259 ya\u015fadan olduqca \u00e7oxsayl\u0131 maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259ri \u015f\u0259b\u0259k\u0259si m\u00f6vcuddur. Bu, o dem\u0259kdir ki, \u0259cdadlar\u0131m\u0131z Q\u0259dim Da\u015f d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq tarixin b\u00fct\u00fcn sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri sivilizasi-yan\u0131n parlaq n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olduqca z\u0259ngin m\u0259d\u0259ni irs qoyub getmi\u015fl\u0259r. Bel\u0259 bir m\u0259qam\u0131 da x\u00fcsusi olaraq qeyd ed\u0259k ki, Az\u0259rbaycan arxeoloqlar\u0131n\u0131n zaman-zaman a\u015fkarlayaraq t\u0259dqiq etmi\u015f olduqlar\u0131 q\u0259dim insan d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259ri v\u0259 onlar-dan toplanan \u00e7ox z\u0259ngin maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t qal\u0131qlar\u0131 t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 \u00fcmumd\u00fcnya tarixinin bir s\u0131ra m\u00fch\u00fcm, h\u0259m d\u0259 olduqca aktual probleml\u0259rinin d\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 \u0259v\u0259zsiz t\u00f6hf\u0259 kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilir.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan arxeologiyas\u0131n\u0131n u\u011furlar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>Ke\u00e7\u0259n \u0259srin 50-ci ill\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259ki erk\u0259n insan m\u0259sk\u0259n-l\u0259rinin \u0259n \u00e7oxu 4-5 min il ya\u015f\u0131 oldu\u011fu bel\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131lan\u0131rd\u0131. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 q\u0259dim insan d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rinin olmad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 burada he\u00e7 vaxt ib-tidai insanlar\u0131n ya\u015famad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcman edilirdi. Lakin ke\u00e7\u0259n \u0259srin 50-ci ill\u0259rind\u0259n etiba-r\u0259n istedadl\u0131 arxeoloq M\u0259mm\u0259d\u0259li H\u00fcseynovun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 bir-birinin ard\u0131nca a\u015fkar olunan ma\u011fara d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259ri o vaxtad\u0259k g\u00fcman edil\u0259n 4-5 minillik tariximizi bird\u0259n-bir\u0259 2-2,5 milyon il\u0259d\u0259k q\u0259diml\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 im-kan verdi. Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259, h\u0259m d\u0259 m\u0259hz Az\u0259rbaycan aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n elm\u0259 g\u0259tiril\u0259n \u201cQuru\u00e7ay\u201d, \u201c\u015eomut\u0259p\u0259\u201d, \u201cLeylat\u0259p\u0259\u201d, \u201cK\u00fcr-Araz\u201d, \u201cXocal\u0131-G\u0259d\u0259b\u0259y\u201d, \u201cBoyal\u0131 qablar\u201d, \u201cMu\u011fan\u201d v\u0259 bir s\u0131ra dig\u0259r arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan aliml\u0259rinin deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Qafqaz v\u0259 ona qon\u015fu olan \u00f6lk\u0259l\u0259rin ar-xeoloqlar\u0131n\u0131n da sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 aparm\u0131\u015f olduqlar\u0131 t\u0259dqiqatlar \u00fc\u00e7\u00fcn bir n\u00f6v ipucu oldu. F\u0259xr edirik ki, Az\u0259rbaycan \u0259razisi d\u00fcnyada insan\u0131n ilkin olaraq m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u0259ra-zil\u0259rd\u0259ndir. F\u0259xr edirik ki, ulu \u0259cdadlar\u0131m\u0131z minillikl\u0259r boyu bu torpaqda m\u0259skun-la\u015faraq, d\u00fcnya m\u0259d\u0259niyy\u0259ti x\u0259zin\u0259sin\u0259 layiqli t\u00f6hf\u0259l\u0259r b\u0259x\u015f etmi\u015fl\u0259r. B\u0259li, biz ulu, h\u0259m d\u0259 \u015f\u0259r\u0259fli tarixi ke\u00e7mi\u015fimizl\u0259 f\u0259xr edirik.<\/p>\n<p>Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin tariximizin q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ya\u015fadan ar-xeoloji abid\u0259l\u0259r\u0259 olan h\u0259ssas v\u0259 qay\u011f\u0131ke\u015f m\u00fcnasib\u0259ti n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6rn\u0259k olas\u0131 bir n\u00fc-mun\u0259dir. T\u0259s\u0259vv\u00fcr edin, 1969-cu ild\u0259 hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259li\u015find\u0259n az sonra o, M\u0259d\u0259niy-y\u0259t Nazirliyi v\u0259 Elml\u0259r Akademiyas\u0131 r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 respublika \u0259razisind\u0259ki tarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin u\u00e7otunun apar\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131q verib. Bu i\u015f h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259rk\u0259n \u00e7oxsayl\u0131 yeni abid\u0259l\u0259rin qeydiyyata al\u0131nmas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, o da m\u0259lum olub ki, \u0259vv\u0259ll\u0259r d\u00f6vl\u0259t qeydiyyat\u0131nda olan bir s\u0131ra nadir maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmu-n\u0259l\u0259rimiz m\u00fc\u0259mmal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 yoxa \u00e7\u0131x\u0131b. Ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 abid\u0259l\u0259rin t\u0259yinat\u0131n\u0131 v\u0259 m\u0259nsubiyy\u0259tini bildir\u0259n yaz\u0131 v\u0259 simvollar s\u0131nd\u0131r\u0131l\u0131b, da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b v\u0259 ya onlar\u0131n \u201cerm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259\u201d c\u0259hdl\u0259r olunub. S\u0259n dem\u0259, sovet t\u0259bli\u011fat ma\u015f\u0131n\u0131 h\u0259r yerd\u0259 xalqlar dost-lu\u011fundan b\u0259hs etdiyi bir vaxtda erm\u0259nil\u0259r \u0259l alt\u0131ndan Az\u0259rbaycan abid\u0259l\u0259ri hesab\u0131-na \u00f6zl\u0259rin\u0259 saxta tarix yaratmaqla m\u0259\u015f\u011ful imi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>1977-ci ilin sonlar\u0131nda Ming\u0259\u00e7evird\u0259n Q\u0259b\u0259l\u0259 RLS-\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259n y\u00fcks\u0259k g\u0259rginlik-li elektrik x\u0259tti ilkin layih\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 q\u0259dim Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti Albaniyan\u0131n paytaxt\u0131 olan Q\u0259b\u0259l\u0259 \u015f\u0259h\u0259ri qal\u0131qlar\u0131n\u0131n oldu\u011fu \u0259razid\u0259n ke\u00e7m\u0259li imi\u015f. \u0130n\u015faat\u00e7\u0131lar bu i\u015fi g\u00f6r\u0259rk\u0259n arxeoloq aliml\u0259r etiraz edibl\u0259r. V\u0259ziyy\u0259td\u0259n x\u0259b\u0259r tutan ulu \u00f6nd\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259ni h\u0259rt\u0259r\u0259fli ara\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 Ali Sovetin R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tinin s\u0259dri Qurban X\u0259lilovun s\u0259drliyi il\u0259 oraya d\u00f6vl\u0259t komissiyas\u0131 g\u00f6nd\u0259rib. Komissiyan\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 13 yanvar 1978-ci il tarixli aray\u0131\u015f Az\u0259rbaycan KP MK-n\u0131n b\u00fcro iclas\u0131n\u0131n m\u00fczakir\u0259si-n\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b v\u0259 cavabdeh \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 v\u0259zif\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rini icra ed\u0259rk\u0259n yol verdikl\u0259ri s\u0259hl\u0259nkarl\u0131\u011fa, q\u0259tiyy\u0259tsizliy\u0259 v\u0259 prinsipsizliy\u0259 g\u00f6r\u0259 ciddi partiya c\u0259zas\u0131 verilib. MK b\u00fcrosunun q\u0259rar\u0131nda, h\u0259m\u00e7inin q\u0259dim paytaxt \u015f\u0259h\u0259rinin sel sular\u0131n\u0131n da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 t\u0259sirind\u0259n qorunmas\u0131, orada t\u0259dqiqatlar\u0131n intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 D\u00f6vl\u0259t Qoru\u011fu elan olunmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri d\u0259 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b.<\/p>\n<p>G\u0259lin etiraf ed\u0259k ki, Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259ki abid\u0259l\u0259rin arxeoloji c\u0259h\u0259td\u0259n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si, onlar\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 t\u0259bli\u011fi \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 laz\u0131md\u0131rsa ham\u0131s\u0131n\u0131 edib v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 etm\u0259kd\u0259dir. Uzun ill\u0259rdir ki, ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rimizin tarix fak\u00fclt\u0259l\u0259-rind\u0259 arxeologiya m\u00fcst\u0259qil f\u0259nn kimi t\u0259dris olunur. Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetind\u0259 arxeologiya kafedras\u0131, AMEA-n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 is\u0259 Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitu-tu f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Milli Az\u0259rbaycan Tarixi Muzeyi, Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutu n\u0259zdind\u0259ki Arxeologiya muzeyi, habel\u0259 respublikan\u0131n b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 ra-yonlar\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n tarix-diyar\u015f\u00fcnasl\u0131q muzeyl\u0259rinin ekspozisiya v\u0259 fondlar\u0131nda y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 arxeoloji material m\u00fchafiz\u0259 v\u0259 n\u00fcmayi\u015f olunmaqdad\u0131r. H\u0259r il arxeologiya ixtisas\u0131 \u00fczr\u0259 ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 istedadl\u0131 g\u0259nc doktorantura v\u0259 dissertan-turaya q\u0259bul olunur. Az\u0259rbaycanda arxeologiya ixtisas\u0131 \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru v\u0259 elml\u0259r doktoru elmi d\u0259r\u0259c\u0259si almaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq dissertasiya \u015furas\u0131 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Hans\u0131 ki, h\u0259r il h\u0259min \u015fura vasit\u0259si il\u0259 ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 elm adam\u0131 \u00f6z dissertasiya i\u015fini m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259 m\u00fcdafi\u0259 ed\u0259r\u0259k alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si al\u0131r.<\/p>\n<p>Diqq\u0259t\u0259layiq hald\u0131r ki, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 h\u0259r il t\u0259qrib\u0259n 40-a yax\u0131n ekspedisiya ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 Q\u0259dim Da\u015f d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n tutmu\u015f Son Orta \u0259srl\u0259r\u0259d\u0259k olan abid\u0259l\u0259rd\u0259 arxeoloji t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri apar\u0131r. Son ill\u0259r arxeoloji ekspedisiyalar\u0131n maddi-texniki \u015f\u0259raiti v\u0259 maliyy\u0259 t\u0259chizat\u0131 da \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Minn\u0259tdarl\u0131q hissi il\u0259 qeyd olunmal\u0131d\u0131r ki, ekspedisiyalar\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259li i\u015fl\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r il d\u00f6vl\u0259t b\u00fcdc\u0259sind\u0259n \u00e7ox sanball\u0131 m\u0259bl\u0259\u011fd\u0259 v\u0259sait ayr\u0131l\u0131r. Bundan \u0259lav\u0259, \u00f6lk\u0259 Prezi-denti v\u0259 respublika h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 vaxta\u015f\u0131r\u0131 maliyy\u0259l\u0259r ayr\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Bu yerd\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin son ill\u0259r bilavasit\u0259 arxeoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n miqyas\u0131n\u0131 art\u0131rmaq v\u0259 keyfiyy\u0259tini y\u00fcks\u0259ltm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 s\u0259r\u0259ncamlar\u0131 x\u00fcsusi olaraq qeyd etm\u0259k ist\u0259rdim. M\u00f6ht\u0259r\u0259m Prezidentimizin \u201cAz\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Arxeologiya v\u0259 Etnoq-rafiya \u0130nstitutu t\u0259r\u0259find\u0259n 2008-2009-cu ill\u0259rd\u0259 