{"id":503660,"date":"2022-08-08T20:58:25","date_gmt":"2022-08-08T17:58:25","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=503660"},"modified":"2022-08-08T20:58:25","modified_gmt":"2022-08-08T17:58:25","slug":"qarabag-q%c9%99dim-insanin-t%c9%99s%c9%99kkulu-v%c9%99-m%c9%99d%c9%99niyy%c9%99tl%c9%99rin-t%c9%99kamulu-diyari-foto","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=503660","title":{"rendered":"Qaraba\u011f &#8211; q\u0259dim insan\u0131n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin t\u0259kam\u00fcl\u00fc diyar\u0131 FOTO"},"content":{"rendered":"<div class=\"content lead font-weight-normal\">\n<p>\u00dcmumd\u00fcnya tarixinin d\u0259rind\u0259n v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259rinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus sanball\u0131 yeri v\u0259 rolu vard\u0131r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, \u0259g\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259ri olmasayd\u0131, d\u00fcnyan\u0131n da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t x\u0259rit\u0259si xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 kas\u0131b v\u0259 miskin g\u00f6r\u00fcn\u0259rdi. Do\u011frudur, uzun m\u00fcdd\u0259t bel\u0259 hesab edirdil\u0259r ki, C\u0259nubi Qafqaz, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 Da\u015f d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid abid\u0259l\u0259r axtarma\u011fa bel\u0259 d\u0259ym\u0259z. H\u0259tta 1881-ci ild\u0259 Tiflisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n V arxeoloji qurutayda bu bar\u0259d\u0259 x\u00fcsusi q\u0259rar da q\u0259bul olunmu\u015fdu. Bu, \u0259lb\u0259tt\u0259 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l Rus imperiyas\u0131n\u0131n milli ucqarlara m\u00fcnasib\u0259td\u0259 yeritdiyi \u015fovinist siyas\u0259tin t\u0259zah\u00fcr\u00fc idi. Amma vaxt yeti\u015find\u0259 \u0259lah\u0259zr\u0259t zaman \u00f6z\u00fc h\u0259r \u015feyi yerb\u0259yer edir. Bel\u0259 d\u0259 oldu. \u00d6t\u0259n \u0259srin 50-ci ill\u0259rinin \u0259vv\u0259lind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Elml\u0259r Akademiyas\u0131nda respublika \u0259razisind\u0259 Da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259rinin axtar\u0131\u015f\u0131 v\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259si m\u0259qs\u0259di il\u0259 x\u00fcsusi plan haz\u0131rland\u0131. H\u0259min plan\u0131n icras\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 1953-c\u00fc ild\u0259 SSRi Elml\u0259r Akademiyas\u0131 Arxeologiya \u0130nstitutunun \u0259m\u0259kda\u015f\u0131, Da\u015f d\u00f6vr\u00fc \u00fczr\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f alim S.N.Zamyatin Bak\u0131ya d\u0259v\u0259t olunub.<\/p>\n<p>S.N.Zamyatinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 1953-c\u00fc ilin noyabr ay\u0131nda respublikan\u0131n M\u0259r\u0259z\u0259, \u015eamax\u0131 v\u0259 Qazax rayonlar\u0131 \u0259razisind\u0259 ilkin k\u0259\u015ffiyyat axtar\u0131\u015flar\u0131 apar\u0131l\u0131b. Qazax rayonu \u0259razisind\u0259 k\u0259\u015ffiyyat axtar\u0131\u015flar\u0131 davam etdiril\u0259rk\u0259n, Da\u015fsalahl\u0131 k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Da\u015f d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid ma\u011fara d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. 1958-59-cu ill\u0259rin t\u0259dqiqatlar\u0131 zaman\u0131 Da\u015fsalahl\u0131 ma\u011fara-d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sond\u0259 Orta Paleolit d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid tap\u0131nt\u0131lar \u0259ld\u0259 edilib. Hans\u0131 ki, bu tap\u0131nt\u0131lar\u0131n texniki v\u0259 tipoloji x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri\u00a0 Da\u015fsalahl\u0131 ma\u011fara ma\u011fara-d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 Mustye d\u00f6vr\u00fc insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ehtimal etm\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Axtar\u0131\u015flar davam etdiril\u0259rk\u0259n Qazax rayonunun Yuxar\u0131 Salahl\u0131 k\u0259ndi yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda Mustye d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid a\u00e7\u0131q d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259 qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b.<\/p>\n<p>Zamyatinin r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n bu ekspedisiyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259rb b\u00f6lg\u0259sind\u0259ki k\u0259\u015ffiyyat axtar\u0131\u015flar\u0131 1959-cu ild\u0259 Qazax rayonun Qazaxb\u0259yli v\u0259 Tovuz rayonun A\u011fba\u015flar k\u0259ndl\u0259ri \u0259razisind\u0259 Mustye m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid yeni tap\u0131nt\u0131lar\u0131n a\u015fkar olunmas\u0131 il\u0259 yekunla\u015fm\u0131\u015f\u0131b.