{"id":477792,"date":"2022-05-23T13:05:59","date_gmt":"2022-05-23T10:05:59","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=477792"},"modified":"2022-05-23T13:05:59","modified_gmt":"2022-05-23T10:05:59","slug":"az%c9%99rbaycan-xalq-cumhuriyy%c9%99ti-v%c9%99-naxcivan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=477792","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti  v\u0259 Nax\u00e7\u0131van"},"content":{"rendered":"<p>1918-ci ilin may\u0131nda m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f yeni suveren d\u00f6vl\u0259t \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti (AXC) \u00e7\u0259tin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u015f\u0259raitd\u0259 iki il\u0259 yax\u0131n ya\u015fay\u0131b f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bu C\u00fcmhuriyy\u0259t Rusiya il\u0259 yana\u015f\u0131 d\u00fcnyan\u0131n bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin siyasi, iqtisadi siyas\u0259tl\u0259rinin m\u0259ng\u0259n\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmal\u0131 oldu, \u00f6z suverenliyini qoruyub saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn vasit\u0259l\u0259r\u0259 \u0259l atd\u0131, bu yolda \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b probleml\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdi. B\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin t\u0259zyiqi alt\u0131nda 1918-ci il may\u0131n 29-da Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan aras\u0131ndak\u0131 s\u0259rh\u0259d problemini m\u00fczakir\u0259 ed\u0259rk\u0259n \u00f6z suverenliyini qoruyub saxlamaq namin\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si q\u0259rar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131xarma\u011fa m\u0259cbur oldu v\u0259 bu q\u0259rar\u0131 \u00fcr\u0259k a\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259 \u201ctarixi z\u0259rur\u0259t\u201d, \u201clab\u00fcd b\u0259la\u201d hesab etdi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 bir s\u0131ra \u0259razi iddialar\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fc. Bu zaman Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razisi 113.9 min kv. km idi. Onun 97.3 min kv.km-i m\u00fcbahis\u0259siz, 16,6 min kv. km-i m\u00fcbahis\u0259li hesab edilirdi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259tin tarixi v\u0259zif\u0259ni \u015f\u0259r\u0259fl\u0259 yerin\u0259 yetirdi. Az\u0259rbaycan\u0131n ilk parlamenti v\u0259 h\u00f6kum\u0259ti, d\u00f6vl\u0259t aparat\u0131 t\u0259\u015fkil edildi, \u00f6lk\u0259nin s\u0259rh\u0259dl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirildi, bayra\u011f\u0131, himni v\u0259 gerbi yarad\u0131ld\u0131, ana dili d\u00f6vl\u0259t dili elan edildi, d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu sah\u0259sind\u0259 ciddi t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irildi. \u00d6lk\u0259nin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi t\u0259min edildi, q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 y\u00fcks\u0259k d\u00f6y\u00fc\u015f qabiliyy\u0259tli h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259r yarad\u0131ld\u0131, milli t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 v\u0259 demokratik prinsipl\u0259r\u0259 uy\u011fun d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 quruldu, maarifin v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin inki\u015faf\u0131na x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirildi, t\u0259hsil millil\u0259\u015fdirildi, ilk universitet t\u0259sis olundu v\u0259 s.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u00f6lk\u0259nin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc v\u0259 suverenliyini qoruyub saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7\u0259tin \u015f\u0259raitd\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131r, b\u00fct\u00fcn imkanlar\u0131ndan istifad\u0259 edir, taley\u00fckl\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259llin\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. AXC-in h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 parlamenti \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tind\u0259, daxili v\u0259 xarici siyas\u0259tind\u0259 Nax\u00e7\u0131vanla ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirir, b\u00f6lg\u0259nin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n tutulmas\u0131na imkan vermir v\u0259 ona siyasi, h\u0259rbi, maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi k\u00f6m\u0259kliyini g\u00f6st\u0259rirdi.