{"id":222856,"date":"2020-09-18T11:06:16","date_gmt":"2020-09-18T08:06:16","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=222856"},"modified":"2020-09-18T11:06:16","modified_gmt":"2020-09-18T08:06:16","slug":"k%c9%99rb%c9%99la-s%c9%99hidl%c9%99rinin-sirasinda-az%c9%99rbaycanli-olubmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=222856","title":{"rendered":"K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidl\u0259rinin s\u0131ras\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131 olubmu?"},"content":{"rendered":"<p>K\u0259rb\u0259la s\u0259hras\u0131nda \u0130mam H\u00fcseynl\u0259 (\u0259) birlikd\u0259 vuru\u015fub \u015f\u0259hid olmu\u015f d\u0259st\u0259 bir \u00e7ox \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus c\u0259h\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir. \u00dczvl\u0259rinin say\u0131 c\u0259mi on n\u0259f\u0259rl\u0259rl\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259n bu ki\u00e7ik d\u0259st\u0259d\u0259 70 ya\u015fl\u0131 qoca il\u0259 h\u0259ddi-b\u00fclu\u011fa yetm\u0259mi\u015f u\u015faq, sa\u011flam c\u0259ngav\u0259rl\u0259 t\u0259kayaql\u0131 \u015fik\u0259st, q\u0259bil\u0259 \u015feyxi il\u0259 qulam yana\u015f\u0131 vuru\u015furdu. K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidl\u0259rinin milli m\u0259nsubiyy\u0259tini d\u0259 ara\u015fd\u0131rark\u0259n eyni m\u0259nz\u0259r\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131q. \u018fr\u0259bistan, Y\u0259m\u0259n, \u0130raq v\u0259 sair \u00f6lk\u0259l\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259n toplanm\u0131\u015f, milliyy\u0259tc\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil etdikl\u0259ri \u015f\u0259hidl\u0259r d\u0259st\u0259sind\u0259 fars, t\u00fcrk v\u0259 h\u0259b\u0259\u015fl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 vard\u0131. Qarad\u0259rili h\u0259b\u0259\u015f qulam Covn, fars m\u0259n\u015f\u0259li N\u0259sr b\u00fct\u00fcn milli ayr\u0131-se\u00e7kilikl\u0259ri k\u0259nara ataraq, haqq u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259d\u0259 canlar\u0131ndan ke\u00e7dil\u0259r.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, b\u0259zi dini kitablar\u0131n oxucu t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00fczg\u00fcn anla\u015f\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rh edilm\u0259si laz\u0131m g\u0259lir. M\u00fcxt\u0259lif tarixi, \u0259d\u0259bi, leksik \u00fcslub qaydalar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu c\u00fcr \u015f\u0259rhl\u0259r olmad\u0131qda, oxucu \u00e7ox zaman \u0259s\u0259rin m\u0259tnini d\u00fczg\u00fcn qavram\u0131r, onda gizl\u0259nmi\u015f inc\u0259 m\u0259nalar\u0131 tuta bilmir, m\u0259tnin zahiri m\u0259nas\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 \u0259sas tutaraq s\u0259hv\u0259 d\u00fc\u00e7ar olur.<\/p>\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, a\u015fura faci\u0259si kimi m\u00fcst\u0259sna \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik bir hadis\u0259nin t\u0259svirin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f kitablarla da ba\u011fl\u0131 bu c\u00fcr probleml\u0259r yaran\u0131r. Bu m\u0259qal\u0259d\u0259 m\u0259\u015fhur Az\u0259rbaycan \u015fairi, klassik \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131z\u0131n korifeyi M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin &#8220;H\u0259diq\u0259tu&#8217;s-su\u0259da&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 rast g\u0259lin\u0259n v\u0259 bir \u00e7oxlar\u0131nda yanl\u0131\u015f fikir oyadan bir m\u0259s\u0259l\u0259 bar\u0259sind\u0259 s\u00f6hb\u0259t a\u00e7aca\u011f\u0131q.