{"id":38849,"date":"2019-02-15T13:28:01","date_gmt":"2019-02-15T10:28:01","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=38849"},"modified":"2019-02-15T13:28:01","modified_gmt":"2019-02-15T10:28:01","slug":"m%c9%99shur-az%c9%99rbaycanli-elm-adamindan-sensasion-aciqlama-olumun-d%c9%99-qarsisini-ala-bil%c9%99c%c9%99yik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=38849","title":{"rendered":"M\u0259\u015fhur az\u0259rbaycanl\u0131 elm adam\u0131ndan sensasion a\u00e7\u0131qlama: \u201c\u00d6l\u00fcm\u00fcn d\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bil\u0259c\u0259yik\u201d"},"content":{"rendered":"<p>M\u00fck\u0259mm\u0259l t\u0259hsil almaq, elmd\u0259 \u00f6z yerini qazanmaq v\u0259 insanl\u0131\u011fa t\u00f6hf\u0259 verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Allahverdi \u015eahver\u0259nov da Az\u0259rbaycanda orta v\u0259 ali t\u0259hsil ald\u0131qdan sonra uzaq \u00c7in\u0259 \u00fcz tutub. D\u00fcnyan\u0131n elm v\u0259 innovasiyalar n\u0259h\u0259ngl\u0259ri aras\u0131nda \u00f6nc\u00fcll\u0259rd\u0259n olan \u00c7in Allahverdiy\u0259 n\u0259l\u0259r verib? Bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 G\u0259ncl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Prezident M\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n AMEA Genetik Ehtiyatlar \u0130nstitutunun \u0130nsan genetikas\u0131 laboratoriyas\u0131n\u0131n m\u00fcdiri Allahverdi \u015eahver\u0259novla s\u00f6hb\u0259timizd\u0259 d\u0259 m\u0259hz a\u011f\u0131l v\u0259 idrak\u0131n, istedad\u0131n h\u0259yatda, h\u0259qiq\u0259t\u0259n, g\u00f6z\u0259l u\u011furlara yol a\u00e7mas\u0131na bir daha \u015fahidlik etdik.<\/p>\n<p><strong>ARANTV.AZ<\/strong>\u00a0 muallim.edu.az-a istinad\u0259n\u00a0Allahverdi \u015eahver\u0259nov il\u0259 m\u00fcsahib\u0259ni t\u0259qdim edir:<\/p>\n<p><strong>\u00c7ind\u0259 t\u0259hsil siz\u0259 n\u0259l\u0259ri qazand\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>2013-c\u00fc ild\u0259 ATU-nun m\u00fcalic\u0259-profilaktika fak\u00fclt\u0259sini h\u0259l\u0259 he\u00e7 bitirm\u0259mi\u015fdim. Doktorantura t\u0259hsili almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Almaniyan\u0131n bir universitetin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdim. Bu \u00f6lk\u0259y\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259yim normal hal idi, \u00e7\u00fcnki Asiyan\u0131, do\u011frudan da, tan\u0131m\u0131r\u0131q. \u0130\u015f el\u0259 g\u0259tirdi ki, Almaniyadan \u0259vv\u0259l \u00c7ind\u0259n m\u00fcraci\u0259tim\u0259 cavab g\u0259ldi. 2013-c\u00fc ild\u0259 d\u00f6vl\u0259t x\u0259tti il\u0259 \u00c7in Xalq Respublikas\u0131n\u0131n Elm v\u0259 Texnologiyalar Universitetin\u0259 onkologiya \u00fczr\u0259 doktorantura t\u0259hsili alma\u011fa yolland\u0131m v\u0259 n\u0259 yax\u015f\u0131 ki, \u00c7in\u0259 getdim dey\u0259 bil\u0259r\u0259m. Bu g\u00fcn dostlar\u0131ma d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 deyir\u0259m ki, m\u00fctl\u0259q \u00c7in\u0259 gedin. Says\u0131z-hesabs\u0131z x\u0259st\u0259 v\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 nadir g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259n x\u0259st\u0259likl\u0259r var. Dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin x\u0259st\u0259xanalar\u0131nda b\u0259lk\u0259 6 ayda bir d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u0259 bil\u0259c\u0259yiniz x\u0259st\u0259l\u0259ri standart olaraq h\u0259r g\u00fcn g\u00f6r\u0259 bilirdik. M\u0259n\u0259 yaln\u0131z klinik h\u0259kim t\u0259r\u0259fi deyil, h\u0259m d\u0259 molekulyar t\u0259r\u0259fi maraql\u0131 idi. H\u0259v\u0259sim h\u0259m klinikan\u0131, h\u0259m d\u0259 laboratoriyan\u0131 birg\u0259 idar\u0259 etm\u0259k, x\u0259st\u0259d\u0259n al\u0131nm\u0131\u015f material\u0131 laboratoriyada yerind\u0259c\u0259 ara\u015fd\u0131rmaq idi.<\/p>\n<p>Bu kombinasiya h\u0259mi\u015f\u0259 mara\u011f\u0131mda olub. El\u0259 d\u0259 oldu, dey\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, bu sar\u0131dan \u015fansl\u0131yam. 3 il \u00e7ox maraql\u0131 ke\u00e7di. Bir ild\u0259n sonra arzulad\u0131\u011f\u0131m &#8220;Pubmed&#8221; bazas\u0131nda ilk m\u0259qal\u0259miz d\u0259rc olundu. Bu, super x\u0259b\u0259r idi, d\u00fczd\u00fcr, impakt faktoru (1.3) h\u0259l\u0259 y\u00fcks\u0259k deyildi. 2014-2015-ci ill\u0259rd\u0259 dissertasiyam\u0131 yazma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131m. Mara\u011f\u0131m \u0259n \u00e7ox beyin x\u0259r\u00e7\u0259ngi x\u0259st\u0259liyin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015fdi. Bu, \u0259n a\u011f\u0131r, ciddi x\u0259r\u00e7\u0259ng x\u0259st\u0259likl\u0259rind\u0259n biridir. X\u0259r\u00e7\u0259ng h\u00fcceyr\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n bir t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 kimi deyim ki, h\u0259qiq\u0259t\u0259n bir ba\u015fb\u0259las\u0131d\u0131r. Biz o h\u00fcceyr\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcxt\u0259lif d\u0259rman preparatlar\u0131 t\u0259tbiq edirdik. 