{"id":473441,"date":"2022-05-11T10:09:18","date_gmt":"2022-05-11T07:09:18","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=473441"},"modified":"2022-05-11T10:09:18","modified_gmt":"2022-05-11T07:09:18","slug":"deputat-proqramlara-el%c9%99-%c9%99lav%c9%99l%c9%99r-yukl%c9%99nilir-ki-bununla-insanlarin-h%c9%99yat-f%c9%99aliyy%c9%99ti-izl%c9%99nilir-musahib%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=473441","title":{"rendered":"Deputat: \u201cProqramlara el\u0259 \u0259lav\u0259l\u0259r y\u00fckl\u0259nilir ki, bununla insanlar\u0131n h\u0259yat f\u0259aliyy\u0259ti izl\u0259nilir\u201d &#8211; M\u00dcSAH\u0130B\u018f"},"content":{"rendered":"<p>\u201c\u0130nformasiya, informasiyala\u015fd\u0131rma v\u0259 informasiyan\u0131n m\u00fchafiz\u0259si haqq\u0131nda\u201d\u00a0qanuna d\u0259yi\u015fiklik olacaq. Art\u0131q Milli M\u0259clis layih\u0259ni birinci oxunu\u015fda q\u0259bul edib.<\/p>\n<p><strong>QISA T\u018fQD\u0130MAT<\/strong><\/p>\n<div class=\"AdviadNativeVideo\"><\/div>\n<p>Layih\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131na uy\u011fun olaraq kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 h\u00fcquqi mexanizml\u0259rin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir.<\/p>\n<p>O\u00a0q\u0259bul edil\u0259c\u0259ks\u0259, \u00f6lk\u0259d\u0259 kritik informasiya strukturu obyektl\u0259rinin, subyektl\u0259rinin siyah\u0131s\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edil\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>H\u0259m\u00e7inin kritik informasiya strukturlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 dair t\u0259l\u0259bl\u0259r, onlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili qaydalar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>Kritik informasiya strukturlar\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259tin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda olmas\u0131 vahid \u00fcmummilli iqtisadi, siyasi, sosial, h\u00fcquqi v\u0259 s. riskl\u0259rin idar\u0259 edildiyi m\u0259rk\u0259zi sistem anlam\u0131na g\u0259lir.<\/p>\n<p>Bir s\u00f6zl\u0259, \u00f6lk\u0259nin strateji obyektl\u0259rinin, n\u0259h\u0259ng datalar\u0131n kiberm\u00fchafiz\u0259si g\u00fccl\u0259ndiril\u0259c\u0259k v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 v\u0259ziyy\u0259t \u0259n m\u00fcasir standartlar s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qald\u0131r\u0131lacaq.<\/p>\n<p>M\u00f6vzunun aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq\u00a0Oxu.Az\u00a0Milli M\u0259clisin \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 komit\u0259sinin s\u0259dri\u00a0<strong>Zahid Oruc<\/strong>a suallarla m\u00fcraci\u0259t edib.<\/p>\n<p><strong>&#8211;\u00a0 Zahid m\u00fc\u0259llim, qanun layih\u0259si hans\u0131 z\u0259rur\u0259td\u0259n meydana \u00e7\u0131xd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Qanun layih\u0259si qlobal m\u0259kanda informasiya sisteml\u0259ri, qur\u011fular\u0131, proqramlar, texnoloji avadanl\u0131qlar v\u0259 sair\u0259nin \u00fcz\u0259rind\u0259 c\u0259r\u0259yan ed\u0259n prosesl\u0259r\u0259 adekvat add\u0131mlard\u0131r. Haz\u0131rk\u0131 d\u00f6vr 100 il bundan \u0259vv\u0259lki ill\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259\u00a0texnoloji inki\u015faf\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k m\u0259rh\u0259l\u0259si kimi xarakteriz\u0259 olunur. Bel\u0259 olan \u015f\u0259raitd\u0259 n\u0259h\u0259ng texnologiya \u015firk\u0259tl\u0259ri \u00f6z \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259rini d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259, idar\u0259edicil\u0259r\u0259, siyas\u0259t qurucular\u0131na dikt\u0259 edirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Y\u0259ni\u00a0onlar\u0131n bu i\u015fd\u0259n geri \u00e7\u0259kilib s\u0131rf kommersiya f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olaca\u011f\u0131na dair m\u00fctl\u0259q t\u0259minat yoxdur?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; B\u0259li, ortaya bu sual \u00e7\u0131x\u0131r. Kim z\u0259man\u0259t ver\u0259 bil\u0259r ki, onlar d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u0259xfi informasiya sisteml\u0259rin\u0259, q\u0259rarlar\u0131na kiberm\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259r v\u0259 bu sah\u0259 n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizdir? Biz komp\u00fcter texnologiyalar\u0131n\u0131, dig\u0259r kommunikasiya resurslar\u0131n\u0131 al\u0131r\u0131qsa, bununla \u00fcz\u0259rimiz\u0259 hans\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri g\u00f6t\u00fcr\u00fcr\u00fck? Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259\u00a0bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rin ox\u015far s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox ciddi t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259l\u0259r apar\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Dem\u0259k ist\u0259yirsiniz ki, bu, eyni zamanda\u00a0\u00f6z\u0259l \u015firk\u0259tl\u0259rin d\u0259, biznes strukturlar\u0131n\u0131n da kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini g\u00fccl\u0259ndir\u0259c\u0259k?