<\/p>\n<p>&#8220;H\u0259diq\u0259tu&#8217;s-su\u0259da&#8221;n\u0131n onuncu bab\u0131nda oxuyuruq ki, a\u015fura faci\u0259sind\u0259 \u015f\u0259hid olanlar s\u0131ras\u0131nda Muslimi-Az\u0259rbaycani adl\u0131 bir \u015f\u0259xs d\u0259 var imi\u015f. \u018fs\u0259rd\u0259 Muslimi-Az\u0259rbaycaninin v\u0259 o\u011flunun \u015f\u00fcca\u0259ti \u00e7ox poetik v\u0259 t\u0259sirli boyalarla ifad\u0259 olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>F\u00fczuli &#8220;Muslimi-Az\u0259rbaycani&#8221; dey\u0259rk\u0259n kimi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutub?<\/strong><\/p>\n<p>H\u0259r \u015feyd\u0259n \u00f6nc\u0259, bunu qeyd ed\u0259k ki, K\u0259rb\u0259lada Muslimi-Az\u0259rbaycani adl\u0131 bir \u015f\u0259xsin d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcb \u015f\u0259hid olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumata &#8220;H\u0259diq\u0259tu&#8217;s-su\u0259da&#8221;dan savay\u0131 he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259d\u0259 rast g\u0259lmirik. \u0130st\u0259r q\u0259dim hesab olunan m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 sonradan q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f m\u00f6t\u0259b\u0259r kitablarda K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidl\u0259rinin he\u00e7 biri Az\u0259rbaycani l\u0259q\u0259bi il\u0259 adland\u0131r\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r. &#8220;H\u0259diq\u0259tu&#8217;s-su\u0259da&#8221;n\u0131n \u00dcmumd\u00fcnya \u018fhli-beyt M\u0259rk\u0259zi t\u0259r\u0259find\u0259n 1995-ci ild\u0259 Qum \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f n\u0259\u015frinin &#8220;Qaynaqlar&#8221; b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259 veril\u0259n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 qeyd d\u0259 dedikl\u0259rimizi subuta yetirir: &#8220;Muslimi-Az\u0259rbaycaninin K\u0259rb\u0259lada d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcb \u015f\u0259hid olmas\u0131n\u0131 ancaq Molla M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczuli qeyd etmi\u015fdir&#8221; (s\u0259h. 638).<\/p>\n<p>\u0130kincisi, m\u0259rhum F\u00fczulinin &#8220;H\u0259diq\u0259tu&#8217;s-su\u0259da&#8221;s\u0131 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, b\u0259dii \u0259s\u0259rdir v\u0259 b\u0259dii \u0259d\u0259biyyat n\u00fcmun\u0259sidir. Tarixi m\u00f6vzular\u0131 i\u015fl\u0259y\u0259rk\u0259n, bilavasit\u0259 bu sah\u0259nin m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f, m\u00f6t\u0259b\u0259r say\u0131lan, tarix, h\u0259dis, rical v\u0259 sair elml\u0259rin t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 cavab ver\u0259n kitablar\u0131 k\u0259nara qoyaraq, b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259r\u0259 istinad etm\u0259k v\u0259 onun \u0259sas\u0131nda q\u0259ti h\u00f6km \u00e7\u0131xarmaq q\u0259tiyy\u0259n d\u00fczg\u00fcn deyil. Halbuki, &#8220;H\u0259diq\u0259tu&#8217;s-su\u0259da&#8221;dak\u0131 bir \u00e7ox m\u0259qamlar, m\u0259s\u0259l\u0259n, el\u0259 K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidl\u0259rinin ad\u0131, Qasimin toyu v\u0259 sair m\u00f6vzular ba\u015fqa etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259rin ziddiyy\u0259t t\u0259\u015fkil edir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, F\u00fczuli \u00f6z\u00fc