{"id":449100,"date":"2022-03-08T10:22:03","date_gmt":"2022-03-08T07:22:03","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=449100"},"modified":"2022-03-08T10:22:03","modified_gmt":"2022-03-08T07:22:03","slug":"folklorsunas-alim-yel-dunyanin-yaranmasinda-m%c9%99n%c9%99vi-ruhi-baslangic-hesab-edilir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=449100","title":{"rendered":"Folklor\u015f\u00fcnas alim: Yel d\u00fcnyan\u0131n yaranmas\u0131nda m\u0259n\u0259vi-ruhi ba\u015flan\u011f\u0131c hesab edilir"},"content":{"rendered":"<p>D\u00fcnyan\u0131n yaranmas\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n sonuncu \u00fcns\u00fcr havad\u0131r. Bu, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n yazqaba\u011f\u0131 m\u0259rasiml\u0259rind\u0259 Yel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si ad\u0131 il\u0259 qeyd olunur. Odla birlikd\u0259 yel d\u0259 m\u0259n\u0259vi-ruhi (ki\u015fi) ba\u015flan\u011f\u0131c hesab edilir v\u0259 maddi (qad\u0131n) ba\u015flan\u011f\u0131c &#8211; torpa\u011fa, suya \u0259ks c\u0259bh\u0259d\u0259 durur. Canl\u0131lara n\u0259f\u0259s verm\u0259kl\u0259 \u00f6z h\u0259r\u0259k\u0259tliyini, dinamikliyini onlara ke\u00e7irir. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, cans\u0131z torpa\u011f\u0131 v\u0259 suyu dur\u011funluqdan \u00e7\u0131xard\u0131r. M\u0259hz bu x\u00fcsusiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 yel ruhla eynil\u0259\u015fdirilir.<\/p>\n<p>Bu fikirl\u0259ri\u00a0<a class=\"azertac-link\" href=\"https:\/\/azertag.az\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">AZ\u018fRTAC<\/a>-a a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Folklor \u0130nstitutunun \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri filologiya elml\u0259ri doktoru, professor Ramazan Qafarl\u0131 deyib.<\/p>\n<p>Professor qeyd edib ki, d\u00fcnyan\u0131n m\u0259n\u0259vi, ruhi t\u0259r\u0259fl\u0259ri ki\u015fil\u0259rl\u0259, maddi, \u0259\u015fyavi t\u0259r\u0259fl\u0259ri is\u0259 qad\u0131nlarla \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Lakin od v\u0259 hava i\u015f\u0259 qar\u0131\u015fmasa maddi, \u0259\u015fyavi t\u0259r\u0259f \u0259b\u0259di d\u0259yi\u015fm\u0259z qalar, sular co\u015fub-da\u015fmaz, dal\u011falanmaz, torpaqlar vulkana \u00e7evrilib p\u00fcsk\u00fcrm\u0259z, atalar s\u00f6z\u00fcnd\u0259 qeyd edildiyi kimi, \u201cYel olmasa, sel olmaz\u201d, \u201cYel g\u0259tirib, g\u00fcn qurudub\u201d, \u201cYel el\u0259y\u0259ni f\u0259l\u0259k el\u0259y\u0259 bilm\u0259z\u201d, \u201cYel \u00fcf\u00fcr\u00fcb \u015fi\u015firtdiyini g\u00f6y\u0259 qald\u0131rar\u201d, \u201cYel \u0259sm\u0259yinc\u0259 \u00e7\u00f6p t\u0259rp\u0259nm\u0259z\u201d.<\/p>\n<p>D\u00fcnya xalqlar\u0131n\u0131n kosmoqonik mif sisteml\u0259rind\u0259 hava mifik zaman\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 n\u00f6qt\u0259d\u0259 ba\u015f Allahd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, q\u0259dim Misird\u0259 hava allah\u0131 \u015eu g\u00f6y\u00fc v\u0259 yeri m\u0259\u011flub edir, b\u00fct\u00fcn al\u0259mi \u0259l\u0259 al\u0131b canl\u0131lar\u0131 yarad\u0131r. Hindistanda Brahm n\u0259f\u0259sini bay\u0131ra buraxanda d\u00fcnya yaran\u0131r, i\u00e7\u0259ri alanda m\u0259hv