{"id":409019,"date":"2021-11-26T20:56:47","date_gmt":"2021-11-26T17:56:47","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=409019"},"modified":"2021-11-26T20:56:47","modified_gmt":"2021-11-26T17:56:47","slug":"dilimiz-kimliyimizdir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=409019","title":{"rendered":"Dilimiz \u2013 Kimliyimizdir"},"content":{"rendered":"<p>T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259ti T\u00fcrk Dil Kurumunun devizl\u0259rind\u0259n biri \u2013 \u201cDilimiz\u00a0\u2013\u00a0Kimliyimizdir\u201d ifad\u0259sidir. Biz kimliyimizi be\u015fikd\u0259n anlama\u011fa ba\u015flasaq da, Ana dilimiz\u0259 ilk elmi yana\u015fmam\u0131z orta m\u0259kt\u0259bd\u0259n ba\u015flan\u0131r. Bu bax\u0131mdan orta m\u0259kt\u0259bd\u0259ki \u201cAna dili\u201d d\u0259rslikl\u0259rimiz ham\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn irsi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin maarifl\u0259nm\u0259si, onlar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n \u00f6nc\u00fcl xalqlar\u0131 s\u0131ras\u0131na \u00e7atd\u0131rmaq m\u0259s\u0259l\u0259si ortaya \u00e7\u0131xanda adlar\u0131n\u0131 tarixi kitablardan oxuyub \u00f6yr\u0259ndiyimiz R.\u018ff\u0259ndiyev, M.\u015e\u0259fi\u00a0Vazeh, S.\u018f.\u015eirvani, M.Mahmudb\u0259yov, A.Bak\u0131xanov, professor Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y, Kr\u0131m tatar\u0131 \u0130smay\u0131l Qasp\u0131ral\u0131 v\u0259 Ziya G\u00f6yalp yad\u0131m\u0131za d\u00fc\u015f\u00fcr. M\u0259nsub oldu\u011fu xalq\u0131n \u00f6vladlar\u0131n\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli yeti\u015fm\u0259si v\u0259 inki\u015faf\u0131na \u00f6z f\u0259aliyy\u0259ti d\u0259 daxil olmaqla t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259r\u0259n ziyal\u0131lar\u00a0&#8211;\u00a0g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r ke\u00e7mi\u015fd\u0259 d\u0259 olub, bu g\u00fcn d\u0259 var, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 d\u0259 m\u00fctl\u0259q olacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu c\u00fcr yana\u015fma, t\u0259hsil\u0259 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259t, xalq\u0131n, mill\u0259tin sabah\u0131 d\u00fc\u00ad\u015f\u00fc\u00adn\u00fcl\u00adm\u0259\u00ads\u0259y\u00addi, onda Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin ziyal\u0131 \u00f6vladlar\u0131n\u0131n s\u0259das\u0131 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n qabaq\u00adc\u0131l v\u0259 inki\u015faf etmi\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin m\u00fcq\u0259dd\u0259s t\u0259hsil ocaqlar\u0131n\u0131n audi\u00adto\u00adri\u00adya\u00adla\u00adr\u0131n\u00addan, t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259n, elm m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n g\u0259lm\u0259zdi.<\/p>\n<p>Bel\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 orta m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn kamil d\u0259rslikl\u0259rin haz\u0131rlan\u0131b n\u0259\u015fr edilm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan, uzun ill\u0259r d\u0259rslik m\u00fc\u0259llifi kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n, t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli alimi, filologiya elml\u0259ri doktoru, professor, \u018fm\u0259kdar elm xadimi, \u201c\u015e\u00f6hr\u0259t\u201d ordenli, T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259ti Atat\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Dil v\u0259 Tarix Y\u00fcks\u0259k Qurumunun f\u0259xri \u00fczv\u00fc, akademik Tofiq Hac\u0131yevdir. Akademikin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7ox\u015fax\u0259lidir. O, h\u0259m \u0259d\u0259biyyat, h\u0259m d\u0259 dil tarixi il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan qaranl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, h\u0259m d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259slin geni\u015f elmi d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 sahib bir \u015f\u0259xsiyy\u0259t kimi yeti\u015fm\u0259sind\u0259 orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259dris edil\u0259n d\u0259rslikl\u0259rin kamil n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin haz\u0131rlanmas\u0131nda \u00f6z s\u0259yl\u0259rini \u0259sirg\u0259m\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Geni\u015f auditoriyalarda xalq\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yi olan t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u00fchazir\u0259l\u0259r oxuyan alim t\u0259cr\u00fcb\u0259d\u0259n hiss edirmi\u015f ki, kamil, m\u0259zmunlu, d\u0259rin elmi faktlarla z\u0259n\u00adgin orta m\u0259kt\u0259b d\u0259rslikl\u0259ri olmadan, ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 savadl\u0131 kadrlar\u0131n yeti\u015fdirilm\u0259si qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. El\u0259 ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 elmi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ilk ill\u0259rind\u0259n orta