2015-ci ild\u0259 biz Stenford v\u0259 Con Hopkins universitetl\u0259rind\u0259n h\u0259mkarlar\u0131m\u0131zla birlikd\u0259 bir layih\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131q. Bu layih\u0259y\u0259 daxil olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259n \u0259limd\u0259n g\u0259l\u0259ni edirdim. Y\u0259ni \u00f6z r\u0259hb\u0259rim\u0259 d\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 bildirmi\u015fdim ki, bu layih\u0259 m\u0259n\u0259 \u00e7ox \u00f6n\u0259mlidir. \u00c7\u00fcnki hiss edirdim ki, bu, h\u0259m \u00e7ox n\u00fcfuzlu bir jurnalda \u00e7\u0131xacaq, h\u0259m d\u0259 n\u0259tic\u0259sinin m\u00fcsb\u0259t v\u0259 ya m\u0259nfi olmas\u0131na baxmayaraq, \u00e7ox \u00f6n\u0259mli olacaq. El\u0259 d\u0259 oldu. 2016-c\u0131 ild\u0259 bizim impakt faktoru 6.5 olan Britaniyan\u0131n &#8220;Anesteziologiya&#8221; jurnal\u0131nda m\u0259qal\u0259miz d\u0259rc olundu. Sonra h\u0259min ild\u0259 yen\u0259 &#8220;Neyroinflammasiya&#8221; jurnal\u0131nda (impakt faktor 5.1) m\u0259qal\u0259miz d\u0259rc edildi. Bu m\u0259qal\u0259 m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn daha maraql\u0131 oldu, \u00e7\u00fcnki istinadlar daha \u00e7ox oldu. Bu, anesteziologiyada istifad\u0259 etdiyimiz izofluron adl\u0131 d\u0259rman madd\u0259sin\u0259 h\u0259sr olunmu\u015fdu. D\u00fcnyada bu m\u0259qal\u0259y\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 istinadlar ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131, haz\u0131rda da davam edir. Art\u0131q istinadlar\u0131n say\u0131 80-d\u0259n \u00e7oxdur. Bu u\u011fur h\u0259m d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k karyeramda b\u0259zi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r etdi, daha effektiv n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ldim. D\u00fczd\u00fcr, x\u0259r\u00e7\u0259ng \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n d\u00fcnya s\u0259viyy\u0259li elm adamlar\u0131 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 ciddi n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyim\u0259 inanm\u0131ram. Haz\u0131rda r\u0259hb\u0259rlik etdiyimiz laboratoriyada \u00e7ox da ciddi n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etdiyimizi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcr\u0259m, ancaq buna inan\u0131ram, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 genom redakt\u0259 sistemind\u0259, y\u0259ni gen d\u0259yi\u015fm\u0259 sah\u0259sind\u0259. \u00c7\u00fcnki genl\u0259ri d\u0259yi\u015fmi\u015f qidalar kimi genl\u0259ri d\u0259yi\u015fmi\u015f insanlar\u0131n da yaranaca\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almal\u0131y\u0131q. 2016-c\u0131 ild\u0259 doktorantura t\u0259hsilimi bitir\u0259r\u0259k AMEA Genetik Ehtiyatlar \u0130nstitutuna qay\u0131td\u0131m. Burada insan genetikas\u0131 \u00fczr\u0259 qrup r\u0259hb\u0259ri idim v\u0259 qrup \u00fczvl\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti xaricd\u0259 t\u0259hsil alm\u0131\u015f g\u0259ncl\u0259r idi. Bu qrup m\u0259n\u0259 g\u00f6r\u0259 AMEA-da h\u0259qiq\u0259t\u0259n x\u00fcsusi bir qrupdur. H\u0259tta biz otaqda ingilis dilind\u0259 elmi m\u00fczakir\u0259l\u0259r edirik. 2017-ci ild\u0259 m\u0259n art\u0131q gen redakt\u0259 sistemi il\u0259 yava\u015f-yava\u015f tan\u0131\u015f olurdum. V\u0259 postdoktoral t\u0259hsil \u00fc\u00e7\u00fcn \u00c7inin \u015eencen Elm v\u0259 Texnologiyalar Universitetini se\u00e7dim. Bu arada m\u0259n\u0259 Almaniya v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n postdoktorantura t\u0259hsili \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259v\u0259tl\u0259r g\u0259lmi\u015fdi. 2017-2018-ci ill\u0259rd\u0259 postdoktorantura t\u0259hsilimi yaln\u0131z CRISPR genom d\u0259yi\u015fm\u0259 sistemi \u00fcz\u0259rind\u0259 ald\u0131m. 2017-ci ild\u0259 bir m\u0259qal\u0259miz d\u0259 d\u0259rc olundu. Sonra Az\u0259rbaycana qay\u0131td\u0131m v\u0259 burada insan genetikas\u0131 laboratoriyas\u0131nda Krispin genom sistemi &#8211; gen d\u0259yi\u015fm\u0259 \u00fczr\u0259 i\u015fl\u0259r\u0259 ba\u015flad\u0131m. Biz birba\u015fa insan k\u00f6k h\u00fcceyr\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 ist\u0259diyimiz h\u0259d\u0259f geni k\u0259s\u0259, mutasiyaya u\u011fray\u0131b anormald\u0131rsa, k\u0259sib onu sa\u011flam\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259y\u0259 v\u0259 ya geni deaktivasiya ed\u0259 bil\u0259rik. Bu c\u00fcr m\u00fck\u0259mm\u0259l sistemi \u00f6yr\u0259nm\u0259k v\u0259 Az\u0259rbaycanda t\u0259tbiq etm\u0259k \u00e7ox ciddi u\u011fur olar.