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; D\u00f6vl\u0259t t\u0259kc\u0259 idar\u0259ed\u0259n subyektl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t deyil. Bu g\u00fcn d\u00f6vl\u0259t h\u0259yat\u0131n\u0131, ictimai h\u0259yat\u0131 h\u0259m biznes strukturlar\u0131, h\u0259m d\u0259 geni\u015f m\u0259nada ictimai strukturlar t\u0259msil edir. Buna g\u00f6r\u0259\u00a0onlar\u0131n da kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi vacibdir. Biz g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, adic\u0259 bir f\u0259rd \u201csmart\u201d tipli vasit\u0259l\u0259r\u0259 \u00f6z informasiyalar\u0131n\u0131 yerl\u0259\u015fdirir. Bu is\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn a\u00e7\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>Bir fakta n\u0259z\u0259r yetir\u0259k. 2016-c\u0131 ild\u0259 \u201cCambridge Analytica\u201d \u015firk\u0259tinin x\u00fcsusi alqoritml\u0259r vasit\u0259sil\u0259 milyonlarla insan\u0131n m\u0259lumatlar\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etdiyi bilindi. Onun se\u00e7ki prosesl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259sind\u0259n sonra r\u0259q\u0259msal qur\u011fular\u0131n m\u0259xfilik qrifi alt\u0131nda olan h\u0259rbi texnologiyalar q\u0259d\u0259r \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 bir daha t\u0259sdiql\u0259ndi. \u0130ndiki halda da b\u00f6y\u00fck datalar b\u00f6y\u00fck \u015firk\u0259tl\u0259rin \u0259lind\u0259 c\u0259ml\u0259nib v\u0259 onlardan bir as\u0131l\u0131l\u0131q ortaya \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n<p>V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 v\u0259 ondan sonra Erm\u0259nistan\u0131n \u00f6lk\u0259mizin maliyy\u0259-bank sistemin\u0259 etdiyi h\u00fccumlar\u0131 silahl\u0131 sava\u015f\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si idi.<\/p>\n<p>Kritik informasiya infrastrukturlar\u0131 olmadan d\u00f6vl\u0259t \u00e7al\u0131\u015fa bilm\u0259z. Hava limanlar\u0131na, u\u00e7u\u015f sisteml\u0259rin\u0259, elektron h\u0259rbi sisteml\u0259r\u0259 k\u0259nardan s\u0131zmaq m\u00fcmk\u00fcn olursa, bu o anlama g\u0259lir ki, onlar\u0131n beyni d\u0259 k\u0259nardad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Q\u0131sas\u0131, kiberv\u0259t\u0259n yarad\u0131l\u0131r&#8230;<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; D\u00fcz vur\u011fulad\u0131n\u0131z. Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti kritik informasiya obyektl\u0259rinin siyah\u0131s\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259c\u0259k. Bu, \u0259rzaq t\u0259minat\u0131, s\u0259hiyy\u0259 sah\u0259sind\u0259n tutmu\u015f maliyy\u0259 sah\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00fct\u00fcn platformalar\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p><strong>&#8211; \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, bu m\u0259s\u0259l\u0259nin daha da aktuall\u0131q qazanmas\u0131 h\u0259m d\u0259 Rusiya-Ukrayna m\u00fcharib\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r, el\u0259 deyilmi?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; D\u00fcnyada ham\u0131n\u0131n h\u0259y\u0259canla izl\u0259diyi Rusiya-Ukrayna m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015fi d\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, sava\u015f t\u0259kc\u0259 torpaq v\u0259 \u0259razi xarakteri da\u015f\u0131m\u0131r, el\u0259c\u0259 d\u0259 d\u00f6vl\u0259t v\u0259 hakimiyy\u0259t institutlar\u0131n\u0131n m\u0259hv edilm\u0259si ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259d\u0259 \u00e7evrilib. Sanksiyalar n\u0259tic\u0259sind\u0259 Rusiyan\u0131n d\u00f6vl\u0259t strukturlar\u0131nda xarici proqram t\u0259minatlar\u0131n\u0131n, \u0130T h\u0259ll\u0259rin v\u0259 antiviruslar\u0131n t\u0259tbiqinin qada\u011fan edilm\u0259si q\u0259rara al\u0131n\u0131b.<\/p>\n<p>2022-ci ild\u0259 Almaniya v\u0259 Pol\u015fa \u201cKasperski\u201d antivirusunu qada\u011fan edibl\u0259r. M\u0259lumdur ki, AB\u015e onu h\u0259l\u0259 2017-ci ild\u0259, Avropa Birliyi 2018-ci ild\u0259, daha sonra is\u0259 Niderland v\u0259 Litva qada\u011fan edibl\u0259r. H\u0259m\u00e7inin art\u0131q suveren, milli internet seqmentl\u0259rinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6lk\u0259l\u0259rin say\u0131 art\u0131b.<\/p>\n<p><strong>&#8211; Burada \u015f\u0259xsi t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri d\u0259 ortaya \u00e7\u0131x\u0131r, b\u0259s onlardan nec\u0259 qorunaq?