<\/p>\n<p>Quru\u00e7ay arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259ti. N\u0259hay\u0259t, 1960-c\u0131 ild\u0259 M.M.H\u00fcseynovun r\u0259hb\u0259rlik etdiyi Paleolit arxeoloji ekspedisiyas\u0131 Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 k\u0259\u015ffiyyat axtar\u0131\u015flar\u0131na start verir. \u0130lkin axtar\u0131\u015flar \u0259sas\u0259n Quru\u00e7ay v\u0259 K\u00f6nd\u0259l\u0259n\u00e7ay vadil\u0259rind\u0259 v\u0259 onlara yax\u0131n \u0259razil\u0259rd\u0259 apar\u0131l\u0131b. D\u00fcnyaca m\u0259\u015fhur Az\u0131x v\u0259 Ta\u011flar ma\u011fara d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259ri d\u0259 m\u0259hz o zaman qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. Xat\u0131rladaq ki, Az\u0131x ma\u011faras\u0131 Quru\u00e7ay\u0131n sol sahilind\u0259, Qaraba\u011f\u0131n s\u0259fal\u0131 v\u0259 m\u0259nz\u0259r\u0259li gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259n olan Tu\u011f \u00e7\u00f6k\u0259kliyind\u0259 yerl\u0259\u015fir. D\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n 900, Quru\u00e7ay yata\u011f\u0131ndan 150-200 m y\u00fcks\u0259klikd\u0259 olan bu \u00e7oxt\u0259b\u0259q\u0259li Paleolit d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan arxeoloqlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 1960-c\u0131 ild\u0259n 1975-ci il\u0259d\u0259k intensiv axtar\u0131\u015flar apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1976-1986-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 is\u0259 orada fasil\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259dqiqatlar davam etdirilib. T\u0259dqiqatlar\u0131n gedi\u015find\u0259 Az\u0131xda \u00fcmumi qal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 13,5 m olan 10 m\u0259d\u0259ni t\u0259b\u0259q\u0259 qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. \u018fh\u0259miyy\u0259tli m\u0259qamlardan biri d\u0259 budur ki, d\u00fcnya miqyas\u0131nda \u00f6yr\u0259nil\u0259n ma\u011fara-d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259n he\u00e7 birind\u0259 stratiqrafik bax\u0131mdan Az\u0131xda oldu\u011fu kimi ard\u0131c\u0131ll\u0131q v\u0259 varislik qeyd\u0259 al\u0131nmay\u0131b.<\/p>\n<p>1968-ci ild\u0259 Az\u0131xda V m\u0259d\u0259ni t\u0259b\u0259q\u0259 \u00f6yr\u0259nil\u0259rk\u0259n dig\u0259r maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t qal\u0131qlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131 350-400 min il bundan \u0259vv\u0259l ya\u015fam\u0131\u015f insana m\u0259xsus alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fcn\u00fcn bir hiss\u0259si tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Professor D.Hac\u0131yevin fikrinc\u0259 Az\u0131xdan tap\u0131lm\u0131\u015f insan \u00e7\u0259n\u0259si 350-400 min il bundan \u0259vv\u0259l Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f 18-22 ya\u015fl\u0131 qad\u0131na m\u0259xsusdur. Az\u0131xda i\u015fl\u0259y\u0259n kompleks arxeoloji ekspedisiya t\u0259r\u0259find\u0259n orada 10000 \u0259d\u0259dd\u0259n \u00e7ox da\u015f m\u0259mulat\u0131 v\u0259 1000000 \u0259d\u0259dd\u0259n \u00e7ox ovlanm\u0131\u015f heyvan s\u00fcm\u00fckl\u0259ri tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Aliml\u0259rin fikrinc\u0259 ibtidai insanlar\u0131n Az\u0131x ma\u011faras\u0131nda m\u0259skunla\u015fmas\u0131 1,2 milyon il bundan \u00f6nc\u0259 ba\u015f verib. Halbuki, oradan tap\u0131lm\u0131\u015f da\u015f al\u0259tl\u0259rin xeyli qismi xronoloji c\u0259h\u0259td\u0259n daha q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259r\u0259 aid edilir. Bunu n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq aliml\u0259r bel\u0259 hesab edirl\u0259r ki, q\u0259dim \u0259jdadlar\u0131m\u0131z Az\u0131xda m\u0259skunla\u015fmazdan \u00e7ox-\u00e7ox \u0259vv\u0259l, t\u0259qrib\u0259n bir milyon il \u00f6nc\u0259 yax\u0131nl\u0131qdak\u0131 Quru\u00e7ay vadisind\u0259 h\u0259yat s\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. Xat\u0131rladaq ki, Quru\u00e7ay d\u0259r\u0259sin\u0259 ilk insan\u0131n q\u0259d\u0259m basmas\u0131n\u0131n 2-2,5 milyon illik tarixi d\u0259 m\u0259hz Az\u0131x ma\u011faras\u0131 materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015fdur. Az\u0131x ma\u011faras\u0131n\u0131n \u0259n q\u0259dim m\u0259d\u0259ni t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri olan VII-X m\u0259d\u0259ni t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rd\u0259n \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lan \u00e7e\u015fidli da\u015f m\u0259mulat\u0131ndan ibar\u0259t arxeoloji materiallar \u015eel\u0259 q\u0259d\u0259rki d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 edir. \u00d6z\u00fc d\u0259 h\u0259min tap\u0131nt\u0131lar bir \u00e7ox x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015eel\u0259 q\u0259d\u0259rki d\u00f6vrl\u0259rin da\u015f al\u0259tl\u0259rind\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r f\u0259rql\u0259nir v\u0259 ayr\u0131ca bir m\u0259d\u0259niyy\u0259tin qal\u0131qlar\u0131 hesab edil\u0259 bil\u0259n kompleks t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>1974-75-ci ill\u0259rin t\u0259dqiqatlar\u0131 zaman\u0131 ma\u011faran\u0131n VII-X m\u0259d\u0259ni t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n \u00e7ay da\u015flar\u0131ndan haz\u0131rlanm\u0131\u015f \u00e7oxsayl\u0131 kobud \u00e7apma al\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 olunmu\u015fdur. Bu is\u0259 h\u0259l\u0259lik d\u00fcnya arxeologiyas\u0131na m\u0259lum olmayan daha bir yeni arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tin \u2013 Quru\u00e7ay arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin k\u0259\u015ffi dem\u0259k idi.