{"id":203079,"date":"2020-08-10T11:08:41","date_gmt":"2020-08-10T08:08:41","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=203079"},"modified":"2020-08-10T11:08:41","modified_gmt":"2020-08-10T08:08:41","slug":"qurandan-v%c9%99-h%c9%99disl%c9%99rd%c9%99n-ilham-alan-dahi-turk-ucuncu-hiss%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=203079","title":{"rendered":"Qurandan v\u0259 h\u0259disl\u0259rd\u0259n ilham alan dahi t\u00fcrk (\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc hiss\u0259)"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>M\u00fcs\u0259lman m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin b\u00f6y\u00fck simalar\u0131<\/strong><\/em><\/p>\n<p>(\u018fvv\u0259li:\u00a0<a href=\"https:\/\/islam.az\/az\/mezhaleler\/i-slam-tarikhi\/item\/6104-oz-dilini-dunyaya-tan-rtd-rm-s-turk-mahmud-kasghari\">https:\/\/islam.az\/az\/mezhaleler\/i-slam-tarikhi\/item\/6104-oz-dilini-dunyaya-tan-rtd-rm-s-turk-mahmud-kasghari<\/a>;\u00a0\u00a0<a href=\"https:\/\/islam.az\/az\/mezhaleler\/i-slam-tarikhi\/item\/6142-muselman-turk-dunyas-n-n-en-meshur-dilci-alimi\">https:\/\/islam.az\/az\/mezhaleler\/i-slam-tarikhi\/item\/6142-muselman-turk-dunyas-n-n-en-meshur-dilci-alimi<\/a>)<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011fari q\u0259tiyy\u0259n buna \u015f\u00fcbh\u0259 etmirdi ki, k\u00f6\u00e7\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rin m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ri d\u00fcnyan\u0131 keyfiyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan yeni bir m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn (Allah t\u0259r\u0259find\u0259n) se\u00e7ilib. O, \u00f6z l\u00fc\u011f\u0259tinin m\u00fcq\u0259ddim\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cT\u00fcrkl\u0259r z\u0259man\u0259nin hakimidirl\u0259r, d\u00fcnyan\u0131 idar\u0259 etm\u0259yin ipini Allah onlar\u0131n \u0259lin\u0259 vermi\u015f, onlar\u0131 dig\u0259r insanlardan daha y\u00fcks\u0259y\u0259 ucaltm\u0131\u015f, onlara yax\u0131n v\u0259 s\u0259daq\u0259tli olanlar\u0131 g\u00fccl\u0259ndirmi\u015f, haqqa do\u011fru y\u00f6n\u0259ltmi\u015fdir\u201d. T\u00fcrk anlam\u0131 alt\u0131nda Ka\u015f\u011fari, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, atalar s\u00f6zl\u0259rini, xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rini, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 t\u00fcrk dilini qoruyan, g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcr\u0259n sad\u0259 ki\u015fil\u0259r v\u0259 qad\u0131nlar da daxil olmaqla b\u00fct\u00fcn \u0259halini n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu.<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011fari ilahi irad\u0259ni t\u00fcrk dilini \u00f6yr\u0259nm\u0259yin vacibliyin\u0259 s\u00fcbut kimi g\u0259tirirdi. Buxarid\u0259n 200 il sonra Ka\u015f\u011fari t\u0259nt\u0259n\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 elan etdi ki, \u0130mam Buxari v\u0259 Ni\u015fapuri ona Pey\u011f\u0259mb\u0259rin \u0259sl h\u0259disini \u00e7atd\u0131rm\u0131\u015flar. Bu h\u0259disd\u0259 Pey\u011f\u0259mb\u0259r b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259ti \u201ct\u00fcrkl\u0259rin dilini \u00f6yr\u0259nm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131, \u00e7\u00fcnki onlar\u0131n hakimiyy\u0259ti uzunm\u00fcdd\u0259tli olacaq\u201d. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, t\u00fcrk dilini v\u0259 t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tini \u00f6yr\u0259nm\u0259k art\u0131q m\u00f6minin v\u0259zif\u0259si idi. Daha sonra o, Pey\u011f\u0259mb\u0259rin ba\u015fqa bir h\u0259disini d\u0259 t\u0259qdim edir: \u201cT\u00fcrkl\u0259r b\u00fct\u00fcn xalqlardan \u00fcst\u00fcnd\u00fcrl\u0259r\u201d. Qaraxani v\u0259 S\u0259lcuq h\u00f6kmdarlar\u0131 bu t\u0259bli\u011fat add\u0131m\u0131ndan \u00e7ox raz\u0131 qalmal\u0131 idil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu m\u00fcq\u0259ddim\u0259d\u0259n sonra Ka\u015f\u011fari l\u00fc\u011f\u0259tin m\u0259tnin\u0259 ke\u00e7ir. O, kitab\u0131 yazma\u011fa ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 tarixi qeyd etmi\u015fdir: 25 yanvar 1072-ci il. Kitab \u00fcz\u0259rind\u0259 be\u015f illik yarad\u0131c\u0131l\u0131q prosesini n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, o, \u00f6z i\u015fini 1072-ci il yanvar\u0131n 9-da bitirmi\u015fdir. Birinci s\u0259hif\u0259d\u0259n sonuncu s\u0259hif\u0259y\u0259 kimi Ka\u015f\u011fari \u00f6z populist bax\u0131\u015f buca\u011f\u0131na sad\u0131q qal\u0131r, \u00e7oxsayl\u0131 t\u00fcrk \u015fiv\u0259l\u0259ri v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda he\u00e7 bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck f\u0259rqi ir\u0259li s\u00fcrm\u00fcr. M\u0259tb\u0259x, qan qohumlu\u011fu, xalq t\u0259bab\u0259ti kimi etnoqrafik elementl\u0259r bar\u0259d\u0259 onun yaz\u0131lar\u0131nda d\u0259rin h\u00f6rm\u0259t hiss olunur.<\/p>\n<p>Bu m\u00f6vqeyi qoruyub-saxlamaq \u00e7\u0259tin deyildi. \u00c7\u00fcnki Mahmud Ka\u015f\u011fari \u00f6z kitab\u0131nda t\u00fcrkl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259ki b\u00fct\u00fcn xarici t\u0259sirl\u0259ri diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259n k\u0259nara atm\u0131\u015fd\u0131r. Do\u011frudur, o, Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin Orta Asiyaya h\u00fccumu il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan hadis\u0259l\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 maraqla dayan\u0131r, amma n\u0259z\u0259rd\u0259n qa\u00e7\u0131rmayaq ki, kitab q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 zaman min ild\u0259n art\u0131q tarixi olan bu hadis\u0259l\u0259r t\u00fcrk h\u0259yat t\u0259rzin\u0259 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 hopmu\u015fdu. Dig\u0259r yerl\u0259rd\u0259 Ka\u015f\u011fari t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131 xarici t\u0259sird\u0259n uzaq \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259svir edir. Bu n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259r c\u0259zbedici oldu\u011fu q\u0259d\u0259r d\u0259 yanl\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin t\u00fcrk m\u0259i\u015f\u0259tin\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 d\u0259rind\u0259n ba\u015f vurmas\u0131 onun t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f \u0259n m\u00fch\u00fcm yenilikl\u0259rd\u0259n biri idi. O, \u00f6z kitab\u0131na t\u00fcrk dilind\u0259 uzun poemalar\u0131 v\u0259 atalar s\u00f6zl\u0259rini daxil etmi\u015fdi, amma oxucunun i\u015fini asanla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259tnin \u0259sas hiss\u0259si \u0259r\u0259b dilind\u0259 verilmi\u015fdi. Ka\u015f\u011fari sanki yeni ba\u015flayanlar \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rslik yaz\u0131rm\u0131\u015f kimi ayd\u0131n v\u0259 d\u0259qiq \u00fcslubda yaz\u0131rd\u0131. Bununla yana\u015f\u0131, bu kitab ekzotik yerl\u0259r\u0259 s\u0259yah\u0259td\u0259n t\u0259z\u0259c\u0259 qay\u0131tm\u0131\u015f v\u0259 sad\u0259l\u00f6vh, amma savadl\u0131 auditoriya il\u0259 ilk t\u0259\u0259ss\u00fcratlar\u0131n\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015f\u0259n antropoloqun heyranl\u0131q i\u00e7ind\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 hesabat\u0131 xat\u0131rlad\u0131r. Ka\u015f\u011fari t\u0259vaz\u00f6kar davranaraq, yaz\u0131lar\u0131n\u0131 birinci \u015f\u0259xsin ad\u0131ndan yazmaqdan (\u201cm\u0259n\u201d s\u00f6z\u00fc i\u015fl\u0259tm\u0259kd\u0259n) \u00e7\u0259kinir. Bununla bel\u0259, kitab boyunca oxuculara bu fikri ard\u0131c\u0131l t\u0259lqin edir ki, b\u00fct\u00fcn bu m\u0259lumatlar tan\u0131nmayan m\u0259kanlara s\u0259f\u0259r etmi\u015f, az \u00f6yr\u0259nilmi\u015f xalqlar\u0131n i\u00e7ind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 ay ya\u015fam\u0131\u015f, h\u0259r \u015feyl\u0259 maraqlanan etnoqraf v\u0259 dil\u00e7inin (y\u0259ni m\u00fc\u0259llifin) s\u0259yl\u0259ri say\u0259sind\u0259 \u0259ld\u0259 edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011fari \u00f6z \u0259s\u0259rin\u0259 \u00e7oxlu sayda atalar s\u00f6z\u00fc v\u0259 xalq deyimi daxil etmi\u015fdir. M\u0259qs\u0259d t\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin m\u00fcdriklikd\u0259 ba\u015fqalar\u0131ndan geri qalmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 oxucuya \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r. Bu n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259r\u0259 atalar s\u00f6zl\u0259rini s\u00fcbut kimi g\u0259tirm\u0259kl\u0259 o, t\u00fcrkl\u0259ri insan\u0131n kamill\u0259\u015fm\u0259 imkanlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259sass\u0131z ill\u00fcziyalara inanmayan realist xalq kimi t\u0259qdim edir: \u201cUzun\u011fula\u011f\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259ki y\u0259h\u0259r-y\u00fcy\u0259n onu ata \u00e7evirm\u0259z\u201d. \u201cBa\u015fqas\u0131na pislik ed\u0259n bunu \u00f6z\u00fcn\u0259 edir\u201d.<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011fariy\u0259 g\u00f6r\u0259, t\u00fcrkl\u0259r yax\u015f\u0131 anlay\u0131rd\u0131lar ki, d\u00fcnyada he\u00e7 n\u0259 m\u00fcbariz\u0259siz qazan\u0131lm\u0131r: \u201cBal toplayan adam ar\u0131lar\u0131n sancmas\u0131na da d\u00f6zm\u0259lidir\u201d. Onlar m\u00fcbariz ruhlu idil\u0259r, amma m\u00fcbariz\u0259nin n\u0259tic\u0259sini d\u0259 anlay\u0131rd\u0131lar: \u201c\u0130ki d\u0259v\u0259nin davas\u0131nda \u00f6l\u0259n onlar\u0131n aras\u0131nda u\u00e7an mil\u00e7\u0259k olar\u201d. H\u0259r k\u0259s \u00f6z h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 cavabdehdir, \u00e7\u00fcnki \u201ch\u0259r qoyunu \u00f6z aya\u011f\u0131ndan asarlar\u201d. T\u00fcrkl\u0259r ciddiyy\u0259ti v\u0259 h\u0259r \u015fey\u0259 realist bax\u0131\u015f\u0131 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirirdil\u0259r: \u201cDov\u015fan da\u011fa q\u0259z\u0259bl\u0259nib, da\u011f\u0131n bundan x\u0259b\u0259ri yox\u201d.<\/p>\n<p>T\u00fcrkl\u0259r biliyin \u0259h\u0259miyy\u0259tin\u0259 inan\u0131rd\u0131lar: \u201cBil\u0259n v\u0259 bilm\u0259y\u0259n eyni deyil\u201d. Onlar uzaqg\u00f6r\u0259nlikl\u0259 davran\u0131r v\u0259 b\u0259dbinliy\u0259 qap\u0131lm\u0131rd\u0131lar, \u00e7\u00fcnki \u201ct\u0259k bir qar\u011fa il\u0259 q\u0131\u015f g\u0259lm\u0259z\u201d. Ard\u0131c\u0131l z\u0259hm\u0259t m\u00fctl\u0259q \u00f6z b\u0259hr\u0259sini ver\u0259r: \u201cTez evl\u0259n\u0259n \u00f6z ail\u0259sini b\u00f6y\u00fcd\u0259r, yuxudan tez oyanan \u00e7ox yol q\u0259t ed\u0259r\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u00fcs\u0259lman m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin b\u00f6y\u00fck simalar\u0131 (\u018fvv\u0259li:\u00a0https:\/\/islam.az\/az\/mezhaleler\/i-slam-tarikhi\/item\/6104-oz-dilini-dunyaya-tan-rtd-rm-s-turk-mahmud-kasghari;\u00a0\u00a0https:\/\/islam.az\/az\/mezhaleler\/i-slam-tarikhi\/item\/6142-muselman-turk-dunyas-n-n-en-meshur-dilci-alimi) Ka\u015f\u011fari q\u0259tiyy\u0259n buna \u015f\u00fcbh\u0259 etmirdi ki, k\u00f6\u00e7\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rin