m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn yaz\u0131lan d\u0259rslikl\u0259rin dilinin sad\u0259, m\u0259zmununun elmi, h\u0259c\u00admi\u00adnin y\u0131\u011fcam, orada \u00f6z\u00fcn\u0259 yer tutan fikirl\u0259rin daha konkret olmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri onun diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmu\u015f v\u0259 bu c\u00fcr m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259, \u00f6z m\u0259qal\u0259l\u0259rind\u0259 v\u0259 \u0259s\u0259r\u00adl\u0259\u00adrin\u00add\u0259 xeyli yer ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Akademik 1985-ci ild\u0259 \u201cDil m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u201d (VII burax\u0131l\u0131\u015f, Bak\u0131, Elm, s\u0259h.72-79) jurnal\u0131nda n\u0259\u015fr olunan \u201cAna dili d\u0259rslikl\u0259rinin dili haqq\u0131nda\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 bu sah\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00f6z fikirl\u0259rini c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k yaz\u0131r : \u201c\u0130btidai sinifl\u0259rin d\u0259rslik\u00adl\u0259\u00adri\u00adnin, x\u00fcsusil\u0259 \u201cAna dili\u201d kitablar\u0131n\u0131n dilind\u0259n b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 t\u0259dris prosesi il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7ox \u015fey as\u0131l\u0131d\u0131r. Bu sinifl\u0259r g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 onilliyi ba\u015fa vuranlar \u00fc\u00e7\u00fcn sanki b\u00fc\u00adn\u00f6v\u00adr\u0259\u00addir, onillik t\u0259hsil\u0259 fon verir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, u\u015faqlar\u0131n ba\u015fqa elml\u0259ri \u00f6yr\u0259nm\u0259l\u0259ri d\u0259 onlar\u0131n dil s\u0259viyy\u0259l\u0259ri il\u0259 bilavasit\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r\u201d. (\u015eeirimiz, n\u0259srimiz, \u0259d\u0259bi di\u00adli\u00admiz: Bak\u0131, Yaz\u0131\u00e7\u0131, 1990, s\u0259h.36)<\/p>\n<p>Tofiq Hac\u0131yevin orta m\u0259kt\u0259b d\u0259rslikl\u0259rinin dili il\u0259 ba\u011fl\u0131 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc fikirl\u0259r bu g\u00fcn d\u0259 \u00f6z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 itirm\u0259mi\u015fdir. Alim d\u0259rslikl\u0259rin dilinin iki c\u0259h\u0259tin\u0259 diqq\u0259t yetirm\u0259yi t\u00f6vsiy\u0259 ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r: \u201cBu d\u0259rslikl\u0259rin dilin\u0259 iki c\u0259h\u0259td\u0259n fikir verm\u0259liyik. \u018flb\u0259tt\u0259, birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259, d\u0259\u00adqiqliy\u0259, s\u0259rrastl\u0131\u011fa, s\u0259lisliy\u0259 v\u0259 ayd\u0131nl\u0131\u011fa&#8230; U\u015faqlar \u00fc\u00e7\u00fcn ana dili d\u0259rs\u00adlik\u00adl\u0259\u00adrin\u00add\u0259 bu c\u0259h\u0259t\u0259 d\u0259 diqq\u0259t yetirm\u0259k laz\u0131md\u0131r: unutmamal\u0131y\u0131q ki, u\u015faqlar d\u0259rsliy\u0259 ana laylas\u0131n\u0131n birba\u015fa m\u00fc\u015fayi\u0259tind\u0259n g\u0259lirl\u0259r. Y\u0259ni onlarda poetik \u0259hval-ruhiyy\u0259, n\u0259\u011fm\u0259 v\u0259 na\u011f\u0131l dilinin sehri hakim olur&#8230; Bu d\u0259rslikl\u0259rd\u0259 dilin emosionall\u0131\u011f\u0131na t\u0259kc\u0259 \u015feir v\u0259 hekay\u0259l\u0259rd\u0259 yox, m\u00fc\u0259llif m\u0259tnl\u0259rind\u0259 d\u0259 fikir verm\u0259k laz\u0131md\u0131r\u201d. (Yen\u0259 orada s\u0259h.37)<\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli dil\u00e7i alim d\u0259rslikl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131nda d\u0259rslik m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin b\u00f6y\u00fck m\u0259\u00adsu\u00adliy\u00ady\u0259t da\u015f\u0131d\u0131qlar\u0131n\u0131 diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r. Qeyd edir ki, m\u00fc\u0259llifl\u0259r d\u0259rslik haz\u0131rlayark\u0259n h\u0259min d\u0259rslikl\u0259r\u0259 daxil edil\u0259n elmi v\u0259 b\u0259dii m\u0259tnl\u0259rin dilin\u0259, elmi d\u0259y\u0259rin\u0259 m\u0259suliyy\u0259tl\u0259 yana\u015fmaqla yana\u015f\u0131, \u00f6z yaz\u0131lar\u0131nda da bu t\u0259l\u0259bl\u0259ri g\u00f6z\u00adl\u0259\u00adm\u0259\u00ady\u0259 m\u0259suldurlar. \u018fg\u0259r bel\u0259 olmasa, t\u0259rtib edil\u0259n d\u0259rslikl\u0259rin dilind\u0259 bir h\u0259rc\u00adm\u0259rc\u00adlik, bir dola\u015f\u0131ql\u0131q \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259r. D\u0259rslikl\u0259r\u0259 daxil edil\u0259n m\u0259tnl\u0259rin dili, elmi d\u0259y\u0259ri, s\u0259viyy\u0259si d\u0259rsliyi t\u0259rtib ed\u0259nin dilin\u0259, onun fikirl\u0259rini ifad\u0259 ed\u0259n c\u00fcm\u00adl\u0259l\u0259rd\u0259ki m\u0259zmuna v\u0259 ideyaya uy\u011fun olmal\u0131d\u0131r. Bel\u0259 olmasa, d\u0259rslik ala\u00adb\u0259\u00adz\u0259k bir m\u0259zmun da\u015f\u0131yar, onunla tan\u0131\u015f olan \u015fagirdl\u0259r el\u0259 ilk bax\u0131\u015fdan d\u0259rslikd\u0259n bezib uzaqla\u015fma\u011fa \u00e7al\u0131\u015farlar.