<\/p>\n<p>Bu q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259tin m\u0259hz \u00abQuru\u00e7ay arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u00bb adland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi odur ki, onun izl\u0259rini qoruyub saxlaya bil\u0259n Az\u0131x ma\u011faras\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc Quru\u00e7ay d\u0259r\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fir. \u0130lk insanlar ma\u011faraya bu d\u0259r\u0259d\u0259n k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f v\u0259 h\u0259min d\u0259r\u0259 onlar\u0131n \u0259sas iqtisadi bazas\u0131 olmu\u015fdur. \u0130stehsal al\u0259tl\u0259ri d\u00fcz\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan xammal da ma\u011faraya m\u0259hz Quru\u00e7aydan g\u0259tirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0131x sakinl\u0259ri ma\u011faraya y\u0131\u011f\u0131\u015fark\u0259n Quru\u00e7ay d\u0259r\u0259sind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif al\u0259t v\u0259 silah haz\u0131rlamaq bax\u0131m\u0131ndan yararl\u0131 olan \u00e7ay da\u015flar\u0131n\u0131 da se\u00e7ib \u00f6zl\u0259ri il\u0259 oraya g\u0259tirmi\u015f v\u0259 h\u0259min da\u015flardan m\u00fcxt\u0259lif al\u0259tl\u0259r d\u00fcz\u0259ltmi\u015fl\u0259r. Al\u0259tl\u0259r daha \u00e7ox kobud \u00e7apacaqlardan v\u0259 q\u0259lp\u0259l\u0259rd\u0259n d\u00fcz\u0259ldilmi\u015f ibtidai qaz\u0131y\u0131c\u0131lardan ibar\u0259tdir. Maraql\u0131d\u0131r ki, da\u015f m\u0259mulat\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 x\u00fcsusi yer tutan iri al\u0259tl\u0259r h\u0259l\u0259lik yaln\u0131z Az\u0131xda qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Quru\u00e7ay m\u0259d\u0259niyy\u0259ti n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin \u015eel d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00c7ayda\u015flar\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 v\u0259 Olduvay m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r Az\u0131x\u0131n ilk sakinl\u0259rinin avstralopitekl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t oldu\u011funu ehtimal edirl\u0259r. Dem\u0259li, Afrikada oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycanda da 2-2,5 milyon il bundan \u0259vv\u0259l avstralopitek v\u0259 ya homo habilis tipli insanlar ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ehtimal olunur.<\/p>\n<p>Art\u0131q yuxar\u0131da qeyd olundu\u011fu kimi, Az\u0131x Paleolit d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sinin \u0259n q\u0259dim arxeoloji v\u0259 paleontoloji tap\u0131nt\u0131lar\u0131 abid\u0259nin VII-X t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n a\u015fkar olunub. Hans\u0131 ki, h\u0259min t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259r 1974-1976, 1980-1982 v\u0259 1986-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 arxeoloji c\u0259h\u0259td\u0259n \u00f6yr\u0259nilmi\u015fdir. Orada 32 kvadratmetr sah\u0259d\u0259n 212 \u0259d\u0259d da\u015f m\u0259mulat\u0131, 7 \u0259d\u0259d heyvan s\u00fcm\u00fcy\u00fc v\u0259 minl\u0259rl\u0259 x\u0131rda g\u0259mir\u00e7i s\u00fcm\u00fckl\u0259ri tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Qeyd olunan al\u0259tl\u0259r \u0259sas\u0259n \u00e7ay da\u015flar\u0131n\u0131n k\u0259nar hiss\u0259l\u0259rind\u0259n m\u0259rk\u0259z\u0259 do\u011fru vurub qoparma \u00fcsulu il\u0259 \u00e7ox kobud formada haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259 texniki \u00fcsulla haz\u0131rlanm\u0131\u015f al\u0259tl\u0259r t\u0259b\u0259q\u0259 materiallar\u0131 i\u00e7\u0259risind\u0259 \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil edir. Bu al\u0259tl\u0259r \u0259sas\u0259n uzunsov \u00e7ayda\u015flar\u0131n\u0131n bir k\u0259nar\u0131n\u0131 q\u0259lp\u0259l\u0259y\u0259r\u0259k qoparmaq yolu il\u0259 haz\u0131rlam\u0131\u015flar. Maraql\u0131d\u0131r ki, tap\u0131nt\u0131lar aras\u0131nda q\u0259lp\u0259l\u0259rd\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f qa\u015fov tipli al\u0259tl\u0259r\u0259 d\u0259 t\u0259sad\u00fcf olunub.<\/p>\n<p>Az\u0131x\u0131n VII-X t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n tap\u0131lm\u0131\u015f da\u015f m\u0259mulat\u0131 aras\u0131nda a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 3-4 kq olan n\u0259h\u0259ng kobud \u00e7apma al\u0259tl\u0259r diqq\u0259ti daha \u00e7ox c\u0259lb edir. H\u0259l\u0259lik, Qafqaz v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rqin Paleolit d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259 bu tip \u0259m\u0259k al\u0259tl\u0259ri qeyd\u0259 al\u0131nmam\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r h\u0259min al\u0259tl\u0259ri Az\u0131x tipli kobud \u00e7apma al\u0259tl\u0259r adland\u0131rma\u011f\u0131 q\u0259rara al\u0131blar.