<\/p>\n<p><strong>Haz\u0131rda hans\u0131 sah\u0259d\u0259 t\u0259dqiqatlar apar\u0131rs\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n<p>Haz\u0131rda x\u0259r\u00e7\u0259ngin biologiyas\u0131, genetikas\u0131 v\u0259 epigenetikas\u0131 \u0259sas h\u0259d\u0259fimizdir. Art\u0131q n\u0259tic\u0259l\u0259rimiz d\u0259 var. Genetika bizd\u0259 \u00e7ox m\u0259\u015fhur anlay\u0131\u015fd\u0131r, ancaq epigenetika o q\u0259d\u0259r d\u0259 tan\u0131\u015f deyil. Epigenetika genetika q\u0259d\u0259r \u00e7ox ciddi bir sah\u0259dir, y\u0259ni genl\u0259r qaydas\u0131ndad\u0131r, sad\u0259c\u0259, onun m\u0259lumat \u00f6t\u00fcrm\u0259 sisteml\u0259rind\u0259, bel\u0259 des\u0259k, problem var. \u0130kinci istiqam\u0259t sidik kis\u0259si v\u0259 yo\u011fun ba\u011f\u0131rsaq x\u0259r\u00e7\u0259ngidir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc istiqam\u0259t k\u00f6k h\u00fcceyr\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 CRISPR\/Cas9 redakt\u0259 sisteminin t\u0259tbiqi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. H\u0259l\u0259lik bu sistemi tam t\u0259tbiq etmi\u015fik dey\u0259 bilm\u0259r\u0259m, ancaq t\u0259tbiq etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f\u0131q. Bunun da uzun m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri var. Bu sah\u0259d\u0259 Ukrayna aliml\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 talassemiya \u00fcz\u0259rind\u0259 bizim yeni bir layih\u0259miz var. Talassemiya \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131m\u0131z davam edir. Bununla yana\u015f\u0131, yeni genin tap\u0131lmas\u0131 fikrimc\u0259, ciddi u\u011furdur. Bizim talassemiyaya h\u0259d\u0259fl\u0259nm\u0259yimizin bir s\u0259b\u0259bi d\u0259 var. Talassemiya x\u0259st\u0259l\u0259rinin m\u00fcalic\u0259sind\u0259 s\u00fcm\u00fck iliyi transplantasiyas\u0131ndan istifad\u0259 olunur. G\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k CRISPR genom redakt\u0259 sistemi il\u0259 talassemiya x\u0259st\u0259l\u0259rin\u0259 s\u00fcm\u00fck iliyinin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 ehtiyac qalmayacaq. H\u0259min sistem vasit\u0259sil\u0259 anormal k\u00f6k h\u00fcceyr\u0259l\u0259rind\u0259 olan mutasiyalar\u0131 aradan g\u00f6t\u00fcr\u0259, onlar\u0131 yenid\u0259n normal gen il\u0259 b\u0259rpa ed\u0259 bil\u0259rik. Normal i\u015fl\u0259y\u0259n, art\u0131q funksional aktiv v\u0259ziyy\u0259td\u0259, he\u00e7 bir patologiyas\u0131 olmayan k\u00f6k h\u00fcceyr\u0259sini yenid\u0259n h\u0259min x\u0259st\u0259y\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcb, bununla da h\u0259min x\u0259st\u0259y\u0259 qan k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259y\u0259, onu k\u00f6k h\u00fcceyr\u0259 transplantasiyas\u0131na m\u0259ruz qoyma\u011fa ehtiyac olmayacaq bir sistemi burada t\u0259tbiq etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131q. Bu da bizim 4-c\u00fc sah\u0259mizdir.<\/p>\n<p><strong>D\u00fcnyada bu t\u0259dqiqatlara olan x\u00fcsusi maraq n\u0259d\u0259n qaynaqlan\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>B\u0259li, m\u0259n d\u0259 dey\u0259rdim ki, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada x\u0259r\u00e7\u0259ng t\u0259dqiqatlar\u0131na b\u00f6y\u00fck maraq var. Bu sah\u0259y\u0259 b\u00f6y\u00fck miqdarda v\u0259sait ayr\u0131l\u0131r. Bunun arxas\u0131nda is\u0259 \u00f6z\u0259l sektorun rolu durur. Bu, m\u0259nim \u015f\u0259xsi fikrimdir. \u00c7\u00fcnki d\u00fcnyada \u00e7ox z\u0259ngin insanlar var ki, x\u0259r\u00e7\u0259ngd\u0259n q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib. M\u0259s\u0259l\u0259n, m\u0259\u015fhur &#8220;Apple&#8221; \u015firk\u0259tinin t\u0259sis\u00e7isi Stiv Cobs milyardlarla dollar\u0131 olmas\u0131na baxmayaraq, m\u0259d\u0259alt\u0131 x\u0259r\u00e7\u0259ngind\u0259n d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdi. Bu g\u00fcn x\u0259r\u00e7\u0259ngin yaratd\u0131\u011f\u0131 probleml\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259 proqramlar q\u0259bul olunub. Bu, \u00f6lk\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck maddi z\u0259r\u0259rdir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada x\u0259r\u00e7\u0259ngl\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00f6y\u00fck narahat\u00e7\u0131l\u0131q var. \u0130kincisi, niy\u0259 genom redakt\u0259 sistemin\u0259 bu q\u0259d\u0259r v\u0259sait ayr\u0131ld\u0131? Bu \u00fcsul \u00e7ox ucuz v\u0259 effektivdir. Siz ist\u0259diyiniz formada insan genomuna m\u00fcdaxil\u0259 ed\u0259 bilirsiniz. Bu, inan\u0131lmaz inqilabd\u0131r. \u0130st\u0259diyiniz geni k\u0259sib v\u0259 ona ba\u015fqa bir geni daxil ed\u0259, ist\u0259diyiniz geni bloklaya bil\u0259rsiniz. Bu n\u0259yi g\u00f6st\u0259rir? M\u0259n h\u0259tta 2017-ci ild\u0259 bir elmi m\u00fc\u015favir\u0259d\u0259 demi\u015fdim ki, (bu fikrim\u0259 bir az da g\u00fcl\u00fc\u015f yaranm\u0131\u015fd\u0131 o vaxt) art\u0131q insanlar\u0131 tamamil\u0259 dizayn etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olacaq. Art\u0131q m\u0259nim s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rimin g\u00fcl\u00fc\u015fl\u0259 qar\u015f\u0131lanmas\u0131n\u0131n yersiz oldu\u011funu g\u00f6rm\u0259k olar. \u00c7\u00fcnki 2018-ci il\u0259 \u00c7ind\u0259 genetik modifikasiya olunmu\u015f u\u015faqlar do\u011fuldu. Bu, b\u00f6y\u00fck mesajd\u0131r. 2017-ci ild\u0259ki c\u00fcml\u0259l\u0259rim\u0259 bir d\u0259 diqq\u0259tl\u0259 qulaq as\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259b olacaq hadis\u0259dir. O vaxt dedim ki, g\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k, bizim yeti\u015fdirdiyimiz x\u00fcsusi t\u0259yinatl\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259r \u015fikay\u0259t