<\/p>\n<p>Rusiya Az\u0259rbaycandan qopar\u0131b imperiyaya birl\u0259\u015fdirilmi\u015f \u00f6lk\u0259mizin tarixi torpaqlar\u0131n\u0131n \u2013 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n, h\u0259min \u0259raziy\u0259 tabe edilmi\u015f Nax\u00e7\u0131van diyar\u0131n\u0131n, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z v\u0259 Ordubad q\u0259zalar\u0131n\u0131n s\u00fcni sur\u0259td\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Erm\u0259nistana birl\u0259\u015fdirilm\u0259sini elan etdi.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131vana h\u00fccumlar\u0131, hakimiyy\u0259t \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259ri bu diyar\u0131 daha \u00e7\u0131x\u0131lmaz v\u0259ziyy\u0259t\u0259 salm\u0131\u015fd\u0131. \u018fhalinin xeyli hiss\u0259si qa\u00e7q\u0131na \u00e7evrilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Nax\u00e7\u0131vana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f erm\u0259ni \u0259halisi diyarda v\u0259ziyy\u0259tin daha da m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Nax\u00e7\u0131vandak\u0131 erm\u0259nil\u0259r\u0259, xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259 arxalanan Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 Nax\u00e7\u0131van diyar\u0131na yiy\u0259l\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini daha da geni\u015fl\u0259ndirirdi. Onlar Nax\u00e7\u0131vana Erm\u0259nistan\u0131n bir hiss\u0259si kimi bax\u0131r v\u0259 diyar\u0131n m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259 fitn\u0259karl\u0131qlar t\u00f6r\u0259dirdil\u0259r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n da\u015fnaklar\u0131n ingilisl\u0259rd\u0259n yard\u0131m alaraq Culfan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015f qani\u00e7\u0259n Andranik Ozanyan Nax\u00e7\u0131van\u0131n \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259rini talan edir, dinc \u0259halini \u00f6ld\u00fcr\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarand\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnd\u0259n Nax\u00e7\u0131van diyar\u0131n\u0131n \u0259halisi bu respublika il\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 haz\u0131r oldu\u011funu bildirs\u0259 d\u0259 m\u00f6vcud siyasi v\u0259 beyn\u0259lxalq v\u0259ziyy\u0259t Nax\u00e7\u0131van \u0259halisinin arzusunu h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 imkan vermirdi.<\/p>\n<p>Bununla bel\u0259, Nax\u00e7\u0131van \u0259halisi b\u00f6lg\u0259nin Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkib hiss\u0259si kimi qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn inadla m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131. Onlar 1919-cu il yanvar\u0131n 4-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri F\u0259t\u0259li xan Xoyskiy\u0259 \u00fcnvanlanm\u0131\u015f m\u00fcraci\u0259td\u0259 Nax\u00e7\u0131van, \u015e\u0259rur v\u0259 Ordubad \u0259razil\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r haqq\u0131nda geni\u015f m\u0259lumat verirdi.<\/p>\n<p>1919-cu il yanvar\u0131n 7-d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 nota g\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259 m\u0259cbur oldu. Notada Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 zorak\u0131l\u0131\u011fa son qoyulmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunurdu.<\/p>\n<p>Yanvar\u0131n 8-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamenti v\u0259ziyy\u0259ti m\u00fczakir\u0259 etdi, q\u0259bul olunmu\u015f q\u0259tnam\u0259d\u0259 h\u00f6kum\u0259t\u0259 ciddi t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259yi tap\u015f\u0131rd\u0131. Yanvar\u0131n 25-d\u0259 Parlament \u201c\u0130r\u0259van quberniyas\u0131ndak\u0131 hadis\u0259l\u0259r\u0259 dair\u201d m\u0259s\u0259l\u0259ni yenid\u0259n m\u00fczakir\u0259 etdi. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 b\u0259yanatla \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k bildirdi ki, Nax\u00e7\u0131van q\u0259zas\u0131nda erm\u0259nil\u0259r g\u00fcnahs\u0131z m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n qan\u0131n\u0131 t\u00f6k\u00fcr. O, h\u00f6kum\u0259ti bir daha k\u0259skin t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin h\u00f6kum\u0259ti erm\u0259nil\u0259rin Nax\u00e7\u0131vandak\u0131 v\u0259h\u015filikl\u0259rin\u0259 son qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fctt\u0259fiql\u0259rin Qafqazdak\u0131 Ali Komissar\u0131na m\u00fcraci\u0259t etdi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti il\u0259 Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lg\u0259sinin \u0259laq\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131nda v\u0259 \u0259halinin probleml\u0259rinin h\u0259llind\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131ndan olan ictimai xadiml\u0259rin, onlar\u0131n yaratd\u0131qlar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif t\u0259\u015fkilatlar\u0131n m\u00fch\u00fcm rolu olmu\u015fdur. Yanvar\u0131n 5-d\u0259 Bak\u0131da \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin f\u00f6vq\u0259lad\u0259 iclas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015f v\u0259 quberniya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n h\u0259myerlil\u0259r c\u0259miyy\u0259ti yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>H\u0259myerlil\u0259r c\u0259miyy\u0259ti \u00f6z n\u00fcmay\u0259nd\u0259si kimi Mirabbas Mirba\u011f\u0131rovu \u0130r\u0259van quberniyas\u0131na g\u00f6nd\u0259rdi. AXC h\u00f6kum\u0259tinin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 M.Mirba\u011f\u0131rov G\u0259nc\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015f, burada ona 12 n\u0259f\u0259r Az\u0259rbaycan zabiti qo\u015fulmu\u015f v\u0259 onlar Ordubadda \u0259hali il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259n sonra 1919-cu il fevral\u0131n 19-da Nax\u00e7\u0131vana \u00e7atm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>M.Mirba\u011f\u0131rov v\u0259 onunla g\u0259l\u0259n hey\u0259t yerli h\u00f6kum\u0259tin r\u0259hb\u0259rl\u0259ri, ingilis general-qubernatoru v\u0259 xalq\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri oldu. Fevral\u0131n 23-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n y\u0131\u011f\u0131ncaqda xalq yekdillikl\u0259 Az\u0259rbaycana birl\u0259\u015fm\u0259k arzusunda olduqlar\u0131n\u0131 bildirdil\u0259r. N\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259msil\u00e7il\u0259ri kimi m\u00f6vcud yerli h\u00f6kum\u0259ti tan\u0131d\u0131qlar\u0131n\u0131 bildirdil\u0259r. M.Mirba\u011f\u0131rov k\u00f6n\u00fcll\u00fc sur\u0259td\u0259 Az\u0259rbaycana birl\u0259\u015fm\u0259k bar\u0259d\u0259 r\u0259smi akt t\u0259rtib etm\u0259yi m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6rd\u00fc. Siyasi, iqtisadi, h\u0259rbi, m\u00fclki v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 dair madd\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan akt h\u00f6kum\u0259tin, Milli \u015euran\u0131n v\u0259 \u0259halinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n imzaland\u0131.<\/p>\n<p>M.Mirba\u011f\u0131rovun Nax\u00e7\u0131vana s\u0259f\u0259ri, AXC il\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n \u0259laq\u0259l\u0259rinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 sah\u0259sind\u0259ki t\u0259klifl\u0259rinin \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259ti oldu. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti Nax\u00e7\u0131van\u0131n probleml\u0259ri il\u0259 sistematik m\u0259\u015f\u011ful olma\u011fa ba\u015flad\u0131.