apar\u0131lmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan arxeolo-ji ekspedisiyalar\u0131n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259lav\u0259 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d 5 fevral 2008-ci il tarixli, \u201cG\u00f6yt\u0259p\u0259 Arxeoloji Park\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259zi t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda\u201d 18 aprel 2012-ci il tarixli, \u201cAz\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutunun maddi-texniki bazas\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d 26 aprel 2012-ci il tarixli v\u0259 \u201cMu\u011fan Babazanl\u0131 abid\u0259l\u0259rinin 2800 illiyinin qeyd edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d 29 oktyabr 2013-c\u00fc il tarixli s\u0259r\u0259ncamlar\u0131 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 arxeologiya elminin inki\u015faf\u0131na g\u00f6st\u0259ril\u0259n d\u00f6vl\u0259t qay\u011f\u0131s\u0131n\u0131n bariz n\u00fcmun\u0259si olaraq h\u0259r zaman minn\u0259tdarl\u0131q hissi il\u0259 xat\u0131rlanacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6lk\u0259 Prezidentinin Tovuz rayonu \u0259razisind\u0259ki G\u00f6yt\u0259p\u0259 arxeoloji kompleksin\u0259 s\u0259f\u0259ri, b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259f\u0259rl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 rayon v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rimizd\u0259ki tarix-diyar\u015f\u00fcnasl\u0131q muzeyl\u0259ri il\u0259 tan\u0131\u015f olmas\u0131, Q\u0259b\u0259l\u0259 Arxeoloji M\u0259rk\u0259zinin v\u0259 D\u0259mir\u00e7i arxeoloji muzeyinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131nda i\u015ftirak\u0131 da bu elm sah\u0259sin\u0259 olan maraq v\u0259 diqq\u0259td\u0259n x\u0259b\u0259r ve-rir. Az\u0259rbaycan arxeoloqlar\u0131 y\u00fcks\u0259k v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u00f6vl\u0259t qay\u011f\u0131s\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunduq-lar\u0131na g\u00f6r\u0259 m\u00f6ht\u0259r\u0259m Prezidentimiz \u0130lham \u018fliyev\u0259 v\u0259 h\u00f6rm\u0259tli Birinci vitse-prezident Mehriban xan\u0131m \u018fliyevaya d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 minn\u0259tdard\u0131rlar. Amma tam s\u0259mimi olaraq onu da etiraf ed\u0259k ki, t\u0259kc\u0259 minn\u0259tdar olmaq azd\u0131r, ortaya daha sanball\u0131 t\u0259dqiqatlar v\u0259 fundamental \u0259s\u0259rl\u0259r qoymaq g\u0259r\u0259kdir.<\/p>\n<p><strong>Probleml\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>H\u0259r k\u0259s\u0259 b\u0259lli oldu\u011fu kimi, m\u00fcst\u0259qillik ill\u0259rind\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 arxeoloji abid\u0259l\u0259rin d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fchafiz\u0259sini t\u0259min ed\u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259l qanunvericilik bazas\u0131 yarad\u0131l\u0131b. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Konstitusiyas\u0131n\u0131n 40-c\u0131 madd\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rildiyi kimi, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 \u201cH\u0259r k\u0259s tarixi, m\u0259d\u0259ni v\u0259 m\u0259n\u0259vi irs\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015fmal\u0131, ona qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259li, tarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rini qorumal\u0131d\u0131r\u201d. Lakin t\u0259\u0259ss\u00fcf hissi il\u0259 onu da bildirm\u0259liyik ki, bir s\u0131ra hallarda m\u00fcvafiq d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n v\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 v\u0259zif\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259rin bigan\u0259liyi v\u0259 s\u0259hl\u0259nkarl\u0131\u011f\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n h\u0259l\u0259 d\u0259 bu sah\u0259d\u0259 qanun-vericiliyin t\u0259l\u0259bl\u0259rinin kobud sur\u0259td\u0259 pozuldu\u011fu hallarla rastla\u015f\u0131r\u0131q. \u0130n\u015faat v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat i\u015fl\u0259ri zaman\u0131 arxeoloji abid\u0259l\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 hallar\u0131na x\u00fcsusil\u0259 tez-tez rast g\u0259linir. Bu da, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nc\u0259, iki s\u0259b\u0259bd\u0259n ba\u015f verir. Birincisi, \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259ki arxeoloji abid\u0259l\u0259rin qeydiyyata al\u0131nmas\u0131, inventarla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, onlar\u0131n m\u00fchafiz\u0259 zonas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si i\u015fi h\u0259l\u0259 d\u0259 t\u0259l\u0259b olunan s\u0259viyy\u0259d\u0259 deyil. Y\u0259ni, geni\u015f ictimaiyy\u0259t bir yana qals\u0131n, h\u0259tta bir \u00e7ox yerli hakimiyy\u0259t orqanlar\u0131 bel\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 onlar\u0131n xidm\u0259ti \u0259razisind\u0259 konkret olaraq hans\u0131 arxeoloji abid\u0259l\u0259r oldu\u011fu bar\u0259d\u0259 yet\u0259rinc\u0259 m\u0259lumatl\u0131 deyil. M\u0259hz bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 yerl\u0259rd\u0259 torpaq islahat\u0131 h\u0259yata ke-\u00e7iril\u0259rk\u0259n bir \u00e7ox m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259tli arxeoloji abid\u0259l\u0259r pay torpaq sah\u0259si kimi ayr\u0131-ayr\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n x\u00fcsusi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 verilmi\u015fdir. V\u0259t\u0259nda\u015flar da h\u0259min torpaq-lardan istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n t\u0259biidir ki, arxeoloji abid\u0259l\u0259r bu v\u0259 ya dig\u0259r d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 da\u011f\u0131nt\u0131ya m\u0259ruz qal\u0131r, bel\u0259likl\u0259 d\u0259 uzaq ke\u00e7mi\u015fimizin yadigarlar\u0131 olan \u00e7oxsayl\u0131 maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri \u0259zil\u0259r\u0259k, s\u0131nd\u0131r\u0131laraq m\u0259hv edilir, yaxud da t\u0259sad\u00fcfi \u015f\u0259xsl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259l\u0259 ke\u00e7iril\u0259r\u0259k itbat olur. Halbuki, \u201cTarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Qanununun 13-c\u00fc madd\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rildiyi kimi \u201c\u0130n\u015faat v\u0259 dig\u0259r t\u0259s\u0259rr\u00fcfat i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u00fcl\u0259rk\u0259n abid\u0259 a\u015fkar edil\u0259rs\u0259, d\u0259rhal i\u015f dayand\u0131r\u0131lmal\u0131, bu bar\u0259d\u0259 m\u00fcvafiq icra hakimiyy\u0259ti orqan\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n etdiyi elmi t\u0259\u015fkilata m\u0259lumat verilm\u0259lidir\u201d.