ed\u0259c\u0259kl\u0259r. \u0130nsanda m\u00fc\u0259yy\u0259n bir maksimal qa\u00e7ma s\u00fcr\u0259ti var v\u0259 ona uy\u011fun m\u0259\u015fql\u0259r ke\u00e7irilir. El\u0259 \u0259sg\u0259rl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015facaqlar ki, saatda 45 km \u0259v\u0259zin\u0259 60 km qa\u00e7a bil\u0259c\u0259k. Bu, art\u0131q faktd\u0131r. Faktiki olaraq \u00c7in kimi bir d\u00f6vl\u0259t xalq\u0131n\u0131 nec\u0259 bu q\u0259d\u0259r qida il\u0259 t\u0259min ed\u0259 bilir? \u00c7in s\u0131rf genom redakt\u0259 sistemin\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr etm\u0259lidir. D\u00fczd\u00fcr, deyirl\u0259r, genetik modifikasiya olunmu\u015f qida ziyand\u0131r. Birincisi, bununla ba\u011fl\u0131 d\u0259qiq t\u0259sdiqedici t\u0259dqiqatlar yoxdur. \u0130kincisi, d\u00fcnyada insanlar\u0131n say\u0131 \u00e7ox s\u00fcr\u0259tl\u0259 art\u0131r. Genom redakt\u0259 sistemi olmadan onlar\u0131 qida il\u0259 t\u0259min etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. Bunsuz biz he\u00e7 n\u0259 ed\u0259 bilm\u0259rik. \u00c7\u00fcnki qlobal iqlim d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri ba\u015f verir. Bu, o dem\u0259kdir ki, biz \u0259n\u0259n\u0259vi k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 \u00fcsullar\u0131 il\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0259halini qida il\u0259 t\u0259min ed\u0259 bilm\u0259rik. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 indi n\u0259 edirl\u0259r? \u00c7ox sad\u0259. Siz bitkil\u0259rin genomuna m\u00fcdaxil\u0259 edib m\u00fcxt\u0259lif iqlim \u015f\u0259raitl\u0259rind\u0259 yeti\u015f\u0259 bil\u0259n onlarla f\u0259rqli bitki yeti\u015fdir\u0259 bil\u0259rsiniz. Bu, inan\u0131lmazd\u0131r v\u0259 art\u0131q k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131nda t\u0259tbiq olunur. Bu is\u0259 b\u00f6y\u00fck miqdarda v\u0259saitin ayr\u0131lmas\u0131 dem\u0259kdir. D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri &#8211; g\u0259l\u0259c\u0259k 100-200 illik strateji h\u0259d\u0259fl\u0259r qoyan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r genom redakt\u0259 sistemin\u0259 ciddi v\u0259sait ay\u0131r\u0131r, ist\u0259dikl\u0259ri kimi insan yeti\u015fdir\u0259 bil\u0259rl\u0259r.<br \/>\nSiz g\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k ist\u0259diyiniz g\u00f6z r\u0259ngind\u0259, ist\u0259diyiniz sa\u00e7da, ist\u0259diyiniz cinsd\u0259 (o\u011flan v\u0259 ya q\u0131z), ist\u0259diyiniz intellektual g\u00f6st\u0259ricisi olan canl\u0131lar\u0131 yarada bil\u0259rsiniz. M\u0259n buna q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 inan\u0131ram.<\/p>\n<p><strong>Statistika nec\u0259dir, hans\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r bu sah\u0259y\u0259 daha \u00e7ox pul ay\u0131r\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>Genom redakt\u0259 sistemin\u0259 haz\u0131rda b\u00f6y\u00fck h\u0259cmd\u0259 v\u0259sait ay\u0131ran 2 \u00f6lk\u0259 var &#8211; AB\u015e v\u0259 \u00c7in. D\u00fcnyan\u0131n he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259ti bu iki \u00f6lk\u0259 q\u0259d\u0259r k\u00f6k h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 genom redakt\u0259 sistemin\u0259 pul ay\u0131rm\u0131r. Burada n\u0259h\u0259ng r\u0259q\u0259ml\u0259rd\u0259n s\u00f6hb\u0259t gedir. K\u00f6k h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin\u0259 g\u0259linc\u0259, AB\u015e-\u0131n n\u0259h\u0259ng universitetl\u0259ri var ki, onlar bu sah\u0259d\u0259 lider v\u0259 \u00e7ox f\u0259ald\u0131rlar. K\u00f6k h\u00fcceyr\u0259 sah\u0259sind\u0259 AB\u015e dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u00fcst\u0259l\u0259yir. \u00c7in is\u0259 r\u0259qibsiz ikinci yerd\u0259dir. 3-c\u00fc is\u0259 dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, Yaponiya t\u0259xmin\u0259n Almaniya il\u0259 eynidir. Avstraliya v\u0259 Kanadan\u0131n r\u0259q\u0259ml\u0259ri bir-birin\u0259 ox\u015fay\u0131r. \u0130kinci bir n\u00fcans\u0131 da bildirim. Avropa Birliyinin k\u00f6k h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin\u0259 ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 m\u0259bl\u0259\u011f \u00c7in d\u00f6vl\u0259tinin ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 m\u0259bl\u0259\u011fd\u0259n bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 azd\u0131r. Bu, art\u0131q k\u00f6k h\u00fcceyr\u0259l\u0259ri v\u0259 gen redakt\u0259 sistemin\u0259 d\u00fcnyan\u0131n super d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin niy\u0259 bu q\u0259d\u0259r pul ay\u0131rmas\u0131n\u0131n bir s\u0259b\u0259bidir.<\/p>\n<p><strong>H\u00fcceyr\u0259 v\u0259 ya gen terapiyas\u0131n\u0131n imkanlar\u0131 bar\u0259d\u0259 n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rdiniz?