d\u0259 e\u2019tiraf etmi\u015fdir ki, \u0259s\u0259ri yazark\u0259n, Molla H\u00fcseyn Vaiz Ka\u015fifinin &#8220;R\u00f6vz\u0259tu&#8217;\u015f-\u015fuh\u0259da&#8221; kitab\u0131n\u0131 \u0259sas m\u0259nb\u0259 kimi g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. &#8220;R\u00f6vz\u0259tu&#8217;\u015f-\u015fuh\u0259da&#8221; is\u0259, m\u0259\u015fhur m\u00fcs\u0259lman t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n &#8220;t\u0259hrifl\u0259rl\u0259 dolu kitab&#8221; adland\u0131r\u0131laraq t\u0259nqid olunmu\u015fdur (bax: \u015e\u0259hid Mut\u0259hh\u0259ri &#8211; &#8220;H\u0259maseyi-H\u00fcseyni&#8221; kitab\u0131).<\/p>\n<p>N\u0259hay\u0259t, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc, &#8220;H\u0259diq\u0259tu&#8217;s-su\u0259da&#8221;da F\u00fczulinin Muslimi-Az\u0259rbaycani kimi t\u0259qdim etdiyi \u015f\u0259xsin ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259n hadis\u0259l\u0259ri dig\u0259r kitablardak\u0131 m\u0259lumatlarla m\u00fcqayis\u0259 etdikd\u0259 g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, s\u00f6hb\u0259t s\u0259n\u0259dli tarix kitablar\u0131nda Muslim ibn Avs\u0259c\u0259 \u018fs\u0259di kimi xat\u0131rlanan \u015f\u0259xsd\u0259n gedir. F\u00fczuli qeyd edir ki, Muslimi-Az\u0259rbaycani d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcb a\u011f\u0131r yaralarla meydanda y\u0131x\u0131landa, \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) H\u0259bib ibn Muzahirl\u0259 birlikd\u0259 onun ba\u015f\u0131 \u00fcst\u00fcn\u0259 g\u0259ldi, can verm\u0259kd\u0259 olan Muslim\u0259 xitab\u0259n buyurdu: &#8220;Ey Muslim, \u0259hli-behi\u015ft\u0259 s\u0259lam\u0131m\u0131 yetir ki, m\u0259n d\u0259 m\u00fct\u0259aqib g\u0259lm\u0259kd\u0259y\u0259m&#8221;.<\/p>\n<p>H\u0259bib ibn Muzahir \u00f6z k\u00f6hn\u0259 dostu Muslim\u0259 s\u00f6yl\u0259yir: &#8220;Ey Muslim, \u0259g\u0259r bils\u0259ydim s\u0259nd\u0259n sonra qald\u0131\u011f\u0131m\u0131, iltimasi-v\u0259siyy\u0259t ed\u0259rdim&#8221;. Bu zaman Muslim son s\u00f6zl\u0259rini s\u00f6yl\u0259yir: &#8220;Ey H\u0259bib, v\u0259siyy\u0259t budur ki, H\u0259zr\u0259ti-\u0130mama can\u0131n\u0131 f\u0259da q\u0131lasan v\u0259 onun xidm\u0259tini s\u0259ad\u0259ti-d\u00fcnyav\u00fc axir\u0259t bil\u0259s\u0259n&#8221;. Bunu deyib, Muslim can\u0131n\u0131 tap\u015f\u0131r\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu detallar b\u0259zi x\u0131rda \u0259lav\u0259l\u0259rl\u0259 tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Muslim ibn Avs\u0259c\u0259 bar\u0259sind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Sonra F\u00fczuli Muslimin o\u011flunun da d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131na girib m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 \u015f\u0259hid oldu\u011funu yaz\u0131r ki, bu m\u0259lumat\u0131 da he\u00e7 bir m\u00f6t\u0259b\u0259r m\u0259nb\u0259 t\u0259sdiq etmir.<\/p>\n<p><strong>Muslim kimdir?<\/strong><\/p>\n<p>Muslim ibn Avs\u0259c\u0259 ibn S\u0259\u2019d ibn S\u0259\u2019l\u0259b\u0259 ibn Dudan ibn \u018fs\u0259d ibn Cuzeym\u0259 \u018fbu M\u0259cd \u018fs\u0259di B\u0259ni-\u018fs\u0259d q\u0259bil\u0259sinin b\u00f6y\u00fckl\u0259rind\u0259n olub, Kuf\u0259d\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131. Tarix kitablar\u0131nda onu Muh\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259rin (s.