<\/p>\n<p>Akademikin dediyi kimi, u\u015faq-\u015fagird kitab\u0131 m\u00fcq\u0259dd\u0259s say\u0131r, m\u00fc\u0259llimin de\u00addi\u00adyin\u00add\u0259n \u00e7ox, kitabdan oxuduqlar\u0131na inan\u0131r. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 d\u0259rsliyin dili m\u00fc\u00ad\u0259l\u00adli\u00admin nitqind\u0259n daha \u00e7ox diqq\u0259t\u00e7\u0259k\u0259n, orada \u00f6z \u0259ksini tapan m\u0259tnl\u0259rd\u0259ki m\u0259z\u00admun daha \u00e7ox inand\u0131r\u0131c\u0131 v\u0259 q\u0259buledil\u0259n olmal\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq alim yaz\u0131r: \u201cU\u015faq ham\u0131dan \u00e7ox kitaba ina\u00adn\u0131r v\u0259 onda kitaba qar\u015f\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 yaratmaq \u00e7ox t\u0259hl\u00fck\u0259lidir. Bir d\u0259f\u0259 bir qeyri-d\u0259\u00adqiq \u015fey g\u00f6rd\u00fcm\u00fc, sonra h\u0259r s\u00f6z\u0259, h\u0259r ifad\u0259y\u0259 qulp qoyma\u011fa \u00e7al\u0131\u015facaq\u201d. (Yen\u0259 orada, s\u0259h.38)<\/p>\n<p>Tofiq Hac\u0131yev d\u0259rslikl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131nda millilikl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin d\u0259 diqq\u0259td\u0259 saxlanmas\u0131n\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0259kir. D\u0259rslikl\u0259r\u0259 daxil edil\u0259n \u0259d\u0259bi-b\u0259dii n\u00fcmun\u0259l\u0259rin daha \u00e7ox milli s\u0259ciyy\u0259 da\u015f\u0131yan materiallarla t\u0259min edilm\u0259sini m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcr v\u0259 yaz\u0131r: \u201cDild\u0259 millilikl\u0259 \u0259laq\u0259dar onu da deyim ki, d\u0259rslikl\u0259rd\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r h\u0259ddind\u0259n art\u0131q \u00e7oxdur: III sinfin \u201cAna dili\u201dnd\u0259 \u00fcmumi material\u0131n d\u00f6rdd\u0259 biri t\u0259rc\u00fcm\u0259dir. Bu t\u0259rc\u00fcm\u0259 bollu\u011funda bir c\u0259h\u0259t odur ki, u\u015faqlar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259cn\u0259bi anlay\u0131\u015flar \u00e7oxdur. H\u0259m\u00e7inin t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7il\u0259rin dili h\u0259mi\u015f\u0259 t\u0259miz az\u0259rbaycanca s\u0259sl\u0259nmir\u201d. (Yen\u0259 orada, s\u0259h.39)<\/p>\n<p>G\u00f6rk\u0259mli alim d\u0259rslikl\u0259rd\u0259n dan\u0131\u015fark\u0259n t\u0259kc\u0259 h\u0259min d\u0259rsliy\u0259 daxil edil\u0259n m\u0259tn\u00adl\u0259\u00adrin m\u0259zmunu, ifad\u0259 t\u0259rzi, milli s\u0259ciyy\u0259 da\u015f\u0131mas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259r s\u00f6y\u00adl\u0259\u00adm\u0259kl\u0259 kifay\u0259tl\u0259nmir, eyni zamanda, \u015fagirdl\u0259rin ya\u015f s\u0259viyy\u0259sini n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131b sa\u00add\u0259, primitiv m\u0259zmun da\u015f\u0131yan m\u0259tnl\u0259rin daxil edilm\u0259sinin d\u0259 \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r v\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259ni n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq yaz\u0131r: \u201cD\u0259rslikl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131nda \u015fagirdl\u0259rin ya\u015f s\u0259\u00adviyy\u0259sini n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r. Bu d\u00fczd\u00fcr. Ancaq bu prinsipd\u0259n sui-istifad\u0259 et\u00adm\u0259k d\u0259 olmaz. U\u015faq hesab el\u0259yib, u\u015faqlara b\u0259sit \u015feyl\u0259r dan\u0131\u015fmaq yaramaz. T\u0259\u00adbi\u0259t, c\u0259miyy\u0259t haqq\u0131nda u\u015faqlarda ya\u015f s\u0259viyy\u0259sin\u0259 uy\u011fun, lakin b\u0259sit yox, dol\u00ad\u011fun m\u0259zmunlu m\u0259lumat yaratma\u011f\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131na qalmaq laz\u0131md\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu i\u015f\u00adl\u0259rd\u0259 d\u0259rslikl\u0259rin dili m\u00fch\u00fcm, b\u0259lk\u0259 d\u0259, \u0259sas faktordur. H\u0259m d\u0259 u\u015faqlar buradan ana dilini \u00f6yr\u0259nirl\u0259r\u201d. (Yen\u0259 orada, s\u0259h.44)<\/p>\n<p>Akademikin orta m\u0259kt\u0259b d\u0259rslikl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 yazd\u0131\u011f\u0131 m\u0259qal\u0259nin dig\u0259ri onun 1994-c\u00fc ild\u0259 (kollektivl\u0259 birg\u0259) yaz\u0131b n\u0259\u015fr etdirdiyi d\u0259rslikd\u0259n bir il sonraya t\u0259\u00adsa\u00add\u00fcf edir. \u201cT\u00fcrk dili: d\u0259rslik, \u015fagird v\u0259 qavray\u0131\u015f\u201d adl\u0131 bu m\u0259qal\u0259 X\u0259z\u0259r Uni\u00adver\u00adsitetind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n, konfrans\u0131n (27-28 yanvar 1995) materiallar\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u00e7ap edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Akademik Tofiq Hac\u0131yev orta m\u0259kt\u0259b d\u0259rsliyinin m\u00fc\u0259llifi olana q\u0259d\u0259r Az\u0259r\u00adbay\u00adcan dili il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 kitab\u0131n h\u0259m h\u0259mm\u00fc\u0259llifi, h\u0259m d\u0259 t\u0259k m\u00fc\u0259llifi kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. \u201cAz\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dili