<\/strong><\/p>\n<p>Art\u0131q f\u0259rdil\u0259\u015fdirilmi\u015f tibb d\u00fcnyas\u0131na daxil olmu\u015fuq. Sizin gen x\u0259rit\u0259niz olacaq. H\u0259r bir f\u0259rdin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 m\u00fcalic\u0259si bunun \u00fcz\u0259rind\u0259 olacaq. X\u0259st\u0259y\u0259 f\u0259rdi, spesifik d\u0259rmanlar t\u0259tbiq edil\u0259c\u0259k. Sizin gen x\u0259rit\u0259niz\u0259 bax\u0131b h\u0259r hans\u0131 d\u0259rman madd\u0259l\u0259ri se\u00e7il\u0259c\u0259k. Bunlar\u0131n da art\u0131q \u00f6z proqramlar\u0131 haz\u0131rlan\u0131r. H\u0259l\u0259lik d\u00fcnyada tam h\u0259cmd\u0259 t\u0259tbiqi yoxdur, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 is\u0259 b\u00fct\u00fcn insanlarda olacaq. X\u0259rit\u0259nin haz\u0131rlanma qiym\u0259ti d\u0259 ucuzla\u015facaq. \u0130nsan genomu x\u0259rit\u0259sinin h\u0259r bir f\u0259rd \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanmas\u0131 o q\u0259d\u0259r ucuz olacaq ki, bildiyimiz fla\u015f kartlar v\u0259 ya hans\u0131sa bir yadda\u015f kart\u0131nda siz\u0259 t\u0259qdim olunacaq. Bunun q\u0131sa vaxtda, yax\u0131n 5-10 ild\u0259 realla\u015faca\u011f\u0131na \u00fcmid edirik v\u0259 h\u00fcceyr\u0259 terapiyas\u0131 m\u0259hz bunun \u00fcz\u0259rind\u0259n apar\u0131lacaq. Siz d\u0259 tam haql\u0131s\u0131n\u0131z ki, k\u00f6k terapiyas\u0131 sah\u0259sind\u0259 \u015firk\u0259tl\u0259r var ki, n\u0259h\u0259ng i\u015fl\u0259r apar\u0131rlar. Ciddi universitetl\u0259rd\u0259 genom redakt\u0259 sistemi \u0259slind\u0259, genom terapiyas\u0131n\u0131n yan effektl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259k. Biz bilirik ki, CRISPR-Cas sisteminin yan t\u0259sirl\u0259ri var. M\u0259s\u0259l\u0259n, genetik qay\u00e7\u0131 bizim x\u0259b\u0259rimiz olmadan ba\u015fqa genl\u0259ri k\u0259s\u0259 bil\u0259r. Bu, art\u0131q t\u0259sdiql\u0259nib v\u0259 2018-ci ild\u0259 m\u0259qal\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 d\u0259rc olundu. Velkam Sanger \u0130nstitutunda h\u0259mkarlar\u0131m\u0131za demi\u015fdil\u0259r ki, art\u0131q CRISPR-Cas gen d\u0259yi\u015fm\u0259 sistemi bizim x\u0259b\u0259rimiz bel\u0259 olmadan gend\u0259 z\u0259d\u0259 yarada v\u0259 bu z\u0259d\u0259ni n\u00f6vb\u0259ti n\u0259sill\u0259r\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bil\u0259r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu sistem\u0259 klinik t\u0259r\u0259fd\u0259n tamamil\u0259 ehtiyatla yana\u015f\u0131l\u0131r. M\u0259n dey\u0259rdim ki, bu g\u00fcn onun ehtiyatla davran\u0131lan sah\u0259l\u0259rin\u0259 b\u00f6y\u00fck miqdarda v\u0259sait ayr\u0131l\u0131r. Yan effektl\u0259ri d\u0259 minimuma endir\u0259c\u0259kl\u0259r ki, art\u0131q klinikada t\u0259tbiq olunsun. Genom redakt\u0259 sistemi klinikada t\u0259tbiq olundu\u011fu zaman, y\u0259ni protokollarla buna icaz\u0259 verildiyi andan gen terapiyas\u0131n\u0131n daha u\u011furlu ba\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 dey\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n<p><strong>Biz daha \u00e7ox n\u0259tic\u0259 g\u00f6rm\u0259k ist\u0259rdik. N\u0259tic\u0259l\u0259rin is\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ngl\u0259 ba\u011fl\u0131 olmas\u0131n\u0131 arzulay\u0131r\u0131q. Dem\u0259k olarm\u0131 ki, yax\u0131n ill\u0259rd\u0259 bu b\u0259lan\u0131n sonuna yax\u0131nla\u015fa bil\u0259c\u0259yik?<\/strong><\/p>\n<div id=\"AdributorNativeVideo0\" class=\"AdributorNativeVideo\"><\/div>\n<p>Yax\u0131n ill\u0259rd\u0259 g\u00f6zl\u0259mir\u0259m, burada t\u0259bii ki, m\u00fcxt\u0259lif d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r var. &#8220;X\u0259r\u00e7\u0259ngin sonu&#8221; c\u00fcml\u0259sin\u0259 biz haz\u0131r deyilik. Sad\u0259 dild\u0259 des\u0259k, x\u0259r\u00e7\u0259ngin n\u00f6vl\u0259ri var, h\u0259r n\u00f6v\u00fcn \u00f6z yar\u0131mn\u00f6v\u00fc, h\u0259r yar\u0131mn\u00f6v\u00fcn \u00f6z yar\u0131m-yar\u0131m n\u00f6vl\u0259ri, onlar\u0131n da alt tipl\u0259ri, h\u0259r birinin \u00f6z\u00fcn\u0259 uy\u011fun bir molekulyar mexanizmi var. H\u0259r\u0259si f\u0259rqli bir d\u00fcnyad\u0131r &#8211; i\u015fin problemi budur. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 biz beyin x\u0259r\u00e7\u0259ngin\u0259, a\u011fciy\u0259r x\u0259r\u00e7\u0259ngin\u0259 tamam ba\u015fqa t\u0259r\u0259fd\u0259n bax\u0131r\u0131q. H\u0259l\u0259 onlar\u0131n \u00f6zl\u0259ri d\u0259 tam spesifikl\u0259\u015fm\u0259yib. M\u0259s\u0259l\u0259n, xemoterapiya dediyimiz \u00fcsul, \u0259ks\u0259r x\u0259st\u0259l\u0259ri xemoterapiyaya y\u00f6n\u0259ldirl\u0259r. Bu, onu g\u00f6st\u0259rmir ki, x\u0259r\u00e7\u0259ngin s\u0259b\u0259bi eynidir v\u0259 xemoterapiya onu m\u0259hv ed\u0259c\u0259k. Xeyr! Bu, \u0259slind\u0259, x\u0259r\u00e7\u0259ngin m\u00fcalic\u0259sind\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 d\u00fcnyada spesifik m\u00fcalic\u0259 bax\u0131m\u0131ndan inki\u015faf\u0131n z\u0259if oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada xemoterapiyan\u0131 \u0259ks\u0259r n\u00f6v x\u0259r\u00e7\u0259ng x\u0259st\u0259l\u0259rin\u0259 t\u0259tbiq edirl\u0259r. X\u0259r\u00e7\u0259ngin bayaq dediyim b\u00fct\u00fcn n\u00f6vl\u0259rinin h\u0259r birinin \u00f6z m\u00fcalic\u0259si var, spesifik m\u00fcalic\u0259si olana q\u0259d\u0259r x\u0259r\u00e7\u0259ngin sonundan dan\u0131\u015fa bilm\u0259rik. Onlar\u0131n h\u0259r bir n\u00f6v\u00fcn\u00fcn \u00f6z spesifik m\u00fcalic\u0259si, \u00f6z d\u0259rman\u0131n\u0131 