{"id":451230,"date":"2022-03-13T20:03:05","date_gmt":"2022-03-13T17:03:05","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=451230"},"modified":"2022-03-13T20:03:05","modified_gmt":"2022-03-13T17:03:05","slug":"tayi-b%c9%99rab%c9%99ri-olmayan-icki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=451230","title":{"rendered":"Tay\u0131-b\u0259rab\u0259ri olmayan i\u00e7ki"},"content":{"rendered":"<p>B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada \u00e7ay \u00f6z populyarl\u0131\u011f\u0131na, insanlar\u00a0 t\u0259r\u0259find\u0259n istehlak\u0131na\u00a0 g\u00f6r\u0259\u00a0 tay\u0131-b\u0259rab\u0259ri\u00a0 olmayan i\u00e7ki say\u0131l\u0131r. Bu \u015f\u0259faverici\u00a0 bitkinin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri m\u0259lumdur. Qara, ya\u015f\u0131l, a\u011f, sar\u0131 ulun, p\u00fcre n\u00f6vl\u0259ri\u00a0 daha \u00e7ox b\u0259y\u0259nilir.\u00a0 \u00c7ay\u0131 sevdir\u0259n\u00a0 onun t\u0259rkibind\u0259\u00a0 300-d\u0259n art\u0131q\u00a0 faydal\u0131 kimy\u0259vi\u00a0 madd\u0259l\u0259rin olmas\u0131d\u0131r. Onda olan\u00a0 taninl\u0259rin, vitamin, \u00fczvi tur\u015fular\u0131n s\u0259b\u0259bind\u0259n dezinfeksiyaedici\u00a0 t\u0259sir\u0259 malikdir, h\u0259zm prosesin\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. \u00dcr\u0259yin f\u0259aliyy\u0259tini\u00a0 qaydaya sal\u0131r,\u00a0 damarlar\u0131 geni\u015fl\u0259nir, spazmalar aradan qalx\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7in, Hindistan, \u015eri-Lanka,\u00a0 Yaponiya,\u00a0 Vyetnam, \u0130ndoneziya, Keniya \u00f6lk\u0259l\u0259ri d\u00fcnyada \u00e7ay\u0131n \u0259sas m\u0259sk\u0259nl\u0259ri say\u0131l\u0131r. Adlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyim \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u00a0 me\u015f\u0259l\u0259rind\u0259 indinin \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 yaban\u0131 hall\u0131nda\u00a0 \u00e7ay a\u011faclar\u0131 bitir. Bu h\u0259mi\u015f\u0259 ya\u015f\u0131l a\u011faclar\u0131n h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc t\u0259qrib\u0259n 10 metr\u0259 \u00e7at\u0131r. Yarpaqlar\u0131 s\u0131x v\u0259 qal\u0131n oval \u015f\u0259killidir. \u00dcst hiss\u0259si t\u00fcnd-ya\u015f\u0131l, a\u015fa\u011f\u0131 hiss\u0259si is\u0259 a\u00e7\u0131q r\u0259nglidir.\u00a0 A\u011faclar\u0131n \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ndiyi d\u00f6vrd\u0259 onlar\u0131n \u0259trafa yayd\u0131\u011f\u0131\u00a0 \u0259tird\u0259n doymaq olmur.<\/p>\n<p>Bildiyimiz kimi, m\u0259d\u0259ni \u00e7ay bitkisinin h\u00fcnd\u00fcrl\u00fcy\u00fc bir metr yar\u0131ma \u00e7at\u0131r. Tipin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00c7in v\u0259 Assam n\u00f6vl\u0259rin\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcr. \u018fn yax\u015f\u0131 \u00e7ay plantasiyalar\u0131 d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n 2 min y\u00fcks\u0259klikd\u0259\u00a0 yerl\u0259\u015fir. \u0130\u00e7m\u0259li \u00e7ay\u0131n \u0259n bahal\u0131 n\u00f6v\u00fc kolun \u00fcst t\u0259r\u0259find\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n