m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ri d\u00fcnyan\u0131 keyfiyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan yeni bir m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn (Allah t\u0259r\u0259find\u0259n) se\u00e7ilib. O, \u00f6z l\u00fc\u011f\u0259tinin m\u00fcq\u0259ddim\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cT\u00fcrkl\u0259r z\u0259man\u0259nin hakimidirl\u0259r, d\u00fcnyan\u0131 idar\u0259 etm\u0259yin ipini Allah onlar\u0131n \u0259lin\u0259 vermi\u015f, onlar\u0131 dig\u0259r insanlardan daha y\u00fcks\u0259y\u0259 ucaltm\u0131\u015f, onlara yax\u0131n v\u0259 s\u0259daq\u0259tli olanlar\u0131 g\u00fccl\u0259ndirmi\u015f, haqqa do\u011fru y\u00f6n\u0259ltmi\u015fdir\u201d. T\u00fcrk anlam\u0131 alt\u0131nda Ka\u015f\u011fari, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, atalar s\u00f6zl\u0259rini, xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rini, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 t\u00fcrk dilini qoruyan, g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcr\u0259n sad\u0259 ki\u015fil\u0259r v\u0259 qad\u0131nlar da daxil olmaqla b\u00fct\u00fcn \u0259halini n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu. Ka\u015f\u011fari ilahi&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":203080,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[27],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M.jpg",300,225,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M.jpg",300,225,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M.jpg",300,225,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M-300x225.jpg",300,225,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M.jpg",300,225,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M.jpg",300,225,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M.jpg",300,225,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2e8d85aa6986a2747bb7f6e111e63c7a_M.jpg",300,225,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=27\" rel=\"category\">\u0130SLAM<\/a>","rttpg_excerpt":"M\u00fcs\u0259lman m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin b\u00f6y\u00fck simalar\u0131 (\u018fvv\u0259li:\u00a0https:\/\/islam.az\/az\/mezhaleler\/i-slam-tarikhi\/item\/6104-oz-dilini-dunyaya-tan-rtd-rm-s-turk-mahmud-kasghari;\u00a0\u00a0https:\/\/islam.az\/az\/mezhaleler\/i-slam-tarikhi\/item\/6142-muselman-turk-dunyas-n-n-en-meshur-dilci-alimi) Ka\u015f\u011fari q\u0259tiyy\u0259n buna \u015f\u00fcbh\u0259 etmirdi ki, k\u00f6\u00e7\u0259ri t\u00fcrkl\u0259rin m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ri d\u00fcnyan\u0131 keyfiyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan yeni bir m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn (Allah t\u0259r\u0259find\u0259n) se\u00e7ilib. O, \u00f6z l\u00fc\u011f\u0259tinin m\u00fcq\u0259ddim\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cT\u00fcrkl\u0259r z\u0259man\u0259nin hakimidirl\u0259r, d\u00fcnyan\u0131 idar\u0259 etm\u0259yin ipini Allah onlar\u0131n \u0259lin\u0259 vermi\u015f, onlar\u0131 dig\u0259r insanlardan daha y\u00fcks\u0259y\u0259 ucaltm\u0131\u015f, onlara yax\u0131n v\u0259 s\u0259daq\u0259tli olanlar\u0131 g\u00fccl\u0259ndirmi\u015f,&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/203079"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=203079"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/203079\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/203080"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=203079"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=203079"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=203079"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}