{"id":396388,"date":"2021-10-27T14:46:56","date_gmt":"2021-10-27T11:46:56","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=396388"},"modified":"2021-10-27T14:46:56","modified_gmt":"2021-10-27T11:46:56","slug":"peter-erdeyi-agdam-ruhlar-s%c9%99h%c9%99rin%c9%99-b%c9%99nz%c9%99yir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=396388","title":{"rendered":"Peter Erdeyi: A\u011fdam ruhlar \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259yir"},"content":{"rendered":"<p>Macar\u0131stanl\u0131 m\u0259\u015fhur jurnalist v\u0259 publisist Peter Erdeyi Az\u0259rbaycan\u0131n erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edilmi\u015f \u0259razil\u0259rin\u0259 bu yax\u0131nlarda ba\u015f tutmu\u015f s\u0259f\u0259ri haqq\u0131nda &#8220;Elet es Tudomany&#8221; jurnal\u0131nda m\u0259qal\u0259 d\u0259rc etdirib.<\/p>\n<p><strong>ARANTV.AZ\u00a0<\/strong> <a href=\"http:\/\/azertag.az\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">AZ\u018fRTAC<\/a>-a istinad\u0259n bildirir ki, Az\u0259rbaycana \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259, yax\u0131n vaxtlara q\u0259d\u0259r &#8220;od tutub yanan&#8221; Qaraba\u011fa is\u0259 ilk d\u0259f\u0259 s\u0259f\u0259r etmi\u015f m\u00fc\u0259llif orada g\u00f6rd\u00fcy\u00fc da\u011f\u0131nt\u0131lara g\u00f6r\u0259 sars\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. Erdeyi yaz\u0131r: &#8220;M\u00fcharib\u0259 k\u0259ndl\u0259r\u0259, me\u015f\u0259l\u0259r\u0259, \u00fcz\u00fcml\u00fckl\u0259r\u0259, faunaya, insanlara, h\u0259tta d\u0259fn edilmi\u015f \u00f6l\u00fcl\u0259r\u0259 d\u0259 r\u0259hm etm\u0259yib. Qaraba\u011f\u0131n c\u0259nub hiss\u0259sind\u0259ki yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f torpaq i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n z\u0259bt etdikl\u0259ri torpaqlar\u0131n sakinl\u0259rin\u0259 d\u0259rin nifr\u0259t b\u0259sl\u0259m\u0259sin\u0259 s\u00fcbutdur&#8221;.<\/p>\n<p>1917-ci il inqilab\u0131na q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 \u00e7ox xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri, h\u0259tta \u00f6z tarixi v\u0259t\u0259nl\u0259rind\u0259n uzaq d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f almanlar, polyaklar, yunanlar da ya\u015fay\u0131rd\u0131. Burada h\u0259tta at\u0259\u015fp\u0259r\u0259st hindil\u0259rin icmas\u0131 da olub. Lakin mill\u0259tl\u0259r palitras\u0131n\u0131n bir q\u0259d\u0259r m\u0259hdudla\u015fmas\u0131na baxmayaraq indi d\u0259 burada ya\u015fayan etnik azl\u0131qlar\u0131n x\u0259rit\u0259si yet\u0259rinc\u0259 m\u00fcxt\u0259lifdir.<\/p>\n<p>SSR\u0130 da\u011f\u0131landan bir il sonra, 1992-ci ild\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015f birinci Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcharib\u0259si iki il davam etdi. Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evirilm\u0259sind\u0259n c\u0259mi bir il ke\u00e7mi\u015fdi v\u0259 sovet qo\u015funlar\u0131 onun \u0259razisini t\u0259rk etmi\u015fdi. Qon\u015fu Erm\u0259nistandan is\u0259 bu qo\u015funlar getm\u0259di, h\u0259tta indi d\u0259 Rusiyan\u0131n 102-ci bazas\u0131n\u0131n h\u0259rbi kontingenti Erm\u0259nistanda yerl\u0259\u015fir. Siyasi rejim d\u0259yi\u015f\u0259nd\u0259n v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259l\u0259rd\u0259n sonra Erm\u0259nistan etnik bax\u0131mdan bircins milli d\u00f6vl\u0259t\u0259 \u00e7evrildi. 