<\/p>\n<p>Bir daha qeyd edirik ki, Az\u0131x\u0131n VII-X t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n tap\u0131lm\u0131\u015f da\u015f m\u0259mulatlar\u0131n\u0131n texniki-tipoloji x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri, kobud \u00e7apma al\u0259tl\u0259rin haz\u0131rlanma c\u0259h\u0259tl\u0259ri v\u0259 d\u00fcnyan\u0131n he\u00e7 bir Paleolit abid\u0259l\u0259rind\u0259 bel\u0259 al\u0259tl\u0259r qeyd\u0259 al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259min maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t qal\u0131qlar\u0131na Quru\u00e7ay arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259ti ad\u0131 verilmi\u015fdir. Deyil\u0259nl\u0259rd\u0259n g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Az\u0131x sakinl\u0259rinin i\u015fl\u0259tdiyi \u0259m\u0259k al\u0259tl\u0259rinin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259d\u0259n k\u0259narda haz\u0131rlanaraq oraya g\u0259tirilmi\u015fdir. \u00c7\u00fcnki d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259nin VII-X t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n \u0259sas\u0259n haz\u0131r \u0259m\u0259k al\u0259tl\u0259r tap\u0131lm\u0131\u015f, istehsal tullant\u0131lar\u0131 is\u0259 olduqca az sayda qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Quru\u00e7ay m\u0259d\u0259niyy\u0259ti uzun, miylon ild\u0259n \u00e7ox davam ed\u0259n bir d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 edir. H\u0259min m\u0259d\u0259niyy\u0259tin t\u0259drici t\u0259kmill\u0259\u015fm\u0259si, \u0259sas\u0259n, Az\u0131x\u0131n yeddinci t\u0259b\u0259q\u0259sind\u0259 v\u0259 onun \u00fcst\u00fcnd\u0259 yatm\u0131\u015f alt\u0131nc\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259d\u0259 daha ayd\u0131n n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arp\u0131r. Alt\u0131nc\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259d\u0259 al\u0259tl\u0259r dem\u0259k olar ki, \u00f6z t\u0259rkibini bird\u0259n-bir\u0259 d\u0259yi\u015fir, k\u00f6hn\u0259l\u0259rl\u0259 b\u0259rab\u0259r yeni tipl\u0259r meydana g\u0259lir.<\/p>\n<p>Maraql\u0131 c\u0259h\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 istehsal\u0131n inki\u015faf\u0131nda ba\u015f ver\u0259n d\u0259yi\u015fikliyin izl\u0259nm\u0259si il\u0259 yana\u015f\u0131, Quru\u00e7ay m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 xas olan istehsal texnikas\u0131 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 saxlan\u0131lmas\u0131n\u0131n m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259sidir. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, bu \u0259n\u0259n\u0259 sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 davam etmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, Quru\u00e7ay m\u0259d\u0259niyy\u0259ti orada inki\u015faf etmi\u015f olan sonrak\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin \u0259sas\u0131 olmu\u015fdur. Ola bilsin ki, Az\u0259rbaycanda deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 C\u0259nubi Qafqazda Quru\u00e7ay arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259ti Q\u0259dim paleolit m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin \u00f6z\u00fcl\u00fc olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Art\u0131q yuxar\u0131da qeyd olundu\u011fu kimi, 1968-ci ild\u0259 Az\u0131xda t\u0259dqiqatlar davam etdirirl\u0259rk\u0259n Orta A\u015fel d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid V m\u0259d\u0259ni t\u0259b\u0259q\u0259nin IV horizontunda bir ne\u00e7\u0259 da\u015f al\u0259tl\u0259 birlikd\u0259 insana m\u0259xsus alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fcn\u00fcn sa\u011f t\u0259r\u0259fi tap\u0131l\u0131b. \u00c7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fcn\u00fcn \u00fcst\u00fcnd\u0259 a\u011f\u0131l di\u015fi b\u00fct\u00f6v, ikinci az\u0131 di\u015fi s\u0131n\u0131q v\u0259ziyy\u0259td\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc az\u0131 di\u015finin is\u0259 k\u00f6t\u00fck hiss\u0259sinin qald\u0131\u011f\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunub. Tap\u0131nt\u0131 morfoloji c\u0259h\u0259td\u0259n pitekantrop tipli qal\u0131qlar\u0131 xat\u0131rlatsa da, onun di\u015fl\u0259ri nisb\u0259t\u0259n x\u0131rdad\u0131r. Xat\u0131rladaq ki, elm al\u0259min\u0259 az\u0131xantrop (Az\u0131x adam\u0131) ad\u0131 il\u0259 daxil olan bu tap\u0131nt\u0131 q\u0259dimliyi bax\u0131m\u0131ndan ke\u00e7\u0259n \u0259srin 60-c\u0131 ill\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn Sovetl\u0259r Birliyind\u0259 birinci, d\u00fcnyada is\u0259 Kondel-Araqo tap\u0131nt\u0131s\u0131ndan sonra ikinci tap\u0131nt\u0131 hesab olunurdu.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 Az\u0259rbaycan arxeoloqlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n a\u015fkar v\u0259 t\u0259dqiq olunan daha bir\u00a0 arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259t Leylat\u0259p\u0259 arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tidir. Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l V minilliyin sonlar\u0131ndan IV minilliyin ortalar\u0131nad\u0259k davam ed\u0259n bu m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 aid abid\u0259l\u0259r ilk d\u0259f\u0259 ke\u00e7\u0259n \u0259srin 80-ci ill\u0259rind\u0259 A\u011fdam rayonu \u0259razisind\u0259 \u0259sl\u0259n A\u011fdamdan olan\u00a0 g\u00f6rk\u0259mli arxeoloq, professor \u0130deal N\u0259rimanovun t\u0259dqiqatlar\u0131 zaman\u0131 qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar h\u0259min abid\u0259d\u0259n tap\u0131lan artefaktlar\u0131n\u00a0 C\u0259nubi-Qafqaz\u0131n dig\u0259r Eneolit d\u00f6vr\u00fc materiallar\u0131 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 bir s\u0131ra \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus \u0259lam\u0259tl\u0259ri il\u0259 f\u0259rql\u0259ndiyini \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k onu Leylat\u0259p\u0259 arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259ti kimi qeyd\u0259 alm\u0131\u015flar. 2004-2005-ci ill\u0259rd\u0259 Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan neft v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz qaz k\u0259m\u0259rl\u0259ri mar\u015frutunda Leylat\u0259p\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid B\u00f6y\u00fck K\u0259sik v\u0259 Poylu ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259ri, habel\u0259 Soyuqbulaq kurqanlar\u0131n\u0131n a\u015fkar edil\u0259r\u0259k t\u0259dqiqi bu m\u0259d\u0259niyy\u0259tin daha geni\u015f co\u011frafiyada yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259mi\u015f oldu. Daha sonralar is\u0259 Qaraba\u011fda, Q\u0259b\u0259l\u0259 v\u0259 Tovuz rayonlar\u0131\u00a0 \u0259razisind\u0259\u00a0 d\u0259 Leylat\u0259p\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid yeni-yeni abid\u0259l\u0259r a\u015fkar olunaraq t\u0259dqiq edildi.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqatlar davam etdiril\u0259rk\u0259n C\u0259nubi-Qafqaz\u0131n dig\u0259r \u0259razil\u0259rind\u0259 d\u0259 bu m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 aid \u00e7oxsayl\u0131 abid\u0259l\u0259r qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Xat\u0131rladaq ki, \u00e7iy\u00a0 k\u0259rpicd\u0259n tikil\u0259n d\u00f6rdbucaq formal\u0131\u00a0 v\u0259 h\u0259r iki t\u0259r\u0259fi suvanm\u0131\u015f tikilil\u0259r, gil qablarda\u00a0 d\u0259fn olunmu\u015f u\u015faq q\u0259birl\u0259ri, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 dulus \u00e7arx\u0131ndan istifad\u0259y\u0259 ba\u015flanmas\u0131 bu m\u0259d\u0259niyy\u0259ti xarakteriz\u0259 ed\u0259n \u0259n m\u00fch\u00fcm c\u0259h\u0259tl\u0259rdir.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r i\u00e7\u0259risind\u0259 Erk\u0259n Tunc d\u00f6vr\u00fcn\u00fc(e.\u0259. IV minilliyin sonu-III minillik) \u0259hat\u0259 ed\u0259n K\u00fcr-Araz arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259ti x\u00fcsusi olaraq qeyd oluna bil\u0259r. \u015eimali Qafqazdan Mesopotamiyayad\u0259k geni\u015f bir co\u011frafi\u00a0 areal\u0131 \u0259hat\u0259\u00a0 ed\u0259n bu m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 aid xeyli sayda abid\u0259l\u0259r Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 d\u0259 a\u015fkar edil\u0259r\u0259k \u00f6yr\u0259nilib. Bunlara n\u00fcmun\u0259 olaraq Qarak\u00f6p\u0259kt\u0259p\u0259, G\u00fcn\u0259\u015ft\u0259p\u0259 (F\u00fczuli), G\u00fclt\u0259p\u0259 (A\u011fcab\u0259di), \u015eort\u0259p\u0259 (B\u0259rd\u0259), Qarahac\u0131 (A\u011fdam) ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rini v\u0259 Xank\u0259ndi kurqanlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Bu m\u0259d\u0259niyy\u0259t ilk d\u0259f\u0259 \u00f6t\u0259n \u0259srin 40-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 K\u00fcr-Araz \u00e7aylar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 a\u015fkar olunmu\u015f tap\u0131nt\u0131lar \u0259sas\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015fdur. \u0130lk vaxtlar m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r bu m\u0259d\u0259niyy\u0259tin Eneolit d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Sonrak\u0131 t\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rdi ki, bu arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tin yay\u0131lma areal\u0131 K\u00fcr-Araz vadisind\u0259n \u00e7ox-\u00e7ox uzaqlara q\u0259d\u0259r davam edir v\u0259 d\u00f6vr etibar\u0131 il\u0259 e.\u0259. IV minilliyin ortalar\u0131ndan e.