\u0259.s.) s\u0259hab\u0259l\u0259ri s\u0131ras\u0131nda qeyd etmi\u015fl\u0259r. Muslim H\u0259zr\u0259ti \u018flinin (\u0259) silahda\u015flar\u0131ndan olmu\u015f, onun qo\u015fununun t\u0259rkibind\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) \u0259misi o\u011flu Muslim ibn \u018fqili Kuf\u0259y\u0259 g\u00f6nd\u0259r\u0259nd\u0259 , Muslim ibn Avs\u0259c\u0259 onunla bey\u2019\u0259t edir v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k qiyam \u00fc\u00e7\u00fcn silah t\u0259dar\u00fck\u00fc g\u00f6rm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Muslim ibn \u018fqil onu B\u0259ni-\u018fs\u0259d v\u0259 B\u0259ni-M\u0259zhic q\u0259bil\u0259l\u0259rind\u0259n olan \u018fhli-beyt t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 t\u0259\u2019yin edir. \u0130bn Ziyad\u0131n g\u0259li\u015fi il\u0259 Kuf\u0259d\u0259 v\u0259ziyy\u0259t d\u0259yi\u015fdikd\u0259n v\u0259 Muslim ibn \u018fqil \u015f\u0259hid edildikd\u0259n sonra Muslim ibn Avs\u0259c\u0259 H\u0259bib ibn Muzahirl\u0259 birlikd\u0259 gec\u0259 vaxt\u0131 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131b, K\u0259rb\u0259laya g\u0259lir v\u0259 \u0130mam H\u00fcseyn\u0259 (\u0259) qo\u015fulur.<\/p>\n<p>A\u015furaya ke\u00e7\u0259n gec\u0259 \u0130mam H\u00fcseyn (\u0259) \u00f6z t\u0259r\u0259fdarlar\u0131na da\u011f\u0131l\u0131\u015f\u0131b-getm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn icaz\u0259 ver\u0259rk\u0259n, ba\u015fqalar\u0131 kimi Muslim ibn Avs\u0259c\u0259 d\u0259 e\u2019tiraz edir v\u0259 s\u00f6yl\u0259yir: &#8220;\u2026Bu d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rin sin\u0259sini niz\u0259ml\u0259 de\u015f\u0259c\u0259y\u0259m, q\u0131l\u0131nc\u0131m \u0259limd\u0259n d\u00fc\u015f\u0259n\u0259 kimi onlarla vuru\u015faca\u011fam. \u018fg\u0259r silah\u0131m olmasa, da\u015f g\u00f6t\u00fcr\u00fcb \u00f6l\u0259n\u0259 kimi vuru\u015faca\u011fam, amma s\u0259ni t\u0259k burax\u0131b getm\u0259y\u0259c\u0259y\u0259m! Vallah, \u0259g\u0259r bils\u0259m ki, m\u0259ni \u00f6ld\u00fcr\u00fcb sonra dirild\u0259c\u0259kl\u0259r, diri-diri yand\u0131r\u0131b k\u00fcl\u00fcm\u00fc havaya sovuracaqlar v\u0259 bu i\u015fg\u0259nc\u0259 yetmi\u015f d\u0259f\u0259 t\u0259krar olunacaq, yen\u0259 d\u0259 s\u0259ni t\u0259rk etm\u0259r\u0259m! Halbuki, burada qal\u0131b d\u00f6y\u00fc\u015fs\u0259m, birc\u0259 d\u0259f\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259y\u0259m, \u0259v\u0259zind\u0259 \u0259b\u0259di k\u0259ram\u0259t v\u0259 l\u0259zz\u0259t qazanaca\u011fam!&#8221;<\/p>\n<p><strong>Muslim ibn Avs\u0259c\u0259nin Az\u0259rbaycanla n\u0259 kimi \u0259laq\u0259si vard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>Yuxar\u0131dak\u0131 m\u0259\u2019lumatlardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Muslim ibn Avs\u0259c\u0259nin az\u0259rbaycanl\u0131 olmas\u0131 sad\u0259c\u0259 m\u00fcmk\u00fcn deyildir. \u00c7\u00fcnki onun \u00f6z\u00fcn\u00fcn, atas\u0131n\u0131n, ulu \u0259cdadlar\u0131n\u0131n ad\u0131 s\u0131rf \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259lidir. Muslim m\u0259n\u015f\u0259c\u0259 \u0259r\u0259b q\u0259bil\u0259sind\u0259n olan B\u0259ni-\u018fs\u0259d\u0259 m\u0259nsubdur. V\u0259 n\u0259hay\u0259t, &#8220;H\u0259diq\u0259tu&#8217;s-su\u0259da&#8221;dan ba\u015fqa he\u00e7 bir m\u0259nb\u0259d\u0259 Muslim\u0259 &#8220;az\u0259rbaycanl\u0131&#8221; l\u0259q\u0259bi aid edilm\u0259yib.