<\/p>\n<p>Bu sah\u0259d\u0259 qanunvericiliyin t\u0259l\u0259bl\u0259rinin pozulmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7oxsayl\u0131 konkret misallar da g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rik. M\u0259s\u0259l\u0259n, q\u0259dim \u015eamax\u0131n\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi X\u0131n\u0131\u015fl\u0131 \u0259razisind\u0259 son ill\u0259r \u00e7oxsayl\u0131 sakinl\u0259r\u0259 torpaq sah\u0259si verilib v\u0259 h\u0259min insanlar da orada yeni evl\u0259r tikibl\u0259r. G\u00f6y\u00e7ay rayonunun Yek\u0259xana k\u0259ndi \u0259razisind\u0259ki q\u0259dim ya\u015fay\u0131\u015f yeri olan t\u0259p\u0259l\u0259rin aqib\u0259ti d\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259d\u0259dir. K\u00fcrd\u0259mir rayonunun \u018fr\u0259bqubal\u0131 k\u0259ndi \u0259razisind\u0259ki orta \u0259srl\u0259r\u0259 aid \u015e\u0259h\u0259rgah \u015f\u0259h\u0259r yeri d\u0259 uzun ill\u0259r \u015fumlanaraq \u0259kilib, bec\u0259rilib. Aqrar islahatlar apar\u0131lark\u0259n is\u0259 pay torpaq sah\u0259si kimi sakinl\u0259r aras\u0131nda b\u00f6-l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Eyni s\u00f6zl\u0259ri A\u011fsu rayonunun B\u0259yimli k\u0259ndi \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Meh-r\u0259van \u015f\u0259h\u0259r yeri bar\u0259sind\u0259 d\u0259 dem\u0259k olar. \u018ffsuslar olsun ki, dig\u0259r rayon v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r \u0259razisind\u0259 d\u0259 ox\u015far hallar m\u00f6vcuddur.<\/p>\n<p>T\u0259biidir ki, pay torpaq sah\u0259si kimi v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n \u015f\u0259xsi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 verilmi\u015f h\u0259min yerl\u0259rd\u0259 arxeoloji t\u0259dqiqat aparmaq z\u0259rur\u0259ti yarananda bir s\u0131ra ciddi probleml\u0259r ortaya \u00e7\u0131x\u0131r. V\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n b\u0259zil\u0259ri buna etiraz edir, etiraz etm\u0259y\u0259nl\u0259rin is\u0259 torpa\u011f\u0131n\u0131n \u0259n az\u0131 bir hiss\u0259si arxeoloji t\u0259dqiqatlar zaman\u0131 d\u00f6vriyy\u0259d\u0259n \u00e7\u0131x\u0131r. Aidiyyat\u0131 orqanlar t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259min v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n rastla\u015fd\u0131\u011f\u0131 problem vaxt\u0131nda h\u00fcquqi c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259nziml\u0259nm\u0259dikd\u0259 is\u0259 t\u0259biidir ki, sonda h\u0259min insanlar da naraz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. Narahatl\u0131q hissi il\u0259 onu da bildir\u0259k ki, son vaxtlar Az\u0259rbaycan\u0131n, dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 q\u0131z\u0131l v\u0259 dig\u0259r \u0259ntik \u0259\u015fyalar \u201caxtar\u0131\u015f\u0131\u201d il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan d\u0259l\u0259duz i\u015fbazlar t\u0259r\u0259find\u0259n arxeoloji abid\u0259l\u0259rd\u0259 axtar\u0131\u015flar apar\u0131lmas\u0131 geni\u015f yay\u0131l\u0131b. M\u0259tbuatdan b\u0259lli oldu\u011fu kimi, bu yax\u0131nlarda \u015e\u0259ki rayonu \u0259razisind\u0259 bel\u0259 bir d\u0259l\u0259duz qrup h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n birba\u015fa \u201ci\u015f ba\u015f\u0131nda\u201d yaxalanaraq if\u015fa olundu. Xat\u0131rladaq ki, bu c\u00fcr qanunsuz yollarla \u0259ld\u0259 olunan \u0259ntik \u0259\u015fyalar davaml\u0131 olaraq \u201cqara bazar\u201da \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259kd\u0259dir. B\u00fct\u00fcn bunlar is\u0259 yerl\u0259rd\u0259 \u201cTarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Qanununun t\u0259l\u0259bl\u0259rinin kobud sur\u0259td\u0259 pozuldu\u011fundan x\u0259b\u0259r verir. \u018ffsuslar olsun ki, aidiyyat\u0131 d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 bel\u0259 hallara qar\u015f\u0131 yet\u0259rinc\u0259 prinsipiall\u0131q g\u00f6st\u0259rmirl\u0259r. Halbuki ad\u0131\u00e7\u0259kil\u0259n qanunun 28-ci madd\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n qanunvericiliyin t\u0259l\u0259bl\u0259rini pozan \u015f\u0259xsl\u0259r cinay\u0259t, inzibati v\u0259 m\u00fclki m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131rlar.<\/p>\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcf hissi il\u0259 bildiririk ki, uzun ill\u0259r \u0259rzind\u0259 elmi t\u0259dqiqatlar yolu il\u0259 topla-nan, habel\u0259 t\u0259bii da\u011f\u0131nt\u0131lar, in\u015faat v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat i\u015fl\u0259ri zaman\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xan v\u0259 tariximizin b\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rinin daha d\u0259rind\u0259n v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn nadir m\u0259nb\u0259-\u015f\u00fcnasl\u0131q bazas\u0131 olan maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri da\u011f\u0131n\u0131q v\u0259 p\u0259rak\u0259nd\u0259 v\u0259ziyy\u0259t-d\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. 