olur. \u00c7inlil\u0259rin t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcnd\u0259 is\u0259 g\u00f6y\u00fcn qap\u0131lar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131b-ba\u011flanmas\u0131 il\u0259 h\u0259yat-\u00f6l\u00fcm hadis\u0259l\u0259ri ba\u015f verir. M\u00fcs\u0259lman mifl\u0259rind\u0259 \u0130sa n\u0259f\u0259si il\u0259 \u00f6l\u00fcl\u0259ri dirildir, ona M\u0259sih (n\u0259f\u0259s ver\u0259n) deyilm\u0259si bununla ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u201cMunisnam\u0259\u201dy\u0259 g\u00f6r\u0259, Az\u0259rbaycanda lap q\u0259diml\u0259rd\u0259 d\u00fcnya hava v\u0259 sular\u0131n\u0131n hamisi bir m\u0259xluqun timsal\u0131nda t\u0259qdim edilirdi. Bir \u0259lini yer\u0259 dir\u0259y\u0259n, dig\u0259rini is\u0259 g\u00f6y\u0259 dik\u0259n S\u0259hay\u0131l (q\u0259dim k\u00fcl\u0259k tanr\u0131s\u0131 S\u0259bayel b\u0259lk\u0259 d\u0259 bu inancdan yaran\u0131b) d\u0259niz suyunun v\u0259 k\u00fcl\u0259kl\u0259rin qoruyucusudur. Havan\u0131n himay\u0259\u00e7isi v\u0259 t\u0259nziml\u0259yicisi S\u0259hay\u0131l g\u00f6y\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259n \u0259li il\u0259 s\u0259rt k\u00fcl\u0259kl\u0259rin, qas\u0131r\u011fan\u0131n, yer\u0259 dikil\u0259n \u0259li il\u0259s\u0259 co\u015fub-da\u015fan d\u0259niz sular\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r. \u018fg\u0259r S\u0259hay\u0131l sol \u0259lini yerd\u0259n g\u00f6t\u00fcrs\u0259, d\u0259niz suyu k\u00fckr\u0259yib b\u00fct\u00fcn \u00e7\u00f6ll\u0259ri, d\u00fczl\u0259ri basar, insanlar sulara q\u0259rq olar, bo\u011fulub \u00f6l\u0259r, sa\u011f \u0259lini a\u015fa\u011f\u0131 salsa tufan, qas\u0131r\u011fa qopar, d\u00fcnya \u00fcz\u00fcn\u00fc silib aparar, canl\u0131 varl\u0131qlardan \u0259s\u0259r-\u0259lam\u0259t qalmaz. S\u0259hay\u0131l ikili x\u00fcsusiyy\u0259t\u0259 malikdir. Bir varl\u0131qda h\u0259m ki\u015fiy\u0259, h\u0259m d\u0259 qad\u0131na xas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin c\u0259ml\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stlikd\u0259 d\u0259 rast g\u0259lirik. Xeyir v\u0259 \u015e\u0259r allahlar\u0131n\u0131 b\u0259tnind\u0259 b\u0259sl\u0259y\u0259n tale v\u0259 zaman tanr\u0131s\u0131 Zirvan-\u015eirvan h\u0259m ki\u015fi, h\u0259m d\u0259 qad\u0131n idi.<\/p>\n<p>Yel Az\u0259rbaycan mifik t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcnd\u0259 yol g\u00f6st\u0259r\u0259n, b\u0259l\u0259d\u00e7i rolunu da yerin\u0259 yetirir. Yel baba (\u0259ks\u0259r hallarda \u0259ld\u0259n-ayaqdan d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f qoca sif\u0259tind\u0259 peyda olur) qal\u0131n me\u015f\u0259l\u0259rd\u0259 az\u0131b m\u0259nzilini tapmaqda \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259k\u0259n xeyirxah insanlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131x\u0131r, onlara bir yumaq verir v\u0259 yuma\u011f\u0131 yer\u0259 at\u0131b, diyirl\u0259tm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. Yel baban\u0131n \u00fcf\u00fcrm\u0259si il\u0259 yumaq a\u00e7\u0131l\u0131r v\u0259 azm\u0131\u015flar\u0131 m\u0259nzil ba\u015f\u0131na \u00e7atd\u0131r\u0131r. Yel baba haqq\u0131nda bu t\u0259s\u0259vv\u00fcr sonralar Fatma n\u0259n\u0259nin yuma\u011f\u0131 \u015f\u0259klind\u0259 na\u011f\u0131llara ke\u00e7ib.