t\u0259tbiq etdikd\u0259n sonra biz onlar\u0131n \u00fcmumi x\u0259r\u00e7\u0259ng\u0259 s\u0259b\u0259b olan ortaq n\u00f6qt\u0259ni tap\u0131b ona spesifik bir d\u0259rman haz\u0131rlaya bil\u0259rik. T\u0259bii ki, biz d\u0259rmandan dan\u0131\u015f\u0131r\u0131qsa, gen d\u0259yi\u015fm\u0259 sistemi art\u0131q x\u0259r\u00e7\u0259ng h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin\u0259 t\u0259tbiq olunur. Amma onun \u00f6z\u00fcn\u00fcn bir problemi var v\u0259 ba\u015fqa mutasiyalara s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu, \u00e7ox ciddi problemdir. \u0130kinci genom redakt\u0259 sistemidir. X\u0259r\u00e7\u0259ngin b\u0259zi n\u00f6vl\u0259ri mutasiya il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r, biz onun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131q, lakin ba\u015fqa bir mutasiya yarada bil\u0259rik. \u0130nan\u0131lmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259r va\u015f verir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada problem yarand\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 nisbi yana\u015fmalar ba\u015flad\u0131. D\u00fcnyada he\u00e7 bir \u00fcmumi metod yoxdur ki, rahatl\u0131qla q\u0259bul olunsun. CRISPR-Cas tibd\u0259 bir inqilab kimi q\u0259bul olundu. Bu metod haz\u0131rda filtrd\u0259n ke\u00e7irilir. \u018fmin\u0259m ki, bu filtrl\u0259 yan t\u0259sirl\u0259r minimuma endirils\u0259, biz genom redakt\u0259 sistemi il\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ngin sonuna g\u0259l\u0259 bil\u0259rik. Q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli dem\u0259s\u0259m d\u0259, ona maksimim yax\u0131nla\u015fmaq olar. Deyils\u0259 ki, CRISPR rahat \u015f\u0259kild\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ng h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin\u0259 t\u0259tbiq olunsun, y\u0259ni orada yan effektl\u0259r dem\u0259k olar ki, \u00e7ox ki\u00e7ik faizdir, onda dey\u0259 bil\u0259rik ki, biz x\u0259r\u00e7\u0259ngin sonuna yax\u0131nla\u015fd\u0131q.<\/p>\n<p><strong>Nec\u0259 bilirsiniz, x\u0259r\u00e7\u0259ng\u0259 tutulmayacaq insan yarada bil\u0259rikmi?<\/strong><\/p>\n<p>B\u0259li. H\u0259tta qocalman\u0131n da qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131na bil\u0259c\u0259yin\u0259 inan\u0131ram. Bir q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tindir dem\u0259k, h\u0259tta \u00f6l\u00fcm\u00fcn d\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bil\u0259c\u0259yik. Bizim genoma bu q\u0259d\u0259r m\u00fcdaxil\u0259 \u015fans\u0131m\u0131z var, bunu da ed\u0259 bil\u0259c\u0259yimiz\u0259 inan\u0131ram.<br \/>\nUzun m\u00fcdd\u0259t ya\u015faya bil\u0259c\u0259k canl\u0131lar\u0131 yaradaca\u011f\u0131m\u0131za inan\u0131ram. \u00c7\u00fcnki qocalmaya s\u0259b\u0259b olacaq faktorlar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 insan b\u0259d\u0259nind\u0259, t\u0259bii ki, zamanla ya\u015flanacaq faktorlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, onlar\u0131n x\u0259rit\u0259sini haz\u0131rlay\u0131b insan b\u0259d\u0259nind\u0259 tez qocalan h\u00fcceyr\u0259l\u0259rd\u0259n, toxumalardan tutmu\u015f (x\u0259r\u00e7\u0259ng h\u00fcceyr\u0259l\u0259ri demir\u0259m) h\u0259r birini tam yenil\u0259s\u0259k, niy\u0259 d\u0259 yox?<br \/>\nM\u0259n buna inan\u0131ram. T\u0259bii ki, \u015f\u0259xsi fikrimdir v\u0259 nisbidir.<\/p>\n<p><strong>Y\u0259ni, texnologiyalar\u0131n inki\u015faf\u0131 dem\u0259y\u0259 imkan verirmi ki, bu m\u0259s\u0259l\u0259 yax\u0131n ill\u0259rd\u0259 h\u0259llini taps\u0131n?<\/strong><\/p>\n<p>Haz\u0131rda yox, he\u00e7 10 ild\u0259, 50 ild\u0259 d\u0259 yox. Amma 3000-ci ild\u0259, 3019-cu ild\u0259 bel\u0259 bir m\u00fcsahib\u0259 oldu\u011fu zaman b\u0259lk\u0259 d\u0259 art\u0131q bu m\u00f6vzular\u0131 h\u0259ll edib ba\u015fqa probleml\u0259rd\u0259n dan\u0131\u015f\u0131lacaq. 3019-cu ild\u0259 inan\u0131ram ki, h\u0259min o canl\u0131lar\u0131 yarada bil\u0259c\u0259yik.<br \/>\nGen m\u00fch\u0259ndisliyi sah\u0259sind\u0259 aliml\u0259ri indi hans\u0131 probleml\u0259r maraqland\u0131r\u0131r?<br \/>\nBildiyiniz kimi, talassemiya v\u0259 hemofiliya x\u0259st\u0259l\u0259rin\u0259 CRISPR-Cas m\u0259hsullar\u0131n\u0131 birba\u015fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcbl\u0259r. Bu, inan\u0131lmazd\u0131r. D\u00fczd\u00fcr, x\u0259st\u0259l\u0259rin bir qismi a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 elmi i\u015fl\u0259r dayand\u0131r\u0131ld\u0131, amma b\u0259zi x\u0259st\u0259l\u0259rin art\u0131q qan\u0131 d\u0259yi\u015filmir, onlara s\u00fcm\u00fck iliyini transplantasiya etm\u0259y\u0259 d\u0259 ehtiyac yoxdur. Bu, super u\u011furdur. \u0130kincisi, Oksford Universitetind\u0259 irsi z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259l\u0259rl\u0259 do\u011fulmu\u015f x\u0259st\u0259 gen d\u0259yi\u015fm\u0259 sistemi il\u0259 m\u00fcalic\u0259 olunub, x\u0259st\u0259 art\u0131q az da olsa g\u00f6r\u00fcr. Tam olmasa da, bir qism g\u00f6rm\u0259 var, bunun \u00f6z\u00fc d\u0259 inan\u0131lmaz g\u00f6st\u0259ricidir. Haz\u0131rda gen m\u00fch\u0259ndisliyinin \u0259sas h\u0259d\u0259fi mutasiyalar\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 yan effektl\u0259rin tam m\u0259hvidir.