1981-ci ild\u0259 m\u0259n akademiyada i\u015f\u0259 ba\u015flayanda arxeologiya fondu tap\u0131nt\u0131larla dolu qutular\u0131n \u00fcst-\u00fcst\u0259 qalaqlanm\u0131\u015f oldu\u011fu iki-\u00fc\u00e7 otaqdan ibar\u0259t idi. Az sonra dar\u0131sqall\u0131qdan xilas m\u0259qs\u0259dil\u0259 fond M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyinin arxa t\u0259r\u0259find\u0259ki doqquzm\u0259rt\u0259b\u0259li ya\u015fay\u0131\u015f evl\u0259rind\u0259n birinin zirz\u0259misin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. M\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra b\u0259lli oldu ki, orada h\u0259dd\u0259n art\u0131q n\u0259mi\u015flik oldu\u011fundan tap\u0131nt\u0131lar\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259 a\u015f\u0131naraq s\u0131radan \u00e7\u0131xmaq t\u0259hl\u00fck\u0259si var. Odur ki, arxeologiya fondu t\u0259l\u0259m-t\u0259l\u0259sik \u201c\u0130stiqlaliyy\u0259t\u201d k\u00fc\u00e7\u0259sind\u0259ki binalardan birinin zirz\u0259misin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcld\u00fc. Az sonra b\u0259lli oldu ki, h\u0259min yer d\u0259 arxeoloji tap\u0131nt\u0131lar\u0131n saxlan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259qbul deyil. Bu minvalla son 35 ild\u0259 Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutunun arxeologiya fondu 5 d\u0259f\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u00fcnvanlara k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, \u00fcst-\u00fcst\u0259 qalaqlanm\u0131\u015f qutulardak\u0131 tap\u0131nt\u0131lar\u0131 bo\u015faldaraq yerb\u0259yer etm\u0259mi\u015f, fondun ba\u015fqa \u00fcnvanlara k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl-m\u0259sin\u0259 q\u0259rar verilib. Narahatl\u0131q do\u011furan odur ki, b\u00fct\u00fcn bu k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259 v\u0259 yerd\u0259yi\u015f-m\u0259l\u0259r\u0259 baxmayaraq, AMEA-n\u0131n arxeoloji fondu bu g\u00fcn d\u0259 zirz\u0259mi \u015f\u0259raitind\u0259 saxlanmaqdad\u0131r. T\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259 bildiririk ki, el\u0259 \u00f6lk\u0259nin ba\u015f muzeyi olan Milli Az\u0259rbaycan Tarixi Muzeyinin arxeoloji fondu da h\u0259l\u0259 ki, zirz\u0259mi \u015f\u0259raitind\u0259 qalmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r hesab edirl\u0259r ki, \u015f\u0259raitind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq ist\u0259nil\u0259n zirz\u0259mi arxeologiya fondu \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sla yararl\u0131 yer hesab edil\u0259 bilm\u0259z. Bu, m\u0259s\u0259l\u0259nin bir t\u0259r\u0259fidir. M\u0259s\u0259l\u0259nin dig\u0259r, h\u0259m d\u0259 daha ciddi t\u0259r\u0259fi ondad\u0131r ki, \u0259ks\u0259riyy\u0259ti fraqmentl\u0259r hal\u0131nda tap\u0131lan v\u0259 \u00e7ox \u00e7\u0259tinlikl\u0259 konservasiya v\u0259 b\u0259rpa olunan arxeoloji materiallar, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 d\u0259mir, keramika, \u015f\u00fc\u015f\u0259, s\u00fcm\u00fck v\u0259 toxuculuq m\u0259mulat\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri b\u0259z\u0259n sad\u0259c\u0259 yerind\u0259n t\u0259rp\u0259dildikd\u0259 bel\u0259 da\u011f\u0131l\u0131b m\u0259hv olmaq t\u0259hl\u00fck\u0259si yaran\u0131r. \u0130ndi t\u0259s\u0259vv\u00fcr edin, bu q\u0259bild\u0259n olan on minl\u0259rl\u0259 tap\u0131nt\u0131n\u0131 vaxta\u015f\u0131r\u0131 ayr\u0131-ayr\u0131 \u00fcnvanlara da\u015f\u0131yark\u0259n n\u0259l\u0259r ba\u015f ver\u0259 bil\u0259r. Son 35 il \u0259rzind\u0259 arxeologiya fondunun yerinin be\u015f d\u0259f\u0259 d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si o dem\u0259kdir ki, oradak\u0131 tap\u0131nt\u0131lar \u0259n az\u0131 be\u015f d\u0259f\u0259 qutulara doldurularaq ora-bura da\u015f\u0131n\u0131b, el\u0259 be\u015f d\u0259f\u0259 d\u0259 qutulardan bo\u015fald\u0131laraq yerb\u0259yer olunub. \u018flb\u0259tt\u0259, bu, problemin h\u0259ll yolu deyil v\u0259 ist\u0259m\u0259zdik ki, bu \u201cpraktika\u201d n\u0259 vaxtsa bir daha t\u0259krar olunsun. Aray\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn onu da \u0259lav\u0259 edim ki, h\u0259r il Az\u0259rbaycan \u00fczr\u0259 40-a yax\u0131n arxeoloji ekspedisiya m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rd\u0259 t\u0259dqiqat i\u015fl\u0259ri apar\u0131r v\u0259 \u00fcst-\u00fcst\u0259 t\u0259qrib\u0259n 6-7 min \u0259d\u0259d elm \u00fc\u00e7\u00fcn nadir hesab olunan eksponat\u0131 qeydiyyata alaraq g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Bu, o dem\u0259kdir ki, yaln\u0131z m\u00fcst\u0259qillik ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan arxeoloqlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u00fcmumilikd\u0259 t\u0259qrib\u0259n 18-20 min \u0259d\u0259d nadir tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259ti olan eksponat a\u015fkar edil\u0259r\u0259k qeydiyyata al\u0131n\u0131b. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, bu, tariximizi daha d\u0259-rind\u0259n v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259qiq\u0259t\u0259n bu olduqca d\u0259y\u0259rli m\u0259nb\u0259\u0259\u015f\u00fcnasl\u0131q bazas\u0131d\u0131r v\u0259 onun q\u0259drini bilm\u0259liyik.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn h\u0259tta arxeologiya sah\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan g\u0259ncl\u0259rin bir \u00e7oxu G\u0259nc\u0259, Ming\u0259\u00e7evir, Beyl\u0259qan, X\u0131n\u0131\u015fl\u0131, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 dig\u0259r iri kompleks arxeoloji ekspedisiyalar\u0131n materiallar\u0131n\u0131n harada v\u0259 hans\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 saxlan\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259rsizdir. Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutunun v\u0259 Tarix Muzeyinin arxeologiya fondlar\u0131n\u0131n dar\u0131sqal olmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n uzun ill\u0259rdir ki, bir \u00e7ox arxeoloji ekspedisiyalar\u0131n materiallar\u0131 Bak\u0131ya g\u0259tirilm\u0259y\u0259r\u0259k el\u0259 rayonlarda saxlan\u0131l\u0131r. G\u0259lin g\u00f6r\u0259k rayonlarda o tap\u0131nt\u0131lar\u0131n saxlanmas\u0131, m\u00fchafiz\u0259si v\u0259 elmi c\u0259h\u0259td\u0259n i\u015fl\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnasib \u015f\u0259rait varm\u0131?!<\/p>\n<p>Son ill\u0259r tarix v\u0259 arxeologiyaya \u0259sla d\u0259xli olmayan dig\u0259r pe\u015f\u0259 sah\u0259l\u0259rind\u0259n olan diletant insanlar\u0131n arxeologiyaya ax\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Baza t\u0259hsili istiqa-m\u0259tind\u0259 he\u00e7 bir u\u011furu olmayan ayr\u0131-ayr\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r m\u00fcxt\u0259lif vasit\u0259 v\u0259 yollarla Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutuna yerl\u0259\u015fir v\u0259 \u00e7ox ke\u00e7m\u0259d\u0259n \u201caliml\u0259r\u201d c\u0259rg\u0259sin\u0259 qo\u015fulurlar. Bel\u0259l\u0259rinin t\u0259l\u0259m-t\u0259l\u0259sik ona-buna yazd\u0131rd\u0131qlar\u0131, ba\u015fdan-ba\u015fa saxta, plagi-at v\u0259 m\u0259nas\u0131z \u201celmi i\u015fl\u0259r\u201d ax\u0131 kim\u0259 laz\u0131md\u0131r?<\/p>\n<p>Bu yerd\u0259 oxucunun diqq\u0259tini \u00e7ox inc\u0259 bir m\u0259qama y\u00f6n\u0259ltm\u0259k ist\u0259rdim. Elml\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olanlar yax\u015f\u0131 bilirl\u0259r ki, b\u00fct\u00fcn dissertasiya i\u015fl\u0259rinin giri\u015f hiss\u0259sind\u0259 h\u0259min \u0259s\u0259rin aktuall\u0131\u011f\u0131 v\u0259 m\u00fc\u0259llifin elmi yeniliyi x\u00fcsusi olaraq g\u00f6st\u0259rilir. Bu, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti yan\u0131nda Ali Attestasiya Komissiyas\u0131n\u0131n dissertasiyalar qar\u015f\u0131s\u0131nda qoydu\u011fu \u0259sas t\u0259l\u0259bdir. \u018fg\u0259r bel\u0259dirs\u0259, onda giri\u015f hiss\u0259sind\u0259 \u0259s\u0259rinin aktuall\u0131\u011f\u0131 v\u0259 elmi yenilikl\u0259ri bar\u0259d\u0259 uzun-uzad\u0131 nam\u0259 yazm\u0131\u015f olan b\u0259zi m\u00fc\u0259llifl\u0259r n\u0259d\u0259n \u00f6z \u201cqiym\u0259tli\u201d dissertasiyalar\u0131n\u0131 uzun ill\u0259rdir ki, n\u0259\u015fr etdirm\u0259y\u0259r\u0259k arxivl\u0259rd\u0259 saxlay\u0131rlar?!<\/p>\n<p><strong>V\u0259zif\u0259l\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>Yuxar\u0131da qeyd olunan probleml\u0259ri aradan qald\u0131rmaqla Az\u0259rbaycanda arxeolo-giya elminin inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k, tarixi-m\u0259d\u0259ni yadigarlar\u0131n oldu\u011fu kimi, y\u0259ni da\u011f\u0131nt\u0131s\u0131z v\u0259 itkisiz \u015f\u0259kild\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn qar\u015f\u0131da duran \u0259n \u00fcmd\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259r bunlard\u0131r:<\/p>\n<p>1. T\u0259xir\u0259sal\u0131nmadan respublika \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olan b\u00fct\u00fcn arxeoloji abid\u0259-l\u0259rin m\u00fcf\u0259ss\u0259l u\u00e7otu v\u0259 qeydiyyat\u0131 apar\u0131lmal\u0131, onlar\u0131n m\u00fchafiz\u0259 zonas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259li, pasportla\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131, m\u00fcvafiq x\u0259rit\u0259l\u0259r i\u015fl\u0259nm\u0259li v\u0259 n\u0259hay\u0259t, onlar\u0131n m\u00fchafiz\u0259si t\u0259\u015fkil olunmal\u0131d\u0131r. Y\u0259ni, aidiyyat\u0131 d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 v\u0259 m\u00fcvafiq elmi idar\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Konstitusiyas\u0131ndan, habel\u0259 \u201cTarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Qanunundan ir\u0259li g\u0259l\u0259n v\u0259zif\u0259l\u0259rini t\u0259l\u0259b olunan s\u0259viyy\u0259d\u0259 icra etm\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n<p>2. Torpaq islahat\u0131 zaman\u0131 na\u015f\u0131l\u0131q, m\u0259suliyy\u0259tsizlik v\u0259 ya ba\u015fqa bir s\u0259b\u0259b ucba-t\u0131ndan pay torpaq sah\u0259si olaraq v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n \u015f\u0259xsi m\u00fclkiyy\u0259tin\u0259 verilmi\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259ki, habel\u0259 islahatdan sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 a\u015fkar olunmu\u015f x\u00fcsusil\u0259 m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259tli arxeoloji abid\u0259l\u0259rin taleyin\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilm\u0259lidir. \u018fsas\u0259n antik v\u0259 orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 \u015f\u0259h\u0259r tipli ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n, habel\u0259 q\u0259dim nekropal-lardan ibar\u0259t olan h\u0259min abid\u0259l\u0259rin \u0259razisi he\u00e7 bir halda a\u011f\u0131r texnikadan istifad\u0259 olunmaqla qaz\u0131la v\u0259 ya \u015fumlana bilm\u0259z. Bu, \u00e7ox ciddi da\u011f\u0131nt\u0131lara yol a\u00e7a bil\u0259r v\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf hissi il\u0259 bildiririk ki, art\u0131q bel\u0259 hallar ba\u015f verm\u0259kd\u0259dir. Odur ki, bu sah\u0259d\u0259 d\u0259 m\u00fcvafiq t\u0259nziml\u0259m\u0259 t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>3. Fikrimizc\u0259, respublikan\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 muzey v\u0259 fondlar\u0131nda, \u015f\u0259xsi kolleksiyalarda p\u0259rak\u0259nd\u0259 halda, h\u0259m d\u0259 m\u00fcnasib olmayan \u015f\u0259raitd\u0259 saxlan\u0131lmaqda olan z\u0259n-gin arxeoloji tap\u0131nt\u0131lar\u0131 bir yer\u0259 toplamaqla vahid m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilmi\u015f arxeoloji fond v\u0259 arxeologiya muzeyinin yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n da vaxt\u0131 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. Bir daha x\u00fcsusi vur\u011fu il\u0259 qeyd etm\u0259k ist\u0259rdik ki, respublikada vahid m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fdirilmi\u015f milli arxeologiya fondunun v\u0259 arxeologiya muzeyinin yarad\u0131lmas\u0131 uzun ill\u0259r \u0259rzind\u0259 p\u0259rak\u0259nd\u0259 halda orda-burda, \u0259sas\u0259n d\u0259 qaranl\u0131q v\u0259 n\u0259m zirz\u0259mil\u0259rd\u0259 toz basan, kif atan \u00e7ox qiym\u0259t-li tarixi yadigarlar\u0131m\u0131z\u0131n xilas olunaraq yenid\u0259n elmi d\u00f6vriy\u0259y\u0259 qaytar\u0131lmas\u0131 dem\u0259kdir.