\u00a0 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti M.Mirba\u011f\u0131rovun v\u0259 Nax\u00e7\u0131van\u0131n M\u00fcv\u0259qq\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin i\u015fl\u0259r m\u00fcdiri B\u0259hram xan Nax\u00e7\u0131vanskinin t\u0259klifl\u0259ri \u0259sas\u0131nda 1919-cu il fevral\u0131n 28-d\u0259 Nax\u00e7\u0131van general-qubernatorlu\u011fu yaratd\u0131. B\u0259hram xan Nax\u00e7\u0131vanski general-qubernator t\u0259yin olundu. Genaral-qubernatorlu\u011fun n\u0259zdind\u0259 \u015eura yarad\u0131ld\u0131. B\u00f6lg\u0259d\u0259 idar\u0259\u00e7iliyin, yerli hakimiyy\u0259tin t\u0259\u015fkili v\u0259 qo\u015fun hiss\u0259l\u0259rinin saxlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn 1,5 milyon manat pul ayr\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>1919-cu ilin \u0259vv\u0259lind\u0259 ingilisl\u0259r Nax\u00e7\u0131van\u0131 tutaraq Araz-T\u00fcrk Respublikas\u0131n\u0131, Nax\u00e7\u0131van Milli Komit\u0259sini l\u0259\u011fv etdil\u0259r. \u0130ngilisl\u0259r Nax\u00e7\u0131van\u0131 Erm\u0259nistan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r c\u00fcr \u00fcsul v\u0259 vasit\u0259l\u0259r\u0259 \u0259l at\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>AXC h\u00f6kum\u0259tinin Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lg\u0259sin\u0259 dair suveren h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n b\u0259rq\u0259rar edilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ldil\u0259n t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si ingilisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcdafi\u0259 olunmur v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif mane\u0259l\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131rd\u0131. Bel\u0259 ki, 1919-cu il mart\u0131n 10-da Erm\u0259nistanla Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259ki da\u015fnak h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rind\u0259n Erm\u0259nistan\u0131n daxili i\u015fl\u0259r nazirinin ad\u0131na g\u00f6nd\u0259ril\u0259n m\u0259lumatda deyilirdi ki, ingilis komandanl\u0131\u011f\u0131 da\u015fnaklar\u0131n \u015e\u0259rurun bir s\u0131ra k\u0259ndl\u0259rini tutmas\u0131na etiraz etmir. 1919-cu il may\u0131n 4-5-d\u0259 ingilis general\u0131 Devi Nax\u00e7\u0131vana g\u0259l\u0259r\u0259k bildirmi\u015fdir ki, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u015e\u0259rur q\u0259zas\u0131 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015fdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 tabe olmal\u0131d\u0131r. Da\u015fnaklar ingilis zabitl\u0259rinin bilavasit\u0259 k\u00f6m\u0259yi v\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259 1919-cu ilin iyununda Nax\u00e7\u0131van\u0131n bir hiss\u0259sini tutsalar da, Nax\u00e7\u0131van Milli Komit\u0259sinin h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259ri da\u015fnaklar\u0131n nizami qo\u015fununu \u0259z\u0259r\u0259k Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259n k\u0259nara atd\u0131.<\/p>\n<p>AXC r\u0259hb\u0259rliyi Nax\u00e7\u0131vanla ba\u011fl\u0131 h\u0259rbi s\u0259ciyy\u0259li m\u00fc\u0259yy\u0259n i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u0259 bilm\u0259s\u0259 d\u0259 b\u0259zi diplomatik-siyasi yollardan istifad\u0259 edirdi. Bu sah\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin \u0130r\u0259van v\u0259 Tiflisd\u0259ki diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin s\u0259m\u0259r\u0259li v\u0259 i\u015fg\u00fczar f\u0259aliyy\u0259ti, Az\u0259rbaycan r\u0259hb\u0259rliyini v\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyini obyektiv m\u0259lumatlarla t\u0259min edirdi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin Ba\u015f nazirl\u0259ri olmu\u015f F.Xoyski v\u0259 N.Yusifb\u0259yli imkanlar\u0131 daxilind\u0259 Nax\u00e7\u0131vana k\u00f6m\u0259klik edir, onun Az\u0259rbaycan \u0259razisi kimi qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi, diplomatik, maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi vasit\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edir v\u0259 q\u0259hr\u0259man nax\u00e7\u0131vanl\u0131lar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini d\u0259 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirirdil\u0259r. F.Xoyski parlamentin iclas\u0131nda Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lg\u0259sinin q\u0259hr\u0259man \u0259halisinin V\u0259t\u0259n\u0259 qovu\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z h\u0259yatlar\u0131 v\u0259 ail\u0259l\u0259ri il\u0259 risk ed\u0259r\u0259k m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qalx\u0131b azadl\u0131\u011fa \u00e7\u0131xd\u0131qlar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi. N.Yusifb\u0259yli 