<\/p>\n<p>Qar\u015f\u0131ya bel\u0259 bir sual \u00e7\u0131xa bil\u0259r: B\u0259s, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn F\u00fczuli onu \u00f6z kitab\u0131nda &#8220;Muslimi-Az\u0259rbaycani&#8221; adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r? Do\u011frudanm\u0131, F\u00fczuli kimi m\u00fck\u0259mm\u0259l dini savada malik bir \u015fair s\u0259hv edib?<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, F\u00fczuli &#8220;Muslimi-Az\u0259rbaycani&#8221; yazark\u0259n, he\u00e7 d\u0259 Muslimin \u0259sil-n\u0259s\u0259bc\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 oldu\u011funu iddia etm\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u00fcasir oxucular &#8220;H\u0259diq\u0259tu&#8217;s-su\u0259da&#8221;n\u0131n m\u0259tnini oxuyark\u0259n, s\u00f6zl\u0259rin zahiri m\u0259\u2019nas\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 \u0259sas tutaraq, t\u0259l\u0259sik n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131rlar. F\u00fczuli \u0259slind\u0259 Muslim ibn Avs\u0259c\u0259nin h\u0259yat\u0131nda Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 bir m\u0259qam\u0131 \u0259sas tutaraq, onun ad\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycanla \u0259laq\u0259l\u0259ndirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Muslimin h\u0259yat\u0131nda Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 bu m\u0259qam\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259rhum \u0130madzad\u0259 \u0130sfahaninin &#8220;\u0130mam H\u00fcseynin (\u0259) h\u0259yat\u0131&#8221; kitab\u0131na m\u00fcraci\u0259t ed\u0259k: &#8220;\u015e\u0259\u2019bi yaz\u0131r ki, Muslim \u015f\u00fcca\u0259tli v\u0259 q\u0259hr\u0259man adam idi; cihadlara v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n f\u0259thi kimi \u0130slam f\u0259thl\u0259rin\u0259 aid m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 onun ad\u0131 \u00e7ox xat\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r&#8221; (s\u0259h. 522).<\/p>\n<p>Yen\u0259 h\u0259min kitabda m\u00fc\u0259llif Muslimin \u015f\u0259had\u0259tini t\u0259svir etdikd\u0259n sonra yaz\u0131r ki, d\u00fc\u015fm\u0259n qo\u015fununun ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131ndan olan \u015eibs ibn R\u0259b\u2019i \u00f6z silahda\u015flar\u0131na xitab\u0259n dedi: &#8220;G\u00f6r\u00fcn nec\u0259 bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t \u00f6z can\u0131n\u0131 H\u00fcseyn\u0259 (\u0259) f\u0259da etdi. M\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n f\u0259thi zaman\u0131 Muslimin g\u00f6st\u0259rdiyi igidliyi he\u00e7 vaxt unutmaram&#8221;.<\/p>\n<p>H\u0259dis v\u0259 tarix elminin ustadlar\u0131ndan say\u0131lan m\u0259rhum \u015eeyx Abbas Qummi &#8220;N\u0259f\u0259su&#8217;l-m\u0259hmum v\u0259 n\u0259fs\u0259tu&#8217;l-m\u0259sdur&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 daha da ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tir\u0259r\u0259k yaz\u0131r: &#8220;D\u00fc\u015fm\u0259n qo\u015funundan \u018fmr ibn H\u0259ccac\u0131n d\u0259st\u0259si \u015fadl\u0131q edib \u00e7\u0131\u011f\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar ki, &#8220;Muslim ibn Avs\u0259c\u0259ni d\u0259 \u00f6ld\u00fcrd\u00fck&#8221;. Bu zaman \u015eibs \u00f6z \u0259traf\u0131ndak\u0131lara ac\u0131qlan\u0131b dedi: &#8220;Anan\u0131z hal\u0131n\u0131za a\u011flas\u0131n! Sevinirsiniz ki, Muslim ibn Avs\u0259c\u0259 kimi adam\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u00fcs\u00fcn\u00fcz? \u0130man b\u0259sl\u0259diyim Allaha and olsun ki, m\u0259n Muslimi m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn iftixarl\u0131 olan d\u00f6y\u00fc\u015f