<\/p>\n<p>4. Arxeoloji abid\u0259l\u0259rin t\u0259dqiqinin ba\u015fa \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131ndan sonrak\u0131 taleyi bar\u0259d\u0259 d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 d\u0259y\u0259r. Bizc\u0259, konservasiya t\u0259minat\u0131 olmayan abid\u0259l\u0259rin t\u0259dqiqi h\u0259l\u0259lik bir q\u0259d\u0259r t\u0259xir\u0259 sal\u0131nsa yax\u015f\u0131d\u0131r. Bu m\u0259nada arxeoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n prioritet istiqam\u0259tl\u0259rin\u0259 yenid\u0259n baxmaq z\u0259rur\u0259ti g\u00fcnd\u0259md\u0259 olan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259ndir. Da\u011f\u0131n\u0131q, epizodik v\u0259 m\u0259h\u0259lli xarakter da\u015f\u0131yan v\u0259 \u0259slind\u0259, ciddi elmi m\u0259qs\u0259d v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 hesablanmayan 3-4 n\u0259f\u0259rlik hey\u0259td\u0259n ibar\u0259t \u00e7oxsayl\u0131 x\u0131rda ekspedisiyalar \u0259v\u0259zind\u0259 geni\u015fplanl\u0131 kompleks ekspedisiyalar\u0131n t\u0259\u015fkili praktikas\u0131na \u00fcst\u00fcnl\u00fck verilm\u0259lidir. Hesab edirik ki, arxeoloji ekspedisiyalar\u0131n t\u0259\u015fkili v\u0259 onlar\u0131n hesabatlar\u0131n\u0131n t\u0259rtibi qaydalar\u0131na dair Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Nazirl\u0259r Kabinetinin 22 avqust 2002-ci il tarixli 289 sayl\u0131 v\u0259 22 may 2015-ci il tarixli 196 sayl\u0131 q\u0259rarlar\u0131ndak\u0131 b\u0259zi m\u00fcdd\u0259alar da zaman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. T\u0259s\u0259vv\u00fcr edin, Nazirl\u0259r Kabinetinin 289 sayl\u0131 q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n arxeoloji ekspedisiyalar \u00e7\u00f6l \u015f\u0259raitind\u0259 m\u00fcqavil\u0259 \u0259sas\u0131nda i\u015f\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckl\u0259ri h\u0259r f\u0259hl\u0259y\u0259 bir i\u015f g\u00fcn\u00fc \u0259m\u0259khaqq\u0131 ver\u0259 bil\u0259r. At, \u00f6k\u00fcz v\u0259 ya ulaq \u00fc\u00e7\u00fcns\u0259 g\u00fcnd\u0259lik \u00f6d\u0259ni\u015f 20 (iyirmi) AZN m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Fikrimizc\u0259 bu, g\u00fcn\u00fcn reall\u0131qlar\u0131na uy\u011fun deyil.<\/p>\n<p>5. Arxeoloji t\u0259dqiqatlar\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259sini art\u0131rmaq, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 respublikada arxeologi-ya elminin inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k namin\u0259 AMEA-n\u0131n Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutunun strukturunun t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si, attestasiya v\u0259 ixtisarlar yolu il\u0259 kontingenti pe\u015f\u0259kar olmayanlardan v\u0259 uzun ill\u0259r \u0259rzind\u0259 elm\u0259 he\u00e7 bir fayda g\u0259tirm\u0259y\u0259n kadrlardan t\u0259mizl\u0259nm\u0259si, arxeologiyaya dair \u0259s\u0259rl\u0259rin v\u0259 dissertasiyalar\u0131n elmi s\u0259viy-y\u0259sinin qald\u0131r\u0131lmas\u0131, bu sah\u0259d\u0259ki s\u0259thilik, ba\u015fdansovduluq, qeyri-pe\u015f\u0259karl\u0131q v\u0259 xaltura\u00e7\u0131l\u0131q kimi neqativ hallar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 t\u0259sirli t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u0259ldir. Elmi \u015euralar v\u0259 Problem \u015euralar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n dissertasiya m\u00f6vzular\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n-l\u0259\u015fdiril\u0259rk\u0259n m\u00fctl\u0259q sur\u0259td\u0259 Az\u0259rbaycan arxeologiya elminin prioritetl\u0259ri \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259lidir.<\/p>\n<p>6. Arxeoloji irsin t\u0259bli\u011fi istiqam\u0259tind\u0259 maarif\u00e7ilik i\u015fi geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259li, uzun m\u00fcdd\u0259tdir ki, Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutunun n\u0259\u015friyyat plan\u0131nda olan \u201cAz\u0259rbaycan arxeologiyas\u0131\u201d \u00e7oxcildliyinin son ill\u0259rinin \u0259n yeni elmi nailiyy\u0259tl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla tamamlanaraq n\u0259\u015frinin t\u0259min olunmas\u0131, \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015f q\u0259dim d\u00f6vl\u0259tl\u0259r, antik v\u0259 orta \u0259sr \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri, memorial abid\u0259l\u0259r v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 ti-kilil\u0259ri haqq\u0131nda yeni v\u0259 daha sanball\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259r i\u015fl\u0259nm\u0259lidir.<\/p>\n<p>7. Az\u0259rbaycan art\u0131q m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tdir. T\u0259biidir ki, b\u00fct\u00fcn dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 oldu-\u011fu kimi, t\u0259hsil sah\u0259sind\u0259 d\u0259 \u00f6lk\u0259nin milli maraqlar\u0131 daim n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Etiraf ed\u0259k ki, ali t\u0259hsil ocaqlar\u0131m\u0131zda arxeologiya f\u0259nninin t\u0259drisi v\u0259ziyy\u0259ti bu sah\u0259d\u0259 xeyli problemin oldu\u011fundan x\u0259b\u0259r verir. Birincisi, ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259hsilin h\u0259m ba-kalavr, h\u0259m d\u0259 magistr pill\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn q\u00fcvv\u0259d\u0259 olan arxeologiyaya dair t\u0259dris proqramlar\u0131 Sovet d\u00f6n\u0259minin t\u0259l\u0259bl\u0259ri v\u0259 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259ri daxilind\u0259 i\u015fl\u0259nib. T\u0259s\u0259vv\u00fcr edin, bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin tarix fak\u00fclt\u0259l\u0259rind\u0259 arxeologiya f\u0259nnin\u0259 c\u0259mi 68 saat (40 saat m\u00fchazir\u0259, 28 saat seminar) verilir. H\u0259min d\u0259rs y\u00fck\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259, guya arxeologiyaya dair h\u0259r \u015fey \u00f6yr\u0259dilir. \u018fslind\u0259, bu, reall\u0131qla \u0259sla s\u0259sl\u0259\u015fm\u0259y\u0259n bir yana\u015fmad\u0131r. Fikrimizc\u0259, bu praktikaya son qoyulmal\u0131 v\u0259 arxeologiya f\u0259nninin t\u0259drisi m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tin milli maraqlar\u0131na cavab ver\u0259n s\u0259viyy\u0259d\u0259 apar\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 arxeologiyaya dair proqram v\u0259 d\u0259rslikl\u0259rin yenil\u0259nm\u0259si, arxeologiya f\u0259nnin ayr\u0131lan saatlar\u0131n v\u0259 praktik m\u0259\u015f\u011f\u0259l\u0259l\u0259rin miqdar\u0131n\u0131n n\u0259z\u0259r\u0259\u00e7arpacaq d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 art\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 n\u0259hay\u0259t, t\u0259dris planlar\u0131nda hans\u0131 formadasa Az\u0259rbaycan arxeologiya-s\u0131n\u0131n \u0259saslar\u0131na dair f\u0259nnin yer almas\u0131 kimi vacib m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r d\u0259 \u00f6z h\u0259llini tapmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Xalq\u0131m\u0131z\u0131n v\u0259 d\u00f6vl\u0259timizin q\u0259dim tarixini d\u0259rind\u0259n v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u00f6yr\u0259nm\u0259k Az\u0259rbaycan arxeologiya elminin ba\u015fl\u0131ca h\u0259d\u0259fidir. Alim \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 bir n\u0259cib v\u0259 vacib missiyaya xidm\u0259t etm\u0259kd\u0259n daha \u015f\u0259r\u0259fli n\u0259 ola bil\u0259r?!<\/p>\n<p>\u018fziz tarixsev\u0259rl\u0259r! Tariximizi \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 Az\u0259rbaycan arxeologiyas\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259n-m\u0259kd\u0259n ba\u015flay\u0131n. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim tarixi, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nc\u0259, Az\u0259rbaycan arxeologiyas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259, arxeoloq aliml\u0259rimizin elmimiz\u0259 b\u0259x\u015f etdiyi yenilikl\u0259r \u0259sas\u0131nda formala\u015f\u0131r. Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin dediyi kimi, \u201cM\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycanda fizika, riyaziyyat, bilogiya, kimya, yaxud ba\u015fqa f\u0259nl\u0259rin ham\u0131s\u0131 inki\u015faf etm\u0259lidir. Bunlar\u0131n h\u0259r\u0259sinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259si var. Amma tarix h\u0259r bir insan \u00fc\u00e7\u00fcn ye-niyetm\u0259likd\u0259n ba\u015flayaraq \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna q\u0259d\u0259r laz\u0131md\u0131r\u201d.<\/p>\n<p><strong>Qafar C\u0259biyev<\/strong>,<\/p>\n<p><em>AMEA Arxeologiya v\u0259 Etnoqrafiya \u0130nstitutunun ba\u015f elmi i\u015f\u00e7isi, tarix elml\u0259ri doktoru, professor<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Arxeologiya elminin \u00fcf\u00fcql\u0259ri \u201cArxeologiya\u201d \u201carxayos\u201d\u2013 q\u0259dim, \u201cloqos\u201d \u2013 elm m\u0259nas\u0131n\u0131 bildir\u0259n iki yunan s\u00f6z\u00fcn\u00fcn birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib v\u0259 q\u0259dim tarixi \u00f6yr\u0259n\u0259n elm dem\u0259kdir. Amma arxeologiyan\u0131n bir elm olaraq yaranma tarixi o q\u0259d\u0259r d\u0259 q\u0259dim deyil. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, arxeologiya tarixin nisb\u0259t\u0259n son d\u00f6n\u0259mind\u0259 yaranan v\u0259 \u00e7ox s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf ed\u0259n elm sah\u0259l\u0259rind\u0259ndir. XIX \u0259srin sonu \u2013 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 arxeologiyan\u0131n bir elm olaraq m\u0259hz hans\u0131 elml\u0259r qrupuna aid edildiyi h\u0259l\u0259 d\u0259 polemika m\u00f6vzusu idi. B\u0259zil\u0259ri onu antropologiya il\u0259 birlikd\u0259 bioloji elml\u0259r qrupuna, dig\u0259rl\u0259ri is\u0259 inc\u0259s\u0259-n\u0259t tarixi il\u0259 birlikd\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t elml\u0259ri qrupuna aid&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":196082,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[26],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853-300x166.jpg",300,166,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853.jpg",640,354,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/79cc30c7159583609686945621410183853.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=26\" rel=\"category\">Sosial<\/a>","rttpg_excerpt":"Arxeologiya elminin \u00fcf\u00fcql\u0259ri \u201cArxeologiya\u201d \u201carxayos\u201d\u2013 q\u0259dim, \u201cloqos\u201d \u2013 elm m\u0259nas\u0131n\u0131 bildir\u0259n iki yunan s\u00f6z\u00fcn\u00fcn birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lib v\u0259 q\u0259dim tarixi \u00f6yr\u0259n\u0259n elm dem\u0259kdir. Amma arxeologiyan\u0131n bir elm olaraq yaranma tarixi o q\u0259d\u0259r d\u0259 q\u0259dim deyil. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, arxeologiya tarixin nisb\u0259t\u0259n son d\u00f6n\u0259mind\u0259 yaranan v\u0259 \u00e7ox s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf ed\u0259n elm sah\u0259l\u0259rind\u0259ndir. XIX \u0259srin sonu \u2013 XX&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/196081"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=196081"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/196081\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/196082"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=196081"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=196081"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=196081"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}