tarixi\u201d (kollektiv m\u00fc\u0259llif, Bak\u0131, Elm-1991), \u201cAz\u0259r\u00adbaycan dili\u201d (Z.Budaqova il\u0259 birg\u0259, Bak\u0131, Elm-1992) bu q\u0259bild\u0259n olan kitablar s\u0131ras\u0131na daxildir. Bundan sonra is\u0259 professor 1994-c\u00fc ild\u0259 \u201c\u00d6yr\u0259tm\u0259n\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131nda \u00e7ap olun\u00admu\u015f \u201cT\u00fcrk dili\u201d (orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bl\u0259rin IX sinifl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rslik) d\u0259rs\u00adli\u00adyi\u00adnin m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n biri kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. 1994-c\u00fc ild\u0259 \u201cT\u00fcrk dili\u201d d\u0259rsliyi ayr\u0131l\u0131qda h\u0259m orta \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin IX sinifl\u0259ri, h\u0259m d\u0259 X v\u0259 XI sinifl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn birlikd\u0259 \u00e7ap olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>XX \u0259srin 90-c\u0131 ill\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r Az\u0259rbaycan dili bir f\u0259nn kimi son olaraq 8-ci sinifl\u0259rd\u0259 t\u0259dris olunurdu. Lakin buna baxmayaraq, \u015fagirdl\u0259r institutlara q\u0259bul olunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan dilind\u0259n d\u0259 imtahan verirdil\u0259r. Arada qalan iki illik fasil\u0259 \u015fagirdl\u0259ri h\u0259m Az\u0259rbaycan dili il\u0259 t\u0259masdan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131r, h\u0259m d\u0259 \u00f6y\u00adr\u0259\u00adni\u00adl\u0259n elmi material\u0131n unudulmas\u0131na \u015f\u0259rait yarad\u0131rd\u0131. Arada olan bu ikiillik bo\u015flu\u011fu aradan qald\u0131rmaq v\u0259 Az\u0259rbaycan dili d\u0259rsl\u0259ri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259ti sona q\u0259d\u0259r davam etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 1994-c\u00fc ild\u0259n ba\u015flayaraq h\u0259m orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rin 9-cu, h\u0259m d\u0259, 10-11-ci sinifl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rslikl\u0259r n\u0259\u015fr olunma\u011fa ba\u015flad\u0131: 1994-cu ild\u0259 n\u0259\u015fr olunan bu \u201cT\u00fcrk dili\u201d d\u0259rslikl\u0259ri h\u0259m 9-cu h\u0259m d\u0259 10 v\u0259 11-ci sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. 9-cu sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131ca, 10-11-ci sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 bir d\u0259rslik haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. 9-cu sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan \u201cT\u00fcrk dili\u201d d\u0259rsliyi Tofiq Hac\u0131yev, \u018fsg\u0259r Quliyev, Nizami C\u0259f\u0259rov, X-XI sinifl\u0259r (iki sinif bir d\u0259rslik \u015f\u0259klind\u0259) \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cT\u00fcrk dili\u201d (\u201c\u00d6yr\u0259tm\u0259n\u201d\u00a0&#8211;\u00a01994) d\u0259rsliyi is\u0259 yen\u0259 d\u0259 Tofiq Hac\u0131yev, Nizami C\u0259f\u0259rov t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlan\u0131b n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>D\u0259rslik haz\u0131rlanark\u0259n akademik \u00f6z \u0259qid\u0259sin\u0259 sadiq qalaraq ilk olaraq yad xalqlar\u0131n dil\u00e7il\u0259rinin fikirl\u0259rini yox, Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf\u0131 v\u0259 p\u00fcxt\u0259l\u0259\u015fm\u0259sind\u0259 rolu olan g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin dil haqq\u0131ndak\u0131 fikirl\u0259rini d\u0259rslikd\u0259 \u0259ks etdirmi\u015fdir. D\u0259rsliy\u0259 daxil edil\u0259n ilk m\u0259tn m\u00fc\u0259llifi g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259t Firudin b\u0259y K\u00f6\u00e7\u0259rli olan \u201cAna dili haqq\u0131nda\u201d (s\u0259h.3) m\u0259tnidir. Onun ard\u0131nca is\u0259 Az\u0259rbaycan dilini d\u00f6vl\u0259t dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qald\u0131ran \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai (1487-1524) haqq\u0131nda y\u0131\u011fcam m\u0259lumat verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bunun ard\u0131nca is\u0259 iki b\u0259dii m\u0259tn: M\u0259mm\u0259d S\u0259id Ordubadinin \u201cAna dili\u201d v\u0259 dahi s\u0259n\u0259tkar C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin ana dilinin safl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 ona olan sevgini \u0259ks etdir\u0259n \u201cAnam\u0131n kitab\u0131\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n bir par\u00e7a verilmi\u015fdir. Bu m\u0259tnl\u0259rin h\u0259r birind\u0259 dil\u0259 olan m\u00fcnasib\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u0259ks olundu\u011fundan, m\u00fc\u0259llif bu m\u0259tnl\u0259ri bil\u0259r\u0259kd\u0259n d\u0259rsliyin \u0259vv\u0259lin\u0259 daxil etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>90-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n \u0259vv\u0259l n\u0259\u015fr olunan \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d d\u0259rslikl\u0259rind\u0259 dil\u0259 m\u0259\u00adh\u0259b\u00adb\u0259t v\u0259 sevgi a\u015f\u0131layan m\u0259tnl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. D\u00fczd\u00fcr, 1948- ci ild\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan dilinin s\u0259rfi\u201d (s\u00f6vtiyyat v\u0259 \u015f\u0259kliyyat) d\u0259rsliyind\u0259 d\u0259 bu c\u00fcr yana\u015fmadan istifad\u0259 olunmu\u015fdur. D\u0259rsliyin ilk s\u0259hif\u0259sind\u0259 M.Kaz\u0131mb\u0259y, M.F.Axundov, C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 v\u0259 C.Cabbarl\u0131n\u0131n \u015f\u0259kill\u0259ri verils\u0259 d\u0259, onlar\u0131n dill\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri h\u0259r hans\u0131 bir fikir, yaxud, dilin taleyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015f h\u0259r hans\u0131 bir \u0259s\u0259rd\u0259n he\u00e7 bir n\u00fcmun\u0259 verilm\u0259mi\u015fdir. D\u0259rsliyin \u201c Dil v\u0259 dil\u00e7ilik\u201d adlanan birinci b\u00f6lm\u0259sind\u0259 \u201cDil n\u0259dir ?\u201d (s\u0259h.19), \u201cYaz\u0131\u201d (s\u0259h.22), \u201cDil\u00e7ilik\u201d (s\u0259h.25), \u201cEtimologiya\u201d (s\u0259h.27), \u201cL\u00fc\u011f\u0259t\u00e7ilik\u201d v\u0259 \u201cDialektologiya\u201d (s\u0259h.29-30) ba\u015fl\u0131ql\u0131 m\u0259tnl\u0259r verilmi\u015f v\u0259 izah\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>D\u0259rsliyin ikinci b\u00f6lm\u0259si \u201cAz\u0259rbaycan dilinin qurulu\u015fu v\u0259 tarixi\u201d (s\u0259h.35-97), \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6lm\u0259si is\u0259 \u201cNitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u201d (s\u0259h.96-100) ad\u0131 alt\u0131nda ve\u00adril\u00admi\u015f\u00addir. Birinci b\u00f6lm\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan dili, onun t\u00fcrk dill\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 yeri, dilimizin morfoloji qurulu\u015fu, \u0259d\u0259bi dilimizin f\u0259aliyy\u0259t dair\u0259si, Az\u0259rbaycan dilinin \u015eimal v\u0259 C\u0259nub normalar\u0131, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u201cNitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u201d (s\u0259h.98-140) adlanan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6lm\u0259d\u0259 is\u0259 nitq m\u0259\u00add\u0259\u00adniy\u00ady\u0259ti anlay\u0131\u015f\u0131, \u0259d\u0259bi dil, nitq normalar\u0131, m\u00fcasir Az\u0259rbaycan dilinin normalar\u0131 v\u0259 sair m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, \u00e7ox d\u00fczg\u00fcn olaraq, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 ali t\u0259hsil alacaq t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin \u00f6yr\u0259nm\u0259k m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalacaqlar\u0131 \u201cDil\u00e7ilik\u201d, \u201cNitq m\u0259\u00add\u0259\u00adniy\u00ady\u0259ti\u201d kimi f\u0259nl\u0259rl\u0259 tan\u0131\u015fl\u0131q m\u0259qs\u0259dil\u0259 onlar haqq\u0131nda y\u0131\u011fcam da olsa m\u0259\u00adlu\u00admat verilmi\u015fdir, bu y\u0131\u011fcam tan\u0131\u015fl\u0131qla onlar\u0131n b\u00fcn\u00f6vr\u0259si qoyulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Akademik Tofiq Hac\u0131yev \u00f6z \u0259ziz t\u0259l\u0259b\u0259si Nizami C\u0259f\u0259rovla birlikd\u0259 h\u0259min ild\u0259 orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rin X-XI sinifl\u0259rind\u0259 t\u0259dris edil\u0259c\u0259k \u201cT\u00fcrk dili\u201d d\u0259rsliyini d\u0259 yaz\u0131b n\u0259\u015fr etdirmi\u015fl\u0259r (Tofiq Hac\u0131yev, Nizami C\u0259f\u0259rov \u201cT\u00fcrk dili\u201d XX-XI sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rslik, \u201c\u00d6yr\u0259tm\u0259n\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131, Bak\u0131-1994). 151 s\u0259hif\u0259d\u0259n ibar\u0259t olan bu d\u0259rsliyin 75 s\u0259hif\u0259sin\u0259 daxil edil\u0259n elmi material v\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131qlar orta m\u0259kt\u0259bin X sinifl\u0259ri, 75-ci s\u0259hif\u0259d\u0259n 150-ci s\u0259\u00adhi\u00adf\u0259\u00adsin\u0259 q\u0259d\u0259r daxil edil\u0259n elmi material is\u0259 orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rin XI sinifl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259\u00adz\u0259r\u00add\u0259 tutulmu\u015fdur. D\u0259rsliy\u0259 X v\u0259 XI sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn daxil edil\u0259n elmi m\u0259lumat\u0131n ham\u0131s\u0131 birlikd\u0259 \u00fcslubiyyat f\u0259nninin orta m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanm\u0131\u015f y\u0131\u011fcam variant\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>D\u0259rsliyin 10-cu sinifd\u0259 t\u0259dris olunmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan hiss\u0259si \u201cIX sinifd\u0259 ke\u00e7ilmi\u015fl\u0259rin t\u0259krar\u0131\u201d (s\u0259h.3-9) v\u0259 \u201c \u00dcslubiyyat\u201d (s\u0259h.17-75) b\u00f6lm\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259tdir. \u201c\u00dcslubiyyat\u201d b\u00f6lm\u0259sind\u0259 (X sinifd\u0259 t\u0259dris olunmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan hiss\u0259d\u0259) \u00dcslubiyyat v\u0259 \u201cT\u00fcrk \u0259d\u0259bi dilinin \u00fcslublar\u0131\u201d (s\u0259h.12-17) haqq\u0131nda geni\u015f m\u0259lumat verilmi\u015fdir. Dig\u0259r b\u00f6lm\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 b\u0259dii \u00fcslub, elmi \u00fcslub, publisistik \u00fcslub v\u0259 f\u0259rdi \u00fcslub ayr\u0131-ayr\u0131 b\u00f6lm\u0259l\u0259r \u015f\u0259klind\u0259 d\u0259rsliy\u0259 daxil edilmi\u015f, orada \u0259ksini tapan qrammatik elmi m\u0259lumatlar\u0131 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259n se\u00e7il\u0259n par\u00e7alardan ibar\u0259t tap\u015f\u0131r\u0131qlar verilmi\u015fdir. Bu tap\u015f\u0131r\u0131qlara daxil edil\u0259n b\u0259dii par\u00e7alar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 Anar\u0131n, El\u00e7inin, \u0130.\u015e\u0131xl\u0131n\u0131n v\u0259 dig\u0259rl\u0259rinin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n se\u00e7il\u0259n b\u0259dii n\u00fcmun\u0259l\u0259r t\u0259\u015fkil edir. Bunlarla b\u0259rab\u0259r, yeri g\u0259ldikc\u0259 Az\u0259rbaycan dil\u00e7iliyinin g\u00f6rk\u0259mli simalar\u0131 A\u011fam\u0259mm\u0259d Abdullayev, Z\u0259rif\u0259 Budaqova, Abdulla \u015e\u0259rifov, Pa\u015fa Sultanov, Zeynal Ta\u011f\u0131zad\u0259 v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri haqq\u0131nda y\u0131\u011fcam da olsa m\u0259lumat verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u00fc\u0259llifl\u0259rin d\u0259rsliyi bu c\u00fcr t\u0259rtib etm\u0259l\u0259ri bir t\u0259r\u0259fd\u0259n ali m\u0259kt\u0259bd\u0259 \u00f6y\u00adr\u0259\u00adni\u00adl\u0259\u00adc\u0259k \u201c\u00dcslubiyyat\u201d f\u0259nni il\u0259 ilkin tan\u0131\u015fl\u0131q, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n dil\u00e7iliyimizi \u00e7i\u00adyin\u00adl\u0259\u00adrind\u0259 bu y\u00fcks\u0259kliy\u0259 qald\u0131ran g\u00f6rk\u0259mli dil\u00e7il\u0259r\u0259 h\u00f6rm\u0259t v\u0259 ehtiram ifad\u0259si idi. D\u0259rsliyin t\u0259drisi XI sinifd\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan hiss\u0259si is\u0259 \u00fcslubiyyat\u0131n dig\u0259r b\u00f6l\u00adm\u0259\u00adl\u0259rini t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>\u00dcslubiyyatda \u00f6yr\u0259nil\u0259n \u00fcslublardan ikisi \u2013 \u201cM\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu\u201d v\u0259 \u201cR\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub\u201d da d\u0259rsliyin XI sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan b\u00f6lm\u0259sin\u0259 daxil edilmi\u015fdir. \u201cM\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu\u201d adlanan birinci b\u00f6lm\u0259d\u0259, \u201cM\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu n\u0259dir?\u201d, \u201cM\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunun yaranma \u015f\u0259raiti\u201d (s\u0259h.84-88), \u201cDialoji nitq\u201d (s\u0259h.87-91), \u201c\u0130ntonasiya v\u0259 jest h\u0259r\u0259k\u0259t\u201d (s\u0259h.92-96), \u201cM\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubunda dil qatlar\u0131n\u0131n t\u0259zah\u00fcr\u00fc\u201d (s\u0259h.97-100) v\u0259 \u201cM\u0259i\u015f\u0259t \u00fcslubu b\u0259dii \u0259d\u0259biyyatda\u201d (s\u0259h.101-103) m\u0259tnl\u0259ri daxil edilmi\u015fdir. Bu m\u00f6vzularla ba\u011fl\u0131 b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259n se\u00e7ilmi\u015f m\u0259tnl\u0259rd\u0259n d\u0259 istifad\u0259 edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu b\u00f6lm\u0259d\u0259 \u00e7ox do\u011fru olaraq t\u00fcrk terminalogiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri M\u0259h\u0259rr\u0259m Kamil (1897-1938), R\u0259sul \u018flabbas o\u011flu R\u00fcst\u0259mov (1914-1943) haqq\u0131nda \u00e7ox y\u0131\u011fcam \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259lumat verilmi\u015fdir. B\u00f6lm\u0259d\u0259 verilmi\u015f tap\u015f\u0131r\u0131q m\u0259tnl\u0259ri is\u0259 \u0259sas\u0259n C.M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259, \u00dc.Hac\u0131b\u0259yli, M.\u018f.Sabir, C.Cabbarl\u0131 v\u0259 dig\u0259r \u0259dibl\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>D\u0259rsliyin XI sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f b\u00f6lm\u0259sinin ikinci hiss\u0259sini is\u0259 \u201cR\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub\u201d (s\u0259h.104-125) t\u0259\u015fkil edir. Bu hiss\u0259ni is\u0259 r\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslub, r\u0259smi v\u0259 i\u015fg\u00fczar s\u0259n\u0259dl\u0259rin dili, r\u0259smi-i\u015fg\u00fczar \u00fcslubun t\u0259zah\u00fcr formalar\u0131, s\u0259n\u0259d dilind\u0259 r\u0259smi v\u0259 qeyri-r\u0259smi ifad\u0259l\u0259r, \u00fcslublar\u0131n ayr\u0131lmas\u0131 v\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259si kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r t\u0259\u015fkil edir. Daha sonra Az\u0259rbaycan dilinin b\u00fct\u00fcn b\u00f6lm\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u201cV-XI sinifl\u0259rd\u0259 ke\u00e7il\u0259nl\u0259rin t\u0259krar\u0131\u201d (s\u0259h.134-150) ba\u015fl\u0131ql\u0131 bir hiss\u0259 daxil edilmi\u015f, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259si laz\u0131m bilin\u0259n b\u00fct\u00fcn qanun-qaydalarla ba\u011fl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>H\u0259r bir dil\u00e7iy\u0259 m\u0259lumdur ki, Az\u0259rbaycan dilinin b\u00fct\u00fcn b\u00f6lm\u0259l\u0259rinin (fo\u00adne\u00adti\u00adka, leksika, morfologiya, sintaksis) \u00f6yr\u0259dilm\u0259sin\u0259 h\u0259l\u0259 orta m\u0259kt\u0259bin a\u015fa\u011f\u0131 si\u00adnif\u00adl\u0259rind\u0259n ba\u015flan\u0131l\u0131r. Asandan \u00e7\u0259tin\u0259, sad\u0259d\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b\u0259 ged\u0259n bu yol h\u0259r bir \u015fagirdin dil\u00e7iliyin qanun-qaydalar\u0131n\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli v\u0259 elmi \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6yr\u0259nm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259\u00adra\u00adit yarad\u0131r. Ali m\u0259kt\u0259b\u0259 q\u0259bul olunan abituriyentl\u0259r institutda oxudu\u011fu ill\u0259rd\u0259, h\u0259\u00adl\u0259 orta m\u0259kt\u0259bd\u0259 \u00f6yr\u0259ndikl\u0259ri qayda-qanunlar\u0131 \u0259trafl\u0131 \u00f6yr\u0259nib m\u00f6h\u00adk\u0259m\u00adl\u0259n\u00addir\u00adm\u0259k\u00add\u0259 he\u00e7 bir \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kmir. Bu sah\u0259d\u0259 b\u00f6y\u00fck nailiyy\u0259tl\u0259rin \u0259ld\u0259 edilm\u0259sind\u0259 he\u00e7 bir mane\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131rlar.<\/p>\n<p>O t\u0259cr\u00fcb\u0259ni n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq dey\u0259 bil\u0259rik ki, akademik Tofiq Hac\u0131yevin d\u0259 h\u0259mm\u00fc\u0259llifi oldu\u011fu 9-10 v\u0259 11-ci sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlad\u0131qlar\u0131 Az\u0259rbaycan dili d\u0259rslikl\u0259ri d\u0259 ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259dris edil\u0259n \u201cNitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u201d f\u0259nninin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. \u00c7\u0259kinm\u0259d\u0259n dem\u0259k olar ki, pedaqoji institutlar\u0131n el\u0259 bir fak\u00fclt\u0259si yox\u00addur ki, orada \u201cNitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u201d f\u0259nni t\u0259dris edilm\u0259sin. G\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 sinifl\u0259r\u0259 daxil olub f\u0259nl\u0259rin t\u0259drisi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan h\u0259r bir kadr g\u00f6z\u0259l nitq qabiliyy\u0259tin\u0259 malik olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, bu g\u00fcn yaz\u0131l\u0131b n\u0259\u015fr edil\u0259n b\u00fct\u00fcn d\u0259rslikl\u0259rin ham\u0131s\u0131 kuri\u00adku\u00adlu\u00admun t\u0259l\u0259bl\u0259ri \u0259sas\u0131nda haz\u0131rlan\u0131r. Bu kitablarda, dem\u0259k olar ki, qrammatik qay\u00adda\u00adlar\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn o q\u0259d\u0259r d\u0259 material verilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n, orta m\u0259k\u00adt\u0259b\u00adl\u0259\u00adrin 9-cu sinifl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259\u015fr edilmi\u015f \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d d\u0259rsliyin\u0259 t\u0259qrib\u0259n 27 y\u0131\u011f\u00adcam m\u0259tn daxil edilmi\u015fdir. Bu m\u0259tnl\u0259rin t\u0259drisin\u0259 ayr\u0131lan saat\u00adlar\u0131n miqdar\u0131na diqq\u0259t yetirdikd\u0259, onlar\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 ayr\u0131lan saatlar\u0131n d\u0259rs\u00adlikd\u0259 qrammatik qaydalar\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 ayr\u0131lan saatlardan bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 \u00e7ox oldu\u011funun \u015fahidi oluruq.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, IX sinif d\u0259rsliyinin 26-c\u0131 s\u0259hif\u0259sind\u0259 yaz\u0131l\u0131r: \u201cTamaml\u0131q haqq\u0131nda \u00f6yr\u0259ndikl\u0259rinizi yad\u0131n\u0131za sal\u0131b suallar\u0131 cavabland\u0131r\u0131n. Fikirl\u0259rinizi n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131n\u201d. D\u0259rsliyin 38-ci s\u0259hif\u0259sind\u0259 is\u0259 yaz\u0131l\u0131r: \u201cNitqd\u0259 s\u00f6yl\u0259nil\u0259n h\u0259r han\u00ads\u0131 bir fikri daha qabar\u0131q v\u0259 canl\u0131 verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn, jest v\u0259 mimikalardan istifad\u0259 olunur\u201d. \u018fg\u0259r \u015fagird jest v\u0259 mimikan\u0131n n\u0259 oldu\u011funu \u00f6yr\u0259nm\u0259yibs\u0259 bu t\u0259l\u0259bi nec\u0259 yerin\u0259 yetir\u0259 bil\u0259r? \u018fg\u0259r bu sinifl\u0259rd\u0259 jest v\u0259 mimikan\u0131n n\u0259 oldu\u011funu \u015fa\u00adgird\u0259 \u00f6yr\u0259tm\u0259k laz\u0131m idis\u0259, onda bu c\u00fcr materiallar d\u0259rslikl\u0259rd\u0259n niy\u0259 \u00e7\u0131\u00adxa\u00adr\u0131\u00adl\u0131rd\u0131?