2011-ci ild\u0259 siyah\u0131yaalma zaman\u0131 Erm\u0259nistan sakinl\u0259rinin yaln\u0131z 2 faizi \u00f6zl\u0259rini qeyri-erm\u0259ni hesab edibl\u0259r. Eyni zamanda, \u0259halisinin say\u0131 10 milyon olan Az\u0259rbaycanda sakinl\u0259rin t\u0259qrib\u0259n 10 faizi titul mill\u0259tin\u0259 aid deyil v\u0259 etnik azl\u0131qlar\u0131 t\u0259msil edir. B\u0259zi hesablamalara g\u00f6r\u0259, Bak\u0131da t\u0259qrib\u0259n 30 min, Qaraba\u011fda is\u0259 daha 25 min\u0259 yax\u0131n erm\u0259ni ya\u015fay\u0131r. Qafqaz da\u011flar\u0131n\u0131n c\u0259nubunda yerl\u0259\u015f\u0259n Qaraba\u011f\u0131n \u0259halisi \u0259sirl\u0259r boyu d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259yi\u015fib. Bu, 1992-ci ild\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilmi\u015f ke\u00e7mi\u015f Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusil\u0259 s\u0259ciyy\u0259vi idi. Erdeyi xat\u0131rlad\u0131r ki, Qaraba\u011fdan \u0259lav\u0259 ona biti\u015fik rayonlar da i\u015f\u011fal edilmi\u015f, orada erm\u0259nil\u0259r &#8220;bufer zonas\u0131&#8221; yaratm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p>M\u00fc\u0259llif yaz\u0131r: &#8220;Bu yax\u0131nlarda Qaraba\u011f\u0131n aran rayonlar\u0131na s\u0259f\u0259r zaman\u0131 m\u0259n\u0259 \u0259n g\u00fccl\u00fc t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n bu oldu ki, b\u0259z\u0259n saatlarla bu \u0259razid\u0259 yaln\u0131z xarabal\u0131qlar\u0131 g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn idi, birc\u0259 salamat bina, elektrik dir\u0259yi, a\u011fac da qalmam\u0131\u015fd\u0131. H\u0259tta v\u0259h\u015fi heyvanlar da g\u00f6r\u00fcnm\u00fcrd\u00fc. Sanki Ay\u0131n s\u0259thind\u0259 idi &#8211; qumsal s\u0259hra, \u0259trafda yaln\u0131z k\u00f6t\u00fckl\u0259r v\u0259 da\u015flar var. Bir d\u0259, \u0259lb\u0259tt\u0259, piyadalar \u0259leyhin\u0259 milyonlarla mina. Bu minalar\u0131n basd\u0131rma\u011f\u0131n m\u0259qs\u0259di o olub ki, bu torpa\u011f\u0131n \u0259vv\u0259lki sahibl\u0259ri buraya qay\u0131tma\u011f\u0131 a\u011fl\u0131na bel\u0259 g\u0259tirm\u0259sinl\u0259r.<\/p>\n<p>A\u011fdam \u015f\u0259h\u0259rinin taleyi \u00e7ox faci\u0259li olub. 1993-c\u00fc ild\u0259 \u015f\u0259h\u0259r tamamil\u0259 da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b. \u0130\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar h\u0259tta \u015f\u0259h\u0259r q\u0259birstanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 da da\u011f\u0131d\u0131b, m\u0259\u015fhur tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin m\u0259zarlar\u0131n\u0131 alt-\u00fcst edibl\u0259r. Erdeyi \u00f6z h\u0259mkar\u0131, az\u0259rbaycanl\u0131 jurnalist Eldar \u0130smay\u0131lovun dedikl\u0259rini sitat g\u0259tirir: &#8220;H\u0259r \u015feyi b\u0259rpa etm\u0259k olar &#8211; evl\u0259ri d\u0259, t\u0259s\u0259rr\u00fcfat tikilil\u0259rini d\u0259, m\u0259b\u0259dl\u0259ri d\u0259. Amma atam\u0131n c\u0259s\u0259dinin ba\u015f\u0131na g\u0259tiril\u0259nl\u0259ri nec\u0259 &#8220;d\u00fcz\u0259ltm\u0259k&#8221; olar? Bu, t\u0259kc\u0259 biz\u0259 deyil, m\u0259nim ail\u0259ml\u0259 eyni v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olan insanlar\u0131n ham\u0131s\u0131na \u00e7ox b\u00f6y\u00fck m\u0259n\u0259vi z\u0259rb\u0259dir. Q\u0259rara alm\u0131\u015fam ki, Erm\u0259nistana qar\u015f\u0131 iddia il\u0259 Avropa M\u0259hk\u0259m\u0259sin\u0259 m\u00fcraci\u0259t edim. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa qar\u015f\u0131 bunu ed\u0259 bilm\u0259r\u0259m, \u00e7\u00fcnki o, he\u00e7 k\u0259s t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmam\u0131\u015f siyasi qurumdur&#8221;.