tumurcuqlu 2-3 g\u0259nc \u0259ll\u0259 y\u0131\u011f\u0131lan yarpaqdan al\u0131n\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7ay \u00e7inlil\u0259rin k\u0259\u015ffidir. R\u0259vay\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259\u00a0 eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u0259srd\u0259 \u0259fsan\u0259vi imperator\u00a0 \u015een-nun\u00a0 \u00e7ay yarpa\u011f\u0131n\u0131n\u00a0 m\u00fcalic\u0259vi\u00a0 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini \u00f6yr\u0259nir.\u00a0 Tan s\u00fclal\u0259si (yeddi-onuncu\u00a0 \u0259srl\u0259r) hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r\u00a0 \u00e7aya d\u0259rman kimi bax\u0131rlar. S\u0259kkizinci y\u00fczillikd\u0259\u00a0 ya\u015fam\u0131\u015f alim Lu Yuy \u00e7ay, el\u0259c\u0259 d\u0259 onun i\u00e7m\u0259si bar\u0259d\u0259 \u201c\u00c7a tszin\u201d y\u0259ni \u201c\u00c7ay qanunu\u201d adl\u0131 ilk kitab yaz\u0131r. Kitab on f\u0259sild\u0259n ibar\u0259t olmaqla burada\u00a0 \u00e7ay\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi, yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131\u00a0 rayonlar, istehsal\u0131, h\u0259tta istifad\u0259 edil\u0259n\u00a0 qab-qaca\u011f\u0131 haqq\u0131nda geni\u015f\u00a0 dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r. El\u0259 \u00e7ay\u00a0 m\u0259rasimini d\u0259 yaponlar yox, \u00e7inlil\u0259r fikirl\u0259\u015fib. H\u0259m d\u0259\u00a0 \u00e7ay\u0131n dad\u0131n\u0131n\u00a0 d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olan yarpa\u011f\u0131n m\u00fcxt\u0259lif emal\u00a0 texnologiyalar\u0131n\u0131n k\u0259\u015ffi,\u00a0 ilk\u00a0 d\u0259f\u0259 t\u0259tbiqi \u00e7inlil\u0259rd\u0259n g\u0259libdir.<\/p>\n<p>Avropaya g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 buraya \u00e7ay 1517-ci ild\u0259 portuqaliyal\u0131lar\u00a0 t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0 g\u0259lib \u00e7\u0131x\u0131b. H\u0259min\u00a0 zamanlar Monqolustandan Moskva\u00a0 \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 g\u0259tiril\u0259n \u00e7ay ruslar\u0131n da \u0259n sevimli i\u00e7kisi idi. On\u00a0 s\u0259kkizinci \u0259srin\u00a0 sonlar\u0131nda art\u0131q b\u00fct\u00fcn Q\u0259rbi\u00a0 avropal\u0131lar \u00e7ay\u0131n\u00a0 dad\u0131n\u0131 bilirdil\u0259r. \u0130ngilisl\u0259rin\u00a0 is\u0259 \u00e7aya x\u00fcsusi maraqlar\u0131 var idi.\u00a0 Onlar Hindistanda, Seylonda, bir m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra Afrikada\u00a0 geni\u015f \u00e7ay plantasiyalar\u0131 sal\u0131rlar. Bu vaxtlar \u0130ngilt\u0259r\u0259y\u0259\u00a0 g\u0259tiril\u0259n\u00a0 qa\u00e7aq mallar\u0131n \u0259sas\u0131\u00a0 d\u00f6vl\u0259tin y\u00fcks\u0259k vergi qoydu\u011fu\u00a0 \u00e7ay olard\u0131. \u00c7ay\u0131n idxal\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan\u00a0 Ost-Hind \u015firk\u0259ti\u00a0 qa\u00e7aqmal\u00e7\u0131lar\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fc\u00a0 n\u0259tic\u0259sind\u0259\u00a0 il \u0259rzind\u0259\u00a0 400 min funt itirirdi.