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Adi insanlar v\u0259 ya siyas\u0259t subyekti olan insanlar\u0131n telefonunda, notbukunda b\u0259z\u0259n kameran\u0131 ba\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259rsiniz. Bu vasit\u0259 il\u0259 \u00f6zl\u0259rini m\u00fchafiz\u0259 etdikl\u0259rini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u0259r. Bu, konspiroloji deyil, real yana\u015fmad\u0131r. \u00c7\u00fcnki m\u00fcxt\u0259lif proqramlara el\u0259 \u0259lav\u0259l\u0259r y\u00fckl\u0259nilir ki, bununla insanlar\u0131n h\u0259yat f\u0259aliyy\u0259ti izl\u0259nilir. \u0130ndi daha d\u0259rin saxta informasiyalar\u0131n qurulmas\u0131 m\u00fcxt\u0259lif alqoritml\u0259r vasit\u0259sil\u0259 realla\u015f\u0131r. \u00d6t\u0259n il y\u00fczl\u0259rl\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n kibercinay\u0259tkarl\u0131q \u015f\u0259b\u0259k\u0259sin\u0259 &#8211; kibermaliyy\u0259 piramidas\u0131na &#8211; c\u0259lb edilm\u0259si, M\u0130DA-da ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r onu g\u00f6st\u0259rir ki, s\u00f6z\u00fcged\u0259n sektorda t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k i\u015fl\u0259r h\u0259llini g\u00f6zl\u0259yir.<\/p>\n<p>Qanun layih\u0259sinin q\u0259bulu v\u0259 onun imzalanmas\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00fchitinin daha da y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 qorunmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xaracaq.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u201c\u0130nformasiya, informasiyala\u015fd\u0131rma v\u0259 informasiyan\u0131n m\u00fchafiz\u0259si haqq\u0131nda\u201d\u00a0qanuna d\u0259yi\u015fiklik olacaq. Art\u0131q Milli M\u0259clis layih\u0259ni birinci oxunu\u015fda q\u0259bul edib. QISA T\u018fQD\u0130MAT Layih\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131na uy\u011fun olaraq kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 h\u00fcquqi mexanizml\u0259rin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir. O\u00a0q\u0259bul edil\u0259c\u0259ks\u0259, \u00f6lk\u0259d\u0259 kritik informasiya strukturu obyektl\u0259rinin, subyektl\u0259rinin siyah\u0131s\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edil\u0259c\u0259k. H\u0259m\u00e7inin kritik informasiya strukturlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 dair t\u0259l\u0259bl\u0259r, onlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili qaydalar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259c\u0259k. Kritik informasiya strukturlar\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259tin n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda olmas\u0131 vahid \u00fcmummilli iqtisadi, siyasi, sosial, h\u00fcquqi v\u0259 s. riskl\u0259rin idar\u0259 edildiyi m\u0259rk\u0259zi sistem anlam\u0131na g\u0259lir. Bir s\u00f6zl\u0259, \u00f6lk\u0259nin strateji obyektl\u0259rinin, n\u0259h\u0259ng datalar\u0131n kiberm\u00fchafiz\u0259si g\u00fccl\u0259ndiril\u0259c\u0259k v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 v\u0259ziyy\u0259t&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":473442,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[4],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1.jpg",620,413,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1.jpg",620,413,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1.jpg",620,413,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1-548x365.jpg",548,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1.jpg",620,413,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1.jpg",620,413,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1.jpg",620,413,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/FotoJet-2-1.jpg",620,413,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Siyas\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"\u201c\u0130nformasiya, informasiyala\u015fd\u0131rma v\u0259 informasiyan\u0131n m\u00fchafiz\u0259si haqq\u0131nda\u201d\u00a0qanuna d\u0259yi\u015fiklik olacaq. Art\u0131q Milli M\u0259clis layih\u0259ni birinci oxunu\u015fda q\u0259bul edib. QISA T\u018fQD\u0130MAT Layih\u0259 m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131na uy\u011fun olaraq kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 h\u00fcquqi mexanizml\u0259rin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sini \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edir. O\u00a0q\u0259bul edil\u0259c\u0259ks\u0259, \u00f6lk\u0259d\u0259 kritik informasiya strukturu obyektl\u0259rinin, subyektl\u0259rinin siyah\u0131s\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edil\u0259c\u0259k. H\u0259m\u00e7inin kritik informasiya strukturlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 dair t\u0259l\u0259bl\u0259r, onlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin t\u0259\u015fkili qaydalar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015f\u0259c\u0259k.&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/473441"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=473441"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/473441\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/473442"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=473441"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=473441"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=473441"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}