meydanlar\u0131nda g\u00f6rm\u00fc\u015f\u0259m. Az\u0259rbaycan\u0131n f\u0259thi zaman\u0131 S\u0259l\u0259q d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 h\u0259l\u0259 m\u00fcs\u0259lman s\u00fcvaril\u0259ri \u00f6z yerl\u0259rind\u0259n t\u0259rp\u0259nm\u0259mi\u015fdil\u0259r ki, Muslim d\u00fc\u015fm\u0259nd\u0259n alt\u0131 n\u0259f\u0259ri \u00f6ld\u00fcrd\u00fc&#8221; (&#8220;N\u0259f\u0259su&#8217;l-m\u0259hmum v\u0259 n\u0259fs\u0259tu&#8217;l-m\u0259sdur&#8221;, s\u0259h. 120). Bu hadis\u0259ni m\u0259\u015fhur tarix\u00e7i T\u0259b\u0259ri d\u0259 qeyd etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, bu qaranl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259 d\u0259 ayd\u0131n oldu. M\u0259rhum F\u00fczuli Muslimi az\u0259rbaycanl\u0131 oldu\u011funa g\u00f6r\u0259 deyil, Az\u0259rbaycan\u0131n f\u0259thind\u0259 \u015f\u00fcca\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;Az\u0259rbaycani&#8221; adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u0259r\u0259bl\u0259rin ad\u0259tinc\u0259, b\u0259z\u0259n \u00e7ox m\u00fch\u00fcm bir d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6z \u0259sil-n\u0259s\u0259bl\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 h\u0259min d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcn ad\u0131 il\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rlar. Yax\u015f\u0131 m\u0259lumdur ki, \u0130slam tarixinin h\u0259lledici n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n say\u0131lan B\u0259dr sava\u015f\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 &#8220;B\u0259dri&#8221; l\u0259q\u0259bini da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131lar. B\u0259dril\u0259r b\u00fct\u00fcn s\u0259hab\u0259l\u0259r aras\u0131nda x\u00fcsusi ehtiram sahibi idil\u0259r. Bu t\u0259b\u0259q\u0259nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri f\u0259zil\u0259tli, adil v\u0259 do\u011frucul olduqlar\u0131n\u0131 \u00f6z qanlar\u0131 bahas\u0131na s\u00fcbut etdikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn, onlar\u0131n \u015fahidliyi x\u00fcsusil\u0259 m\u00f6t\u0259b\u0259r say\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Bu \u0259n\u0259n\u0259vi \u00fcsluba riay\u0259t ed\u0259n F\u00fczuli d\u0259 Muslim ibn Avs\u0259c\u0259nin Az\u0259rbaycan\u0131n f\u0259thind\u0259 m\u00fcst\u0259sna xidm\u0259tl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, onun ad\u0131na &#8220;Az\u0259rbaycani&#8221; f\u0259xri l\u0259q\u0259bini qo\u015fmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r ki, Muslim ibn Avs\u0259c\u0259nin Az\u0259rbaycanda g\u00f6st\u0259rdiyi igidlik bar\u0259d\u0259 T\u0259b\u0259ri tarixind\u0259, \u015eeyx Abbas Qumminin &#8220;Munt\u0259ha&#8217;l-amal&#8221;, Seyyid Rza S\u0259drin &#8220;Pi\u015fvaye-\u015f\u0259hidan&#8221; (\u015e\u0259hidl\u0259rin r\u0259hb\u0259ri), Seyyid Mustafa H\u00fcseyni D\u0259\u015ftinin &#8220;M\u0259arif v\u0259 m\u0259ariyf&#8221;, Seyyid \u0130brahim Mus\u0259vi Z\u0259ncaninin &#8220;V\u0259sil\u0259tu&#8217;d-dareyn&#8221; kitablar\u0131nda v\u0259 sair m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259lumat verilmi\u015fdir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>K\u0259rb\u0259la s\u0259hras\u0131nda \u0130mam H\u00fcseynl\u0259 (\u0259) birlikd\u0259 vuru\u015fub \u015f\u0259hid olmu\u015f d\u0259st\u0259 bir \u00e7ox \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus c\u0259h\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir. \u00dczvl\u0259rinin