<\/p>\n<p><strong>\u0130ndi g\u0259l\u0259k Az\u0259rbaycana. Bizd\u0259 b\u0259hs etdiyimiz sah\u0259l\u0259rd\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar n\u0259 s\u0259viyy\u0259d\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>Genom redakt\u0259 sisteminin t\u0259tbiqi s\u0259viyy\u0259si a\u015fa\u011f\u0131d\u0131r, bu faktd\u0131r. CRISPR-Cas sistemini \u00f6lk\u0259d\u0259 ilk d\u0259f\u0259 biz t\u0259tbiq etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131q, bu i\u015f \u0259n q\u0131sa vaxtda s\u00fcr\u0259tl\u0259nm\u0259lidir. Bunu t\u0259kc\u0259 Genetik Ehtiyatlar \u0130nstitutunda deyil, h\u0259m d\u0259 dig\u0259r molekulyar h\u00fcceyr\u0259 biologiyas\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan ist\u0259nil\u0259n bir qurum, bir kafedra, laboratoriya, m\u0259rk\u0259z varsa, \u0259n q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 t\u0259tbiq etm\u0259lidir. Niy\u0259? Birincisi ucuzdur, effektivdir, q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 aktivl\u0259\u015fdiril\u0259 bil\u0259r. T\u0259bii ki, bunun \u00fcz\u0259rind\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar zaman alacaq. \u00dcmumi olaraq bir daha deyir\u0259m ki, genom redakt\u0259 sistemi \u00fcz\u0259rind\u0259 t\u0259dqiqatlar \u00f6lk\u0259mizd\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259d\u0259dir v\u0259 inki\u015faf etm\u0259lidir.<\/p>\n<p><strong>Bu, m\u00fct\u0259x\u0259ssis \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>B\u0259li, bu h\u0259m d\u0259 kadrlarla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bizim insan genetikas\u0131 laboratoriyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc X\u0259qani haz\u0131rda Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 \u018fziz S\u0259nc\u0259rin laboratoriyas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Onun da t\u0259dqiqat\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si CRISPR-Cas sistemi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ancaq 1-2 n\u0259f\u0259r kifay\u0259t deyil. Komandalar sistematik, dayanmadan i\u015fl\u0259m\u0259lidir. Bu, bir komanda i\u015fidir. Komanda olmadan bu i\u015fl\u0259ri tamamlaya bilm\u0259rik. T\u0259dqiqatlar tamamlanmal\u0131d\u0131r ki, n\u0259tic\u0259l\u0259r m\u0259qal\u0259 \u015f\u0259klind\u0259 d\u0259rc oluna bilsin. Bundan \u0259lav\u0259, bioinformatika m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri olmal\u0131d\u0131r. Bu sah\u0259d\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rimiz azd\u0131r, bunun \u00f6z\u00fc d\u0259 problemdir. Dig\u0259r qurumlar \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 bir stimul ola bil\u0259r ki, Genetik Ehtiyatlar \u0130nstitutunda art\u0131q CRISPR-Cas sisteminin t\u0259tbiqin\u0259 ba\u015flan\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Universitetl\u0259rimizd\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 qruplar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131na nec\u0259 bax\u0131rs\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n<p>Hesab edir\u0259m ki, b\u00fct\u00fcn universitetl\u0259rimizd\u0259 s\u00fcni intellekt, gen m\u00fch\u0259ndisliyi, biotexnologiyalar sah\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqat qruplar\u0131 yarad\u0131lmal\u0131d\u0131r. S\u00fcni intellekt v\u0259 genom yeni daxil oldu\u011fumuz t\u0259dqiqat sah\u0259l\u0259ri deyil, art\u0131q n\u0259tic\u0259l\u0259ri \u0259ld\u0259 olunan sah\u0259l\u0259rdir, biz h\u0259tta gecikirik. Bildiyiniz kimi, IBM kimi \u015firk\u0259tl\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00e7oxsayl\u0131 s\u00fcni intellekt proqramlar\u0131n\u0131 art\u0131q \u00e7oxdan t\u0259tbiq edir. G\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k laboratoriyalarda v\u0259 hospitallarda g\u00fcnd\u0259lik t\u0259tbiq olunacaq. Bu c\u00fcr texnologiyalar bizd\u0259 d\u0259 tez m\u00fcdd\u0259td\u0259 t\u0259tbiq edilm\u0259lidir. Bu, \u00e7ox vacibdir.<br \/>\n\u00c7ind\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin t\u0259dqiqatlara c\u0259lb olunmas\u0131 s\u0259viyy\u0259si nec\u0259dir?<br \/>\nStatistika inan\u0131lmaz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 y\u00fcks\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki \u00c7in ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr ki, magistr v\u0259 doktorantlar\u0131n bir qismi g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 Nobel alacaq, bir qismi \u00e7ox b\u00f6y\u00fck laboratoriyalar\u0131n r\u0259hb\u0259ri olacaq, bir qismi k\u0259\u015ffl\u0259r ed\u0259c\u0259k v\u0259 s. Bunun da n\u0259tic\u0259l\u0259rini g\u00f6rd\u00fckl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck v\u0259saitl\u0259r ay\u0131r\u0131rlar. \u00c7in h\u00f6kum\u0259ti g\u00f6r\u00fcr ki, magistr v\u0259 doktorantlar\u0131n say\u0131n\u0131n artmas\u0131 il\u0259 \u015firk\u0259tl\u0259rin say\u0131 artacaq v\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n effektivliyi t\u0259min olunacaq. Elmi t\u0259dqiqatlarla \u015firk\u0259tl\u0259r aras\u0131nda d\u00fcz \u0259laq\u0259 var. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 magistr v\u0259 doktorant haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131na b\u00f6y\u00fck v\u0259sait ay\u0131r\u0131rlar. \u00c7in d\u00f6vl\u0259ti b\u0259zi stimulla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 i\u015fl\u0259r d\u0259 g\u00f6r\u00fcr. N\u0259 edir? \u018fg\u0259r sizin laboratoriya d\u00fcnyan\u0131n y\u00fcks\u0259k impakt faktorlu, m\u0259s\u0259l\u0259n, &#8220;Nature&#8221;, &#8220;Science&#8221; kimi m\u0259\u015fhur jurnallarda m\u0259qal\u0259 d\u0259rc etdirirs\u0259, h\u0259min laboratoriyalara inan\u0131rlar v\u0259 milyonlarla v\u0259sait ayr\u0131l\u0131r. Bunu bildiyi \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 laboratoriyalar gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz i\u015fl\u0259yir. Bu da \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 bir kombinasiyad\u0131r. Biz \u00c7in t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259n \u00e7ox rahat yararlana bil\u0259rik. \u0130ri v\u0259saitl\u0259r ayr\u0131lacaqsa b\u00f6y\u00fck n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 olunacaq. Magistr v\u0259 doktorant ordusu h\u0259r bir d\u00f6vl\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox \u00f6n\u0259mlidir.<\/p>\n<p><strong>N\u00f6vb\u0259ti h\u0259d\u0259fl\u0259riniz n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>\u018fsas h\u0259d\u0259fl\u0259rimd\u0259n biri Nobel m\u00fckafat\u0131 almaqd\u0131r. Dig\u0259r h\u0259d\u0259fim is\u0259 insanl\u0131\u011f\u0131n h\u0259l\u0259 d\u0259 \u015fahid olmad\u0131\u011f\u0131 elmi ideyalar\u0131 istehsal ed\u0259n t\u0259hsil ocaqlar\u0131n\u0131 v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u0259\u015fhur universitetl\u0259rin\u0259 sahib elmi m\u0259rk\u0259zl\u0259rini qurmaq v\u0259 onlara r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259kdir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u00fck\u0259mm\u0259l t\u0259hsil almaq, elmd\u0259 \u00f6z yerini qazanmaq v\u0259 insanl\u0131\u011fa t\u00f6hf\u0259 verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Allahverdi \u015eahver\u0259nov da Az\u0259rbaycanda orta v\u0259 ali t\u0259hsil ald\u0131qdan sonra uzaq \u00c7in\u0259 \u00fcz tutub. D\u00fcnyan\u0131n elm v\u0259 innovasiyalar n\u0259h\u0259ngl\u0259ri aras\u0131nda \u00f6nc\u00fcll\u0259rd\u0259n olan \u00c7in Allahverdiy\u0259 n\u0259l\u0259r verib? Bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 G\u0259ncl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Prezident M\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n AMEA Genetik Ehtiyatlar \u0130nstitutunun \u0130nsan genetikas\u0131 laboratoriyas\u0131n\u0131n m\u00fcdiri Allahverdi \u015eahver\u0259novla s\u00f6hb\u0259timizd\u0259 d\u0259 m\u0259hz a\u011f\u0131l v\u0259 idrak\u0131n, istedad\u0131n h\u0259yatda, h\u0259qiq\u0259t\u0259n, g\u00f6z\u0259l u\u011furlara yol a\u00e7mas\u0131na bir daha \u015fahidlik etdik. ARANTV.AZ\u00a0 muallim.edu.az-a istinad\u0259n\u00a0Allahverdi \u015eahver\u0259nov il\u0259 m\u00fcsahib\u0259ni t\u0259qdim edir: \u00c7ind\u0259 t\u0259hsil siz\u0259 n\u0259l\u0259ri&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":38850,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805.jpg",800,600,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805.jpg",800,600,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805.jpg",800,600,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805-300x225.jpg",300,225,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805.jpg",640,480,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805.jpg",800,600,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805.jpg",800,600,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/730805.jpg",800,600,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"M\u00fck\u0259mm\u0259l t\u0259hsil almaq, elmd\u0259 \u00f6z yerini qazanmaq v\u0259 insanl\u0131\u011fa t\u00f6hf\u0259 verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Allahverdi \u015eahver\u0259nov da Az\u0259rbaycanda orta v\u0259 ali t\u0259hsil ald\u0131qdan sonra uzaq \u00c7in\u0259 \u00fcz tutub. D\u00fcnyan\u0131n elm v\u0259 innovasiyalar n\u0259h\u0259ngl\u0259ri aras\u0131nda \u00f6nc\u00fcll\u0259rd\u0259n olan \u00c7in Allahverdiy\u0259 n\u0259l\u0259r verib? Bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 G\u0259ncl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Prezident M\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n AMEA Genetik Ehtiyatlar \u0130nstitutunun&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38849"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=38849"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/38849\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/38850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=38849"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=38849"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=38849"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}