1919-cu il avqustun 18-d\u0259 parlamentd\u0259ki \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda bu b\u00f6lg\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qeyd etmi\u015fdir ki, Nax\u00e7\u0131van \u00f6z q\u00fcvv\u0259l\u0259ri il\u0259 istila\u00e7\u0131lar\u0131 devir\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycanla birl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 haz\u0131r oldu\u011funu bildirmi\u015fdi. 1919-cu il dekabr\u0131n 22-d\u0259 N.Yusifb\u0259yli parlamentd\u0259ki \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda yenid\u0259n bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 qay\u0131daraq demi\u015fdir: \u201c\u0130gid nax\u00e7\u0131vanl\u0131lar, \u015f\u0259rurlular v\u0259 vedibasarl\u0131lar bu m\u0259s\u0259l\u0259ni \u00f6zl\u0259ri h\u0259ll edibl\u0259r; onlar h\u0259yatlar\u0131n\u0131, ail\u0259l\u0259rinin \u015f\u0259r\u0259fini v\u0259 var d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini risk\u0259 qoyaraq do\u011fma torpa\u011fa-v\u0259t\u0259n\u0259 qovu\u015fmaq \u00fc\u00e7\u00fcn aya\u011fa qalx\u0131b azad oldular v\u0259 bununla da h\u00f6kum\u0259tin i\u015fini asanla\u015fd\u0131rd\u0131lar. G\u00fcman edir\u0259m ki, haqq v\u0259 \u0259dal\u0259t t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 bu q\u0259tiyy\u0259ti, f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rliyi g\u00f6r\u0259nd\u0259n sonra onlar\u0131n qanuni h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 danmayacaqlar&#8230;\u201d.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259liyik ki, AXC Nax\u00e7\u0131vanla \u0259laq\u0259l\u0259rin \u00e7\u0259tinliyini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Qaraba\u011f general-qubernatorunun Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lg\u0259sinin idar\u0259si \u00fczr\u0259 k\u00f6m\u0259k\u00e7isi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Bir q\u0259d\u0259r sonra is\u0259 Qaraba\u011f general-qubernatorlu\u011fu n\u0259zdind\u0259 Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lg\u0259sin\u0259 dair x\u00fcsusi tap\u015f\u0131r\u0131qlar \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259kkillik v\u0259zif\u0259si yarad\u0131ld\u0131. S\u0259m\u0259d b\u0259y C\u0259millinski Nax\u00e7\u0131van\u0131n general-qubernatoru t\u0259yin edildi. Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Ordubadda yerli hakimiyy\u0259tin v\u0259 silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259\u015fkili \u00fc\u00e7\u00fcn 1919-cu ilin avqustunda S.C\u0259millinskinin s\u0259r\u0259ncam\u0131na 1 mly. manat v\u0259sait ayr\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>1919-cu ilin ikinci yar\u0131s\u0131nda b\u00f6lg\u0259d\u0259 AB\u015e-\u0131n rolu artd\u0131. Amerika polkovniki Rey AXC h\u00f6kum\u0259tin\u0259 bildirmi\u015fdi ki, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z q\u0259zalar\u0131 x\u00fcsusi zona t\u0259\u015fkil edir v\u0259 h\u0259min yerl\u0259rd\u0259 b\u00fct\u00fcn idar\u0259\u00e7ilik i\u015fl\u0259rin\u0259 cavab ver\u0259 bil\u0259c\u0259k Amerika general-qubernatorlu\u011fu t\u0259\u015fkil olunacaqd\u0131r. Lakin AB\u015e-\u0131n bu m\u00f6vqeyi AXC h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 Nax\u00e7\u0131van Milli Komit\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilm\u0259di. Bel\u0259 olan halda m\u00fctt\u0259fiql\u0259rin Ali Komissar\u0131 V.Haskelin ad\u0131 il\u0259 elan edilmi\u015f 20 b\u0259ndd\u0259n ibar\u0259t layih\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 g\u00f6nd\u0259rils\u0259 d\u0259 bu q\u0259bul edilm\u0259di. Yeni layih\u0259 12 b\u0259ndd\u0259n t\u0259rtib edildi v\u0259 yen\u0259 d\u0259 h\u00f6kum\u0259t\u0259 t\u0259qdim edildi. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti d\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 layih\u0259 haz\u0131rlay\u0131b Haskel\u0259 t\u0259qdim etdi. Bu da q\u0259bul olunmad\u0131. Nax\u00e7\u0131van Milli \u015euras\u0131n\u0131n v\u0259 b\u00fct\u00fcn Nax\u00e7\u0131van \u0259halisinin t\u0259kidi il\u0259 polkovnik Delli Nax\u00e7\u0131vanda general-qubernator kimi q\u0259bul edilm\u0259di. Bel\u0259likl\u0259, C.Rey v\u0259 E.Delli c\u0259hd g\u00f6st\u0259rs\u0259l\u0259r d\u0259 general-qubernatorluq yarada bilm\u0259dil\u0259r, onlar\u0131n missiyas\u0131 s\u00fcquta u\u011frad\u0131.