\u0259. III minilliyin son r\u00fcb\u00fcn\u0259d\u0259k davam edib. K\u00fcr-Araz arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 \u0259sas\u0259n Eneolit d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 t\u0259rk edilmi\u015f daha q\u0259dim d\u00f6vr\u0259 aid ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259sk\u0259nl\u0259rind\u0259 h\u0259yat s\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. Bunlar \u0259sas\u0259n C\u0259nubi Qafqaz\u0131n \u0259kin\u00e7i-maldar q\u0259bil\u0259si idi. Bununla bel\u0259 s\u0259n\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131 da izl\u0259nilm\u0259kd\u0259dir. T\u0259dqiqatlar zaman\u0131 a\u015fkar edil\u0259n tuncdan haz\u0131rlanm\u0131\u015f \u00e7oxsayl\u0131 metal \u0259\u015fyalar, r\u0259ngar\u0259ng \u00e7e\u015fidli dulus\u00e7uluq m\u0259mulat\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri buna d\u0259lal\u0259t edir. Bu c\u0259h\u0259td\u0259n diqq\u0259t \u00e7\u0259k\u0259n abid\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 A\u011fdam rayonu \u0259razisind\u0259ki \u00dcz\u0259rlikt\u0259p\u0259 abid\u0259sidir.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nan daha bir arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259t Orta Tunc d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid Boyal\u0131 qablar m\u0259d\u0259niyy\u0259tidir. C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda v\u0259 Nax\u00e7\u0131vanda geni\u015f yay\u0131lan bu m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri K\u00fcr-Araz h\u00f6vz\u0259si arxeoloji abid\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0 Eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l II minilliyin \u0259vv\u0259lind\u0259n e.\u0259 I minilliyinin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259d\u0259k olan d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 ed\u0259n bu m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 aid n\u00fcmun\u0259l\u0259r\u0259 ilk d\u0259f\u0259 1896-c\u0131 ild\u0259 Nax\u00e7\u0131van \u0259razisind\u0259ki Q\u0131z\u0131lv\u0259ng abid\u0259sind\u0259 t\u0259sad\u00fcf olunub. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Boyal\u0131 qablar m\u0259d\u0259niyy\u0259ti h\u0259m d\u0259 Nax\u00e7\u0131van m\u0259d\u0259niyy\u0259ti dey\u0259 adland\u0131r\u0131l\u0131r. Sonralar bu m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 aid n\u00fcmun\u0259l\u0259r Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 d\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Bu c\u0259h\u0259td\u0259n diqq\u0259t \u00e7\u0259k\u0259n abid\u0259l\u0259rd\u0259n biri A\u011fdam rayonu \u0259razisind\u0259ki \u00dcz\u0259rlikt\u0259p\u0259 abid\u0259sidir.<\/p>\n<p>Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl taparaq geni\u015f yay\u0131lan arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 Son Tunc d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid Xocal\u0131-G\u0259d\u0259b\u0259y arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tidir. Xronoloji c\u0259h\u0259td\u0259n eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l II minilliyin II yar\u0131s\u0131ndan eram\u0131zdan \u0259vv\u0259l I minilliyin I yars\u0131nad\u0259k davam ed\u0259n bu\u00a0 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 aid \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m abid\u0259l\u0259r m\u0259hz Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259dir. Xat\u0131rladaq ki, bu abid\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 ibtidai icma c\u0259miyy\u0259tinin s\u00fcqutu v\u0259 erk\u0259n sinifli c\u0259miyy\u0259tin yaranmas\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn abid\u0259l\u0259ridir. Bu abid\u0259l\u0259r daha \u00e7ox G\u0259nc\u0259-Qaraba\u011f regionunda qeyd\u0259 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131ndan onu b\u0259z\u0259n \u201cG\u0259nc\u0259-Qaraba\u011f arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259ti\u201d kimi d\u0259 t\u0259qdim edirl\u0259r. Bu m\u0259d\u0259niyy\u0259tin \u0259n parlaq n\u00fcmun\u0259l\u0259ri Xocal\u0131 \u0259razisind\u0259 qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. \u018ffsuslar olsun ki, Qaraba\u011f\u00a0 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fala m\u0259ruz qalark\u0259n, Xocal\u0131-G\u0259d\u0259b\u0259y m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid \u00e7oxsayl\u0131 kurqanlar v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 da\u011f\u0131d\u0131laraq oradak\u0131 maddi m\u0259d\u0259niyy\u0259t qal\u0131qlar\u0131 m\u0259hv edilib, yaxud da talan edil\u0259r\u0259k Erm\u0259nistana apar\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan arxeoloqlar\u0131n\u0131n h\u0259l\u0259 sovet d\u00f6n\u0259mind\u0259 Rusiya aliml\u0259ri il\u0259 birlikd\u0259 apard\u0131qlar\u0131 t\u0259dqiqatlar zaman\u0131 Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 eradan \u0259vv\u0259l VI-III \u0259srl\u0259r\u0259 aid t\u00fcrk xalqlar\u0131na m\u0259xsus \u00e7oxsayl\u0131 kurqanlar a\u015fkar olunaraq t\u0259dqiq edilmi\u015fdir. Hans\u0131 ki, Qaraba\u011f torpaqlar\u0131 i\u015f\u011fal alt\u0131nda oldu\u011fu 30 il \u0259rzind\u0259 h\u0259min abid\u0259l\u0259rin d\u0259 \u0259ks\u0259riyy\u0259ti erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259hv edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Antik v\u0259 Erk\u0259n orta \u0259srl\u0259r d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f olan Yaloylut\u0259p\u0259 v\u0259 K\u00fcp q\u0259birl\u0259ri arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 aid\u00a0 abid\u0259l\u0259rinin d\u0259 xeyli qismi Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 a\u015fkar olunaraq Az\u0259rbaycan arxeoloqlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259dqiq edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da sadalananlardan g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 \u0259n az\u0131 yeddi arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259t qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. Hans\u0131 ki, bu m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r 2-2,5 milyon illik bir tarixi d\u00f6vr\u00fc \u0259hat\u0259 edir. M\u00fct\u0259x\u0259ssis olan insanlar yax\u015f\u0131 bilirl\u0259r ki, d\u00fcnyan\u0131n \u00e7ox nadir yerl\u0259ri var ki, orada Qaraba\u011fdak\u0131 q\u0259d\u0259r arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259t qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f olsun. \u00d6z\u00fc d\u0259 bu m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r t\u0259kam\u00fcl yolu il\u0259, inki\u015faf ed\u0259-ed\u0259, t\u0259kmill\u0259\u015f\u0259-t\u0259kmill\u0259\u015f\u0259 biri dig\u0259rini \u0259v\u0259zl\u0259yib. Bu z\u0259mind\u0259 insan\u0131n \u00f6z\u00fc d\u0259, onun istifad\u0259 etdiyi, yaxud da istehsal etdiyi \u0259m\u0259k al\u0259tl\u0259ri v\u0259 silahlar\u0131 da, lap el\u0259 toplumun i\u00e7\u0259risind\u0259 qaynay\u0131b-qar\u0131\u015fan, yeni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flara uy\u011fun formala\u015fan istehsal m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri d\u0259 t\u0259kam\u00fcl yolu il\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259-d\u0259yi\u015f\u0259, t\u0259kmill\u0259\u015f\u0259-t\u0259kmill\u0259\u015f\u0259 bu g\u00fcnk\u00fc hal\u0131na g\u0259lib \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. 30 illik erm\u0259ni i\u015f\u011fal\u0131 d\u00f6n\u0259mind\u0259 Qaraba\u011fda h\u0259r \u015fey, o c\u00fcml\u0259d\u0259n q\u0259dim arxeoloji m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin yadigarlar\u0131 olan \u0259n nadir tarixi-m\u0259d\u0259ni d\u0259y\u0259rl\u0259ri bel\u0259 vandalcas\u0131na da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131, talan edildi. D\u00fcnyada h\u00f6km s\u00fcr\u0259n ikili standartlar Qaraba\u011fda, lap el\u0259 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda da erm\u0259ni vandalizminin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa imkan verm\u0259di. Yaln\u0131z qalib s\u0259rk\u0259rd\u0259, M\u00fcz\u0259ff\u0259r Ali Ba\u015f Komandan \u0130lham \u018fliyevin son d\u0259r\u0259c\u0259 m\u00fcdrik, q\u0259tiyy\u0259tli v\u0259 s\u0259ri\u015ft\u0259li r\u0259hb\u0259rliyi v\u0259 R\u0259\u015fad\u0259tli Az\u0259rbaycan Ordusunun misilsiz q\u0259hr\u0259manl\u0131\u011f\u0131 say\u0259sind\u0259 Qaraba\u011f da, oradak\u0131 q\u0259dim m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri d\u0259 erm\u0259ni vandalizmind\u0259n qurtulmu\u015f oldu. Art\u0131q Qaraba\u011f \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259, qaraba\u011fl\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 yeni d\u00f6n\u0259m ba\u015flay\u0131b. B\u0259li, Qaraba\u011f yenid\u0259n qurulur, yenid\u0259n abad edilir. Yaranm\u0131\u015f f\u00fcrs\u0259td\u0259n v\u0259 d\u00f6vl\u0259timizin h\u0259rt\u0259r\u0259fli qay\u011f\u0131s\u0131ndan faydalanan arxeoloq aliml\u0259rimiz d\u0259 A\u011fdamda, Fizulid\u0259, Z\u0259ngilanda, Hadrutda, K\u0259lb\u0259c\u0259rd\u0259, bir s\u00f6zl\u0259, Qaraba\u011f\u0131m\u0131z\u0131n h\u0259r gu\u015f\u0259sind\u0259 q\u0259dim tarix v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259timizin izl\u0259rini daha b\u00f6y\u00fck \u015f\u00f6vql\u0259 aray\u0131b axtarmaqdad\u0131rlar.<\/p>\n<p><strong>Qafar C\u018fB\u0130YEV,<\/strong><br \/>\n<em>AMEA Arxeologiya, Etnoqrafiya v\u0259 Antropologiya \u0130nstitutu Alban\u015f\u00fcnasl\u0131q Elmi M\u0259rk\u0259zinin r\u0259hb\u0259ri, tarix elml\u0259ri doktoru, professor<\/em><\/p>\n<div class=\"clearfix\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama--hidden\"><\/div>\n<div id=\"galleryList\" class=\"fotorama fotorama1659981417809\" data-nav=\"thumbs\" data-width=\"100%\" data-thumbwidth=\"90\" data-thumbheight=\"60\" data-allowfullscreen=\"true\" data-autoplay=\"3000\" data-ratio=\"1.5\" data-keyboard=\"true\" data-fit=\"contain\">\n<div class=\"fotorama__wrap fotorama__wrap--css3 fotorama__wrap--slide fotorama__wrap--toggle-arrows fotorama__wrap--no-controls\">\n<div class=\"fotorama__stage fotorama__pointer\">\n<div class=\"fotorama__fullscreen-icon\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><\/div>\n<div class=\"fotorama__stage__shaft\">\n<div class=\"fotorama__stage__frame fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/0x0_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-71d2d6cc165997275967292893710397750.jpg\" \/><\/div>\n<div class=\"fotorama__stage__frame fotorama__loaded fotorama__loaded--img fotorama__active\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/0x0_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-f187a23c165997275994709183111096990.jpg\" \/><\/div>\n<div class=\"fotorama__stage__frame fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/0x0_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-68bc9477165997275974776461010495885.