<\/p>\n<p>Orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rin XI sinifl\u0259rind\u0259 bu g\u00fcn t\u0259dris edil\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d d\u0259rs\u00adlikl\u0259rin\u0259 \u00fcslubiyyatla v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yaln\u0131z 8 y\u0131\u011fcam elmi m\u0259lumat daxil edilib. T\u0259drisin\u0259 bu q\u0259d\u0259r saat ayr\u0131lan Az\u0259rbaycan dilin\u0259 8 elmi qram\u00adma\u00adtik anlay\u0131\u015f\u0131n daxil edilm\u0259si az deyilmi?<\/p>\n<p>\u018fg\u0259r 9,10,11-ci sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d d\u0259rslikl\u0259ri di\u00adli\u00admizin qanun-qaydalar\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259dilm\u0259sind\u0259 \u0259sas v\u0259zif\u0259ni yerin\u0259 yetir\u0259 bil\u00admirs\u0259, on\u00adda bu d\u0259rslikl\u0259r ibtidai sinifl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan d\u0259rslikl\u0259rd\u0259n n\u0259 il\u0259 f\u0259rql\u0259nir.<\/p>\n<p>Q\u0259bul imtahanlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan dilind\u0259n haz\u0131rlanan suallar m\u0259tnl\u0259r \u00fcz\u0259\u00adrind\u0259 i\u015f aparmaqla ba\u011fl\u0131d\u0131rm\u0131?! El\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr\u0259m ki, vaxt g\u0259l\u0259c\u0259k, akademik Tofiq Hac\u0131yevin h\u0259mm\u00fc\u0259llifliyi il\u0259 n\u0259\u015fr olunan d\u0259rslikl\u0259r\u0259 yenid\u0259n ehtiyac du\u00adyu\u00adlacaq v\u0259 d\u0259rslikl\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n bu bo\u015fluqlar aradan qald\u0131r\u0131lacaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>S\u0259rdar Zeynal,<\/strong><br \/>\n<em>fiologiya elml\u0259ri doktoru<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259ti T\u00fcrk Dil Kurumunun devizl\u0259rind\u0259n biri \u2013 \u201cDilimiz\u00a0\u2013\u00a0Kimliyimizdir\u201d ifad\u0259sidir. Biz kimliyimizi be\u015fikd\u0259n anlama\u011fa ba\u015flasaq da, Ana dilimiz\u0259 ilk elmi yana\u015fmam\u0131z orta m\u0259kt\u0259bd\u0259n ba\u015flan\u0131r. Bu bax\u0131mdan orta m\u0259kt\u0259bd\u0259ki \u201cAna dili\u201d d\u0259rslikl\u0259rimiz ham\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn irsi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin maarifl\u0259nm\u0259si, onlar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n \u00f6nc\u00fcl xalqlar\u0131 s\u0131ras\u0131na \u00e7atd\u0131rmaq m\u0259s\u0259l\u0259si ortaya \u00e7\u0131xanda adlar\u0131n\u0131 tarixi kitablardan oxuyub \u00f6yr\u0259ndiyimiz R.\u018ff\u0259ndiyev, M.\u015e\u0259fi\u00a0Vazeh, S.\u018f.\u015eirvani, M.Mahmudb\u0259yov, A.Bak\u0131xanov, professor Mirz\u0259 Kaz\u0131mb\u0259y, Kr\u0131m tatar\u0131 \u0130smay\u0131l Qasp\u0131ral\u0131 v\u0259 Ziya G\u00f6yalp yad\u0131m\u0131za d\u00fc\u015f\u00fcr. M\u0259nsub oldu\u011fu xalq\u0131n \u00f6vladlar\u0131n\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli yeti\u015fm\u0259si v\u0259 inki\u015faf\u0131na \u00f6z f\u0259aliyy\u0259ti d\u0259 daxil olmaqla t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs g\u00f6st\u0259r\u0259n ziyal\u0131lar\u00a0&#8211;\u00a0g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r ke\u00e7mi\u015fd\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":409020,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[26],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/4e8412ad163794431336499239710173928.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=26\" rel=\"category\">Sosial<\/a>","rttpg_excerpt":"T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259ti T\u00fcrk Dil Kurumunun devizl\u0259rind\u0259n biri \u2013 \u201cDilimiz\u00a0\u2013\u00a0Kimliyimizdir\u201d ifad\u0259sidir. Biz kimliyimizi be\u015fikd\u0259n anlama\u011fa ba\u015flasaq da, Ana dilimiz\u0259 ilk elmi yana\u015fmam\u0131z orta m\u0259kt\u0259bd\u0259n ba\u015flan\u0131r. Bu bax\u0131mdan orta m\u0259kt\u0259bd\u0259ki \u201cAna dili\u201d d\u0259rslikl\u0259rimiz ham\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn irsi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin maarifl\u0259nm\u0259si, onlar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n \u00f6nc\u00fcl xalqlar\u0131 s\u0131ras\u0131na \u00e7atd\u0131rmaq m\u0259s\u0259l\u0259si ortaya \u00e7\u0131xanda adlar\u0131n\u0131 tarixi kitablardan oxuyub \u00f6yr\u0259ndiyimiz&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/409019"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=409019"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/409019\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/409020"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=409019"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=409019"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=409019"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}