\u00a0 Dediyim r\u0259q\u0259m\u00a0 h\u0259min d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn astronomik\u00a0 m\u0259bl\u0259\u011f hesab edilirdi.<\/p>\n<p>\u00c7ayla ba\u011fl\u0131 daha bir maraql\u0131 fakt. Bel\u0259 ki, \u0259n yara\u015f\u0131ql\u0131, s\u00fcr\u0259tli yelk\u0259nli g\u0259mil\u0259rin (kliperl\u0259r)\u00a0 istehsal\u0131 \u00e7ayla ba\u011fl\u0131d\u0131r.\u00a0 \u0130lk d\u0259f\u0259 Baltimorda\u00a0 amerikal\u0131larin, sonra\u00a0 Aberdind\u0259 ingilisl\u0259rin d\u00fcz\u0259ltdiyi\u00a0 bu kliperl\u0259rl\u0259 \u00c7ind\u0259n \u00e7ay yarpaqlar\u0131\u00a0 g\u0259tirilirdi.\u00a0 1851-ci ild\u0259 Honkonqdan\u00a0 Londona \u00fcz\u0259n AB\u015e-a m\u0259xsus\u00a0 \u201cOriyentar\u201d kliperi\u00a0 c\u0259mi 97 g\u00fcn s\u0259rf etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u00c7ay\u0131n insan h\u0259yat\u0131na\u00a0 n\u00fcfuz etdiyi vaxtdan uzun \u0259srl\u0259r \u00f6t\u00fcr.\u00a0 \u0130ndi art\u0131q h\u0259r \u00f6lk\u0259nin \u00f6z \u00e7ay\u0131n\u0131n haz\u0131rlamas\u0131 qaydalar\u0131, m\u0259rasim v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri\u00a0 yaranm\u0131\u015fd\u0131. Bir ne\u00e7\u0259 misal. \u00c7ind\u0259\u00a0 \u00e7ay\u0131 i\u00e7in\u0259\u00a0 ki\u00e7ik \u0259l\u0259k\u00a0 salm\u0131\u015f iri \u00e7ini , saxs\u0131\u00a0 \u00e7aydanlarda\u00a0 d\u0259ml\u0259yir.\u00a0 D\u0259m\u0259 qoyulmu\u015f\u00a0 \u00e7ay\u00a0 bir q\u0259d\u0259r saxlan\u0131r. Sonra piyal\u0259y\u0259, fincana\u00a0 s\u00fcz\u00fcl\u00fcb s\u00fcfr\u0259y\u0259 g\u0259tirilir. Yaponiyada\u00a0 \u0259sas\u0259n\u00a0 ya\u015f\u0131l \u00e7aya \u00fcst\u00fcnl\u00fck verilir.\u00a0 Onlar\u00a0 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 bu faydal\u0131 i\u00e7kini aramla, ki\u00e7ik qurtumlarla, \u015f\u0259k\u0259r v\u0259 ba\u015fqa \u0259lav\u0259l\u0259r qat\u0131lmadan\u00a0 i\u00e7irl\u0259r. Tibetd\u0259\u00a0 \u0259n \u00e7ox k\u0259rpic r\u0259ngli ya\u015f\u0131l\u00a0 \u00e7ay i\u015fl\u0259dilir.\u00a0 T\u00fcnd d\u0259ml\u0259mi\u015f\u00a0 \u00e7aya\u00a0 100-125 qram \u0259ridilmi\u015f \u00f6k\u00fcz ya\u011f\u0131 v\u0259 duz\u00a0 \u0259lav\u0259 olunur. Yekcins qat\u0131 maye olana q\u0259d\u0259r\u00a0 \u00e7al\u0131n\u0131r. Al\u0131nan \u00e7ay \u00f6z dad\u0131na g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259nir.\u00a0 Qidal\u0131q d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259\u00a0\u00a0 onu i\u00e7\u0259nin h\u0259yat tonusu art\u0131r. Tailandda\u00a0 q\u0131rm\u0131z\u0131 \u00e7aya cir\u0259, q\u0131rm\u0131z\u0131-sar\u0131\u00a0 boya, \u0259dviyyat qat\u0131r, \u015f\u0259k\u0259r v\u0259 \u00fczl\u00fc s\u00fcdl\u0259\u00a0 \u015firin edir, sonra buzla soyudurlar. \u00c7ay\u0131 h\u00fcnd\u00fcr st\u0259kana s\u00fcz\u00fcb i\u00e7irl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>Z\u0259f\u0259r Oruco\u011flu,<\/strong><\/p>\n<p><em>Az\u0259rbaycan Jurnalistl\u0259r Birliyinin \u00fczv\u00fc<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada \u00e7ay \u00f6z populyarl\u0131\u011f\u0131na, insanlar\u00a0 t\u0259r\u0259find\u0259n istehlak\u0131na\u00a0 g\u00f6r\u0259\u00a0 tay\u0131-b\u0259rab\u0259ri\u00a0 olmayan i\u00e7ki say\u0131l\u0131r. Bu \u015f\u0259faverici\u00a0 bitkinin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri m\u0259lumdur. Qara, ya\u015f\u0131l, a\u011f, sar\u0131 ulun, p\u00fcre n\u00f6vl\u0259ri\u00a0 daha \u00e7ox b\u0259y\u0259nilir.