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__arr fotorama__arr--prev\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><\/div>\n<div class=\"fotorama__arr fotorama__arr--next\" tabindex=\"0\" role=\"button\"><\/div>\n<div class=\"fotorama__video-close\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav-wrap\">\n<div class=\"fotorama__nav fotorama__nav--thumbs fotorama__shadows--left fotorama__shadows--right\">\n<div class=\"fotorama__nav__shaft fotorama__grab\">\n<div class=\"fotorama__thumb-border\"><\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-b68c8d58165997275992833928110485960.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-e727fa5916599727595923965341053400.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-3557a86d165997275951336321610637362.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-5caf41d6165997275969119274310069601.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-452bf208165997275945504911910146043.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-71d2d6cc165997275967292893710397750.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb fotorama__active\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-f187a23c165997275994709183111096990.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-68bc9477165997275974776461010495885.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-46936add165997275956728620310284989.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb fotorama__loaded fotorama__loaded--img\"><img class=\"fotorama__img\" src=\"http:\/\/ikisahil.az\/photo\/150x100_2\/upload\/gallery\/2022\/08\/08\/-8462a7c2165997275998508611510582409.jpg\" \/><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<div class=\"fotorama__nav__frame fotorama__nav__frame--thumb\" tabindex=\"0\" role=\"button\">\n<div class=\"fotorama__thumb\"><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<div class=\"sharing my-2 row no-gutters d-print-none\">\n<div class=\"col-md-3\"><\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00dcmumd\u00fcnya tarixinin d\u0259rind\u0259n v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259rinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus sanball\u0131 yeri v\u0259 rolu vard\u0131r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, \u0259g\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259ri olmasayd\u0131, d\u00fcnyan\u0131n da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t x\u0259rit\u0259si xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 kas\u0131b v\u0259 miskin g\u00f6r\u00fcn\u0259rdi. Do\u011frudur, uzun m\u00fcdd\u0259t bel\u0259 hesab edirdil\u0259r ki, C\u0259nubi Qafqaz, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 Da\u015f d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid abid\u0259l\u0259r axtarma\u011fa bel\u0259 d\u0259ym\u0259z. H\u0259tta 1881-ci ild\u0259 Tiflisd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n V arxeoloji qurutayda bu bar\u0259d\u0259 x\u00fcsusi q\u0259rar da q\u0259bul olunmu\u015fdu. Bu, \u0259lb\u0259tt\u0259 h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l Rus imperiyas\u0131n\u0131n milli ucqarlara m\u00fcnasib\u0259td\u0259 yeritdiyi \u015fovinist siyas\u0259tin t\u0259zah\u00fcr\u00fc idi. Amma vaxt yeti\u015find\u0259 \u0259lah\u0259zr\u0259t&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":503661,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/878a0658165997273969634054810839689.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"\u00dcmumd\u00fcnya tarixinin d\u0259rind\u0259n v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259rinin \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus sanball\u0131 yeri v\u0259 rolu vard\u0131r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, \u0259g\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259ri olmasayd\u0131, d\u00fcnyan\u0131n da\u015f d\u00f6vr\u00fc abid\u0259l\u0259rind\u0259n ibar\u0259t x\u0259rit\u0259si xeyli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 kas\u0131b v\u0259 miskin g\u00f6r\u00fcn\u0259rdi. Do\u011frudur, uzun m\u00fcdd\u0259t bel\u0259 hesab edirdil\u0259r ki, C\u0259nubi Qafqaz, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 Da\u015f d\u00f6vr\u00fcn\u0259 aid abid\u0259l\u0259r axtarma\u011fa bel\u0259&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/503660"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=503660"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/503660\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/503661"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=503660"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=503660"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=503660"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}