<\/p>\n<p>40 min sakini olan A\u011fdam \u015f\u0259h\u0259ri el\u0259 viran qoyulub ki, indi onu \u00e7ox vaxt &#8220;Qafqaz\u0131n Hirosimas\u0131&#8221; adland\u0131r\u0131rlar. El\u0259 ilk bax\u0131\u015fdan g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, bu h\u0259qiq\u0259t\u0259n bel\u0259dir. M\u0259rk\u0259zi \u015f\u0259h\u0259r m\u0259scidinin iki uca minar\u0259si istisna olmaqla b\u00fct\u00fcn \u015f\u0259h\u0259r xarabal\u0131\u011fa \u00e7evrilib. H\u0259min minar\u0259l\u0259rd\u0259n erm\u0259ni \u0259sg\u0259rl\u0259r k\u0259\u015ffiyyat q\u00fcll\u0259l\u0259ri kimi istifad\u0259 edirdil\u0259r. M\u0259scidl\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r ev heyvanlar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlar \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;murdar&#8221; say\u0131lan donuz saxlay\u0131blar.<\/p>\n<p>Macar jurnalist yaz\u0131r: &#8220;M\u0259n orada olanda m\u0259scidin da\u015f d\u00f6\u015f\u0259m\u0259si peyinl\u0259 dolu idi. Bu m\u0259nz\u0259r\u0259 m\u0259nim t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcm\u00fc daha da k\u0259skinl\u0259\u015fdirdi. Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259\u015fhur tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rinin m\u0259zarlar\u0131, m\u00f6ht\u0259r\u0259m xanlar\u0131n v\u0259 imamlar\u0131n t\u00fcrb\u0259l\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b, m\u0259zar da\u015flar\u0131 u\u00e7urulub v\u0259 s\u0131nd\u0131r\u0131l\u0131b, skelet qal\u0131qlar\u0131 \u0259trafa s\u0259p\u0259l\u0259nib. \u015e\u0259h\u0259rin t\u0259m\u0259lini qoymu\u015f \u0130brahimx\u0259lil xan\u0131n m\u0259qb\u0259r\u0259si d\u0259 da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b. X\u00fcr\u015fudbanu Nat\u0259van\u0131n abid\u0259si da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b, onun m\u0259zar\u0131 qaz\u0131l\u0131b, s\u00fcm\u00fckl\u0259ri \u0259trafa s\u0259p\u0259l\u0259nib. XIX \u0259srd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f Nat\u0259van xeyriyy\u0259\u00e7i olub. Onu Az\u0259rbaycan poeziyas\u0131n\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n biri hesab edibl\u0259r. Nat\u0259van\u0131n \u0259s\u0259rl\u0259ri m\u0259h\u0259bb\u0259t m\u00f6vzusunda q\u0259z\u0259ll\u0259rdir&#8221;.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259r m\u00fcs\u0259lman q\u0259biristanl\u0131qlar\u0131n\u0131 t\u0259hqir etm\u0259l\u0259rini bel\u0259 izah edirl\u0259r ki, bu yolla xristianl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 aqressiv \u015f\u0259kild\u0259 yay\u0131lmaqda olan \u0130slam fundamentalizmind\u0259n qoruyurlar. \u018fg\u0259r kims\u0259 ha\u00e7ansa Az\u0259rbaycanda olubsa o adam t\u0259sdiql\u0259y\u0259r ki, bu \u00f6lk\u0259 s\u00fclh v\u0259 asayi\u015f diyar\u0131d\u0131r, burada kor-koran\u0259 m\u00f6vhumatdan \u0259s\u0259r-\u0259lam\u0259t yoxdur.<\/p>\n<p>Erdeyi m\u0259qal\u0259sinin sonunda yaz\u0131r: &#8220;M\u0259s\u0259l\u0259n, bizim s\u00fcr\u00fcc\u00fc s\u00fcnni idi, i\u015f vaxt\u0131 dayanmadan \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Sad\u0259c\u0259 s\u0259h\u0259r, nahar vaxt\u0131 v\u0259 ax\u015fam bizim qrupdan aralan\u0131r, namaz q\u0131l\u0131rd\u0131. Amma m\u00fc\u0259zzin s\u0259sini e\u015fitm\u0259dim. M\u0259hz bu c\u00fcr liberal m\u00fcnasib\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n, m\u0259s\u0259l\u0259n \u0130randan olan milliy\u0259tc\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 turistl\u0259r buraya ax\u0131n-ax\u0131n g\u0259lir. Onlar bu Avropa \u00f6lk\u0259sind\u0259 istirah\u0259t etm\u0259y\u0259, al\u0131\u015f-veri\u015f v\u0259 \u0259yl\u0259nc\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259lirl\u0259r&#8221;.