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u0259n \u0259ski t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, Yel baba x\u0131rmana g\u0259lm\u0259mi\u015fd\u0259n qabaq oradan bu\u011fda, d\u0259n g\u00f6t\u00fcrm\u0259zl\u0259r. Sovrulmam\u0131\u015f bu\u011fda g\u00f6t\u00fcr\u0259nin o\u011flu \u00f6l\u0259r. X\u0131rman sovrulandan sonra ilk bu\u011fda g\u00f6t\u00fcr\u0259nin is\u0259 o\u011flu olar. Ulular\u0131m\u0131z deyirl\u0259r ki, \u201cYel \u0259sdir\u0259ni s\u00f6ym\u0259zl\u0259r\u201d. \u00c7\u00fcnki onun arxas\u0131nda Ba\u015f Ruh durur. Yel\u0259 t\u00fcp\u00fcrs\u0259n \u00f6z \u00fcst\u00fcn\u0259 qay\u0131dar. El\u0259c\u0259 d\u0259 Yel da\u011f\u0131na ziyar\u0259t edirl\u0259r. Adamlar \u00fcr\u0259kl\u0259rind\u0259 h\u0259r hans\u0131 bir dil\u0259k tutub n\u0259zir-niyaz g\u0259tirir, qurban k\u0259sirl\u0259r. Yel baba kimin n\u0259zirini, qurban\u0131n\u0131 q\u0259bul ets\u0259, o adam xeyir tapar, arzusuna \u00e7atar. Bir inancda is\u0259 deyilir ki, \u201cYel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si gir\u0259n g\u00fcn s\u00f6y\u00fcd a\u011fac\u0131n\u0131n alt\u0131na gedib niyy\u0259t et v\u0259 Yel baban\u0131 \u00e7a\u011f\u0131r. \u018fg\u0259r Yel baba s\u0259nin s\u0259sini e\u015fidib s\u00f6y\u00fcd\u00fcn budaqlar\u0131n\u0131 torpa\u011fa toxundursa dil\u0259yin yerin\u0259 yet\u0259r\u201d.<\/p>\n<p>\u201cG\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin mifoloji d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sinin qaynaqlar\u0131 \u00f6z k\u00f6kl\u0259ri etibar\u0131 il\u0259 tarixin \u00e7ox d\u0259rin qatlar\u0131na ba\u011flan\u0131r. Onlar\u0131n izl\u0259rini gen yadda\u015f\u0131ndan ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259r\u0259, ayinl\u0259r\u0259, q\u0259dim bayramlara, folklor \u00f6rn\u0259kl\u0259rin\u0259, klassik \u0259d\u0259biyyata, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, m\u0259d\u0259niyy\u0259t formalar\u0131na qatmaqla unudulma\u011fa qoymay\u0131blar. Ulu t\u00fcrk\u00fcn \u00f6vladlar\u0131 d\u00fcnyam\u0131z\u0131n Altaydan Qara d\u0259niz\u0259d\u0259k uzanan torpaqlar\u0131nda, mifl\u0259rin dili il\u0259 des\u0259k, G\u00fcndo\u011fandan ba\u015flay\u0131b G\u00fcnbatanda bit\u0259n \u0259razil\u0259rd\u0259 m\u0259skunla\u015faraq k\u00f6kd\u0259n g\u0259l\u0259n m\u0259n\u0259vi amill\u0259ri \u00f6z yollar\u0131 il\u0259 ya\u015fatd\u0131qlar\u0131 kimi, sak-hun-o\u011fuz birliyinin t\u0259msil\u00e7il\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lar da h\u0259min m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259tin bir hiss\u0259sinin yarad\u0131c\u0131lar\u0131 olmaqla yana\u015f\u0131, \u00fcmumi qazandan g\u00f6t\u00fcrd\u00fckl\u0259rini \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fcl\u0259r\u0259 qat\u0131b duy\u011fular\u0131na, ist\u0259kl\u0259rin\u0259 dayaq ed\u0259-ed\u0259 bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131blar\u201d, &#8211; dey\u0259 professor Ramazan Qafarl\u0131 qeyd edib.