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, ayd\u0131n olur ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 parlamenti h\u0259rbi-siyasi vasit\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00f6lk\u0259nin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, Nax\u00e7\u0131van\u0131n itirilm\u0259sin\u0259 v\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal edilm\u0259sin\u0259 yol verm\u0259mi\u015f v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 ingilisl\u0259r v\u0259 amerikal\u0131larla diplomatik dan\u0131\u015f\u0131qlar aparm\u0131\u015f, eyni zamanda Nax\u00e7\u0131vana h\u0259rbi v\u0259 maddi k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 nail olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>\u0130smayil HACIYEV,\u00a0<\/strong><br \/>\n<em>AMEA Nax\u00e7\u0131van B\u00f6lm\u0259sinin s\u0259dri, akademik<br \/>\n\u200bE-mail:\u00a0haciyev.i1951@gmail.com<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>1918-ci ilin may\u0131nda m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f yeni suveren d\u00f6vl\u0259t \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti (AXC) \u00e7\u0259tin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u015f\u0259raitd\u0259 iki il\u0259 yax\u0131n ya\u015fay\u0131b f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bu C\u00fcmhuriyy\u0259t Rusiya il\u0259 yana\u015f\u0131 d\u00fcnyan\u0131n bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin siyasi, iqtisadi siyas\u0259tl\u0259rinin m\u0259ng\u0259n\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmal\u0131 oldu, \u00f6z suverenliyini qoruyub saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn vasit\u0259l\u0259r\u0259 \u0259l atd\u0131, bu yolda \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259b probleml\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdi. B\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin t\u0259zyiqi alt\u0131nda 1918-ci il may\u0131n 29-da Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131 Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan aras\u0131ndak\u0131 s\u0259rh\u0259d problemini m\u00fczakir\u0259 ed\u0259rk\u0259n \u00f6z suverenliyini qoruyub saxlamaq namin\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si q\u0259rar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131xarma\u011fa m\u0259cbur oldu v\u0259 bu&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":477793,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[8],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/05\/44151de6163603458727778763810757748-2.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=8\" rel=\"category\">\u018fsas s\u0259hif\u0259<\/a>","rttpg_excerpt":"1918-ci ilin may\u0131nda m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f yeni suveren d\u00f6vl\u0259t \u2013 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti (AXC) \u00e7\u0259tin v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u015f\u0259raitd\u0259 iki il\u0259 yax\u0131n ya\u015fay\u0131b f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. Bu C\u00fcmhuriyy\u0259t Rusiya il\u0259 yana\u015f\u0131 d\u00fcnyan\u0131n bir s\u0131ra b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin siyasi, iqtisadi siyas\u0259tl\u0259rinin m\u0259ng\u0259n\u0259sind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmal\u0131 oldu, \u00f6z suverenliyini qoruyub saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn vasit\u0259l\u0259r\u0259 \u0259l atd\u0131, bu yolda \u00e7ox&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/477792"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=477792"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/477792\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/477793"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=477792"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=477792"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=477792"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}