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Macar\u0131stanl\u0131 m\u0259\u015fhur jurnalist v\u0259 publisist Peter Erdeyi Az\u0259rbaycan\u0131n erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edilmi\u015f \u0259razil\u0259rin\u0259 bu yax\u0131nlarda ba\u015f tutmu\u015f s\u0259f\u0259ri haqq\u0131nda &#8220;Elet es Tudomany&#8221; jurnal\u0131nda m\u0259qal\u0259 d\u0259rc etdirib. ARANTV.AZ\u00a0 AZ\u018fRTAC-a istinad\u0259n bildirir ki, Az\u0259rbaycana \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259, yax\u0131n vaxtlara q\u0259d\u0259r &#8220;od tutub yanan&#8221; Qaraba\u011fa is\u0259 ilk d\u0259f\u0259 s\u0259f\u0259r etmi\u015f m\u00fc\u0259llif orada g\u00f6rd\u00fcy\u00fc da\u011f\u0131nt\u0131lara g\u00f6r\u0259 sars\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. Erdeyi yaz\u0131r: &#8220;M\u00fcharib\u0259 k\u0259ndl\u0259r\u0259, me\u015f\u0259l\u0259r\u0259, \u00fcz\u00fcml\u00fckl\u0259r\u0259, faunaya, insanlara, h\u0259tta d\u0259fn edilmi\u015f \u00f6l\u00fcl\u0259r\u0259 d\u0259 r\u0259hm etm\u0259yib. Qaraba\u011f\u0131n c\u0259nub hiss\u0259sind\u0259ki yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f torpaq i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n z\u0259bt etdikl\u0259ri torpaqlar\u0131n sakinl\u0259rin\u0259 d\u0259rin nifr\u0259t b\u0259sl\u0259m\u0259sin\u0259 s\u00fcbutdur&#8221;. 1917-ci il inqilab\u0131na q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 \u00e7ox xalqlar\u0131n&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":396389,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[26],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078.jpg",1000,664,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078.jpg",1000,664,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078.jpg",1000,664,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078-550x365.jpg",550,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078-840x558.jpg",640,425,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078.jpg",1000,664,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078.jpg",1000,664,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/991078-1000x620.jpg",1000,620,true]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=26\" rel=\"category\">Sosial<\/a>","rttpg_excerpt":"Macar\u0131stanl\u0131 m\u0259\u015fhur jurnalist v\u0259 publisist Peter Erdeyi Az\u0259rbaycan\u0131n erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131ndan azad edilmi\u015f \u0259razil\u0259rin\u0259 bu yax\u0131nlarda ba\u015f tutmu\u015f s\u0259f\u0259ri haqq\u0131nda &#8220;Elet es Tudomany&#8221; jurnal\u0131nda m\u0259qal\u0259 d\u0259rc etdirib. ARANTV.AZ\u00a0 AZ\u018fRTAC-a istinad\u0259n bildirir ki, Az\u0259rbaycana \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc d\u0259f\u0259, yax\u0131n vaxtlara q\u0259d\u0259r &#8220;od tutub yanan&#8221; Qaraba\u011fa is\u0259 ilk d\u0259f\u0259 s\u0259f\u0259r etmi\u015f m\u00fc\u0259llif orada g\u00f6rd\u00fcy\u00fc da\u011f\u0131nt\u0131lara g\u00f6r\u0259 sars\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. Erdeyi yaz\u0131r:&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/396388"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=396388"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/396388\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/396389"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=396388"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=396388"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=396388"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}