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnyan\u0131n yaranmas\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n sonuncu \u00fcns\u00fcr havad\u0131r. Bu, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n yazqaba\u011f\u0131 m\u0259rasiml\u0259rind\u0259 Yel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si ad\u0131 il\u0259 qeyd olunur. Odla birlikd\u0259 yel d\u0259 m\u0259n\u0259vi-ruhi (ki\u015fi) ba\u015flan\u011f\u0131c hesab edilir v\u0259 maddi (qad\u0131n) ba\u015flan\u011f\u0131c &#8211; torpa\u011fa, suya \u0259ks c\u0259bh\u0259d\u0259 durur. Canl\u0131lara n\u0259f\u0259s verm\u0259kl\u0259 \u00f6z h\u0259r\u0259k\u0259tliyini, dinamikliyini onlara ke\u00e7irir. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, cans\u0131z torpa\u011f\u0131 v\u0259 suyu dur\u011funluqdan \u00e7\u0131xard\u0131r. M\u0259hz bu x\u00fcsusiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 yel ruhla eynil\u0259\u015fdirilir. Bu fikirl\u0259ri\u00a0AZ\u018fRTAC-a a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda Az\u0259rbaycan Milli Elml\u0259r Akademiyas\u0131n\u0131n Folklor \u0130nstitutunun \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud\u201d \u015f\u00f6b\u0259sinin m\u00fcdiri filologiya elml\u0259ri doktoru, professor Ramazan Qafarl\u0131 deyib. Professor qeyd edib ki, d\u00fcnyan\u0131n m\u0259n\u0259vi, ruhi t\u0259r\u0259fl\u0259ri ki\u015fil\u0259rl\u0259, maddi,&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":449101,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669.jpg",992,669,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669.jpg",992,669,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669.jpg",992,669,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669-541x365.jpg",541,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669-840x566.jpg",640,431,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669.jpg",992,669,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669.jpg",992,669,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1646711578776723580_1000x669-992x620.jpg",992,620,true]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"D\u00fcnyan\u0131n yaranmas\u0131nda i\u015ftirak ed\u0259n sonuncu \u00fcns\u00fcr havad\u0131r. Bu, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n yazqaba\u011f\u0131 m\u0259rasiml\u0259rind\u0259 Yel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si ad\u0131 il\u0259 qeyd olunur. Odla birlikd\u0259 yel d\u0259 m\u0259n\u0259vi-ruhi (ki\u015fi) ba\u015flan\u011f\u0131c hesab edilir v\u0259 maddi (qad\u0131n) ba\u015flan\u011f\u0131c &#8211; torpa\u011fa, suya \u0259ks c\u0259bh\u0259d\u0259 durur. Canl\u0131lara n\u0259f\u0259s verm\u0259kl\u0259 \u00f6z h\u0259r\u0259k\u0259tliyini, dinamikliyini onlara ke\u00e7irir. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, cans\u0131z torpa\u011f\u0131 v\u0259 suyu dur\u011funluqdan \u00e7\u0131xard\u0131r. M\u0259hz bu&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/449100"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=449100"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/449100\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/449101"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=449100"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=449100"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=449100"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}