\u00a0 \u00c7ay\u0131 sevdir\u0259n\u00a0 onun t\u0259rkibind\u0259\u00a0 300-d\u0259n art\u0131q\u00a0 faydal\u0131 kimy\u0259vi\u00a0 madd\u0259l\u0259rin olmas\u0131d\u0131r. Onda olan\u00a0 taninl\u0259rin, vitamin, \u00fczvi tur\u015fular\u0131n s\u0259b\u0259bind\u0259n dezinfeksiyaedici\u00a0 t\u0259sir\u0259 malikdir, h\u0259zm prosesin\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. \u00dcr\u0259yin f\u0259aliyy\u0259tini\u00a0 qaydaya sal\u0131r,\u00a0 damarlar\u0131 geni\u015fl\u0259nir, spazmalar aradan qalx\u0131r. \u00c7in, Hindistan, \u015eri-Lanka,\u00a0 Yaponiya,\u00a0 Vyetnam, \u0130ndoneziya, Keniya \u00f6lk\u0259l\u0259ri d\u00fcnyada \u00e7ay\u0131n \u0259sas m\u0259sk\u0259nl\u0259ri say\u0131l\u0131r. Adlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kdiyim \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u00a0 me\u015f\u0259l\u0259rind\u0259 indinin \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 yaban\u0131 hall\u0131nda\u00a0 \u00e7ay a\u011faclar\u0131 bitir. Bu h\u0259mi\u015f\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":451231,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[24],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/f2925f97164716338677209267210146861.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=24\" rel=\"category\">Maraql\u0131<\/a>","rttpg_excerpt":"B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada \u00e7ay \u00f6z populyarl\u0131\u011f\u0131na, insanlar\u00a0 t\u0259r\u0259find\u0259n istehlak\u0131na\u00a0 g\u00f6r\u0259\u00a0 tay\u0131-b\u0259rab\u0259ri\u00a0 olmayan i\u00e7ki say\u0131l\u0131r. Bu \u015f\u0259faverici\u00a0 bitkinin m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6vl\u0259ri m\u0259lumdur. Qara, ya\u015f\u0131l, a\u011f, sar\u0131 ulun, p\u00fcre n\u00f6vl\u0259ri\u00a0 daha \u00e7ox b\u0259y\u0259nilir.\u00a0 \u00c7ay\u0131 sevdir\u0259n\u00a0 onun t\u0259rkibind\u0259\u00a0 300-d\u0259n art\u0131q\u00a0 faydal\u0131 kimy\u0259vi\u00a0 madd\u0259l\u0259rin olmas\u0131d\u0131r. Onda olan\u00a0 taninl\u0259rin, vitamin, \u00fczvi tur\u015fular\u0131n s\u0259b\u0259bind\u0259n dezinfeksiyaedici\u00a0 t\u0259sir\u0259 malikdir, h\u0259zm prosesin\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. \u00dcr\u0259yin&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/451230"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=451230"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/451230\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/451231"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=451230"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=451230"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=451230"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}