say\u0131 c\u0259mi on n\u0259f\u0259rl\u0259rl\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259n bu ki\u00e7ik d\u0259st\u0259d\u0259 70 ya\u015fl\u0131 qoca il\u0259 h\u0259ddi-b\u00fclu\u011fa yetm\u0259mi\u015f u\u015faq, sa\u011flam c\u0259ngav\u0259rl\u0259 t\u0259kayaql\u0131 \u015fik\u0259st, q\u0259bil\u0259 \u015feyxi il\u0259 qulam yana\u015f\u0131 vuru\u015furdu. K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidl\u0259rinin milli m\u0259nsubiyy\u0259tini d\u0259 ara\u015fd\u0131rark\u0259n eyni m\u0259nz\u0259r\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131q. \u018fr\u0259bistan, Y\u0259m\u0259n, \u0130raq v\u0259 sair \u00f6lk\u0259l\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259n toplanm\u0131\u015f, milliyy\u0259tc\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil etdikl\u0259ri \u015f\u0259hidl\u0259r d\u0259st\u0259sind\u0259 fars, t\u00fcrk v\u0259 h\u0259b\u0259\u015fl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 vard\u0131. Qarad\u0259rili h\u0259b\u0259\u015f qulam Covn, fars m\u0259n\u015f\u0259li N\u0259sr b\u00fct\u00fcn milli ayr\u0131-se\u00e7kilikl\u0259ri k\u0259nara ataraq, haqq u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259d\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":222857,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[27],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M.jpg",300,199,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M.jpg",300,199,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M.jpg",300,199,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M-300x199.jpg",300,199,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M.jpg",300,199,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M.jpg",300,199,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M.jpg",300,199,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2020\/09\/2818da0029e4f7369d0b51ece2d717ee_M.jpg",300,199,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=27\" rel=\"category\">\u0130SLAM<\/a>","rttpg_excerpt":"K\u0259rb\u0259la s\u0259hras\u0131nda \u0130mam H\u00fcseynl\u0259 (\u0259) birlikd\u0259 vuru\u015fub \u015f\u0259hid olmu\u015f d\u0259st\u0259 bir \u00e7ox \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus c\u0259h\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7ilir. \u00dczvl\u0259rinin say\u0131 c\u0259mi on n\u0259f\u0259rl\u0259rl\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259n bu ki\u00e7ik d\u0259st\u0259d\u0259 70 ya\u015fl\u0131 qoca il\u0259 h\u0259ddi-b\u00fclu\u011fa yetm\u0259mi\u015f u\u015faq, sa\u011flam c\u0259ngav\u0259rl\u0259 t\u0259kayaql\u0131 \u015fik\u0259st, q\u0259bil\u0259 \u015feyxi il\u0259 qulam yana\u015f\u0131 vuru\u015furdu. K\u0259rb\u0259la \u015f\u0259hidl\u0259rinin milli m\u0259nsubiyy\u0259tini d\u0259 ara\u015fd\u0131rark\u0259n eyni m\u0259nz\u0259r\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r\u0131q. \u018fr\u0259bistan, Y\u0259m\u0259n, \u0130raq&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/222856"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=222856"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/222856\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/222857"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=222856"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=222856"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=222856"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}