{"id":568290,"date":"2023-02-22T10:43:27","date_gmt":"2023-02-22T07:43:27","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=568290"},"modified":"2023-02-22T10:43:27","modified_gmt":"2023-02-22T07:43:27","slug":"furs%c9%99tcil-dil-p%c9%99hl%c9%99vanlarinin-yeni-h%c9%99ml%c9%99si","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=568290","title":{"rendered":"F\u00fcrs\u0259tcil dil p\u0259hl\u0259vanlar\u0131n\u0131n yeni h\u0259ml\u0259si"},"content":{"rendered":"<p><strong>D\u00fcn\u0259n beyn\u0259lxalq ana dili g\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 bu m\u00f6vzuda xeyli m\u00fczakir\u0259 getdi, gah m\u00f6vqel\u0259r \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc, gah da toqqu\u015fdu.<\/strong><\/p>\n<p>\u018fslind\u0259 bu m\u00f6vzu h\u0259l\u0259 \u00f6t\u0259n h\u0259ft\u0259d\u0259n ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. Na\u015fir \u015eahbaz Xuduo\u011flunun dilimizin statusuna dair s\u0259sl\u0259ndirdiyi publilsistik fikir ciddi polemika predmetin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi.<\/p>\n<p>O s\u00f6hb\u0259t\u0259 qay\u0131tmayaq. Ana dilimiz ad\u0131n\u0131n nec\u0259 adland\u0131r\u0131lmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq d\u00f6vl\u0259t dilimizdir v\u0259 buna h\u0259r hans\u0131 bir t\u0259cav\u00fcz yoxdur. O boyda h\u00f6vll\u0259nm\u0259y\u0259, t\u0259hqirl\u0259r\u0259 yol verm\u0259y\u0259 ehtiyac yox idi.<\/p>\n<p>Amma bu m\u00fclahiz\u0259ni yenid\u0259n t\u0259krarlama\u011fa ehtiyac var: Az\u0259rbaycan co\u011frafi termindir, xalq adl deyil. \u00d6lk\u0259 adl oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d istilah\u0131 i\u015fl\u0259tm\u0259k yanl\u0131\u015fd\u0131r, nec\u0259 ki, \u201cNax\u00e7\u0131can dili\u201d, \u201cKanada dili\u201d, \u201cBel\u00e7ika dili\u201d, \u201cAvstriya dili\u201d, \u201cL\u00fcksemburq dili\u201d v\u0259 sair kimi terminl\u0259r yoxdur.<\/p>\n<p>Dilimiz Altay dill\u0259ri ail\u0259sinin t\u00fcrk dill\u0259ri qrupunun o\u011fuz boyuna aid olan dan\u0131\u015f\u0131q dilidir, k\u0259s\u0259 des\u0259k, t\u00fcrk dilidir.<\/p>\n<p>Bu ail\u0259y\u0259 m\u0259xsus olan \u00e7ox dan\u0131\u015f\u0131q dill\u0259ri var \u2013 qazax dili, q\u0131r\u011f\u0131z dili, t\u00fcrkm\u0259n dili, \u00f6zb\u0259k dili, qaraqalpaq dili, uy\u011fur dili, tatar dili v\u0259 sair v\u0259 ilax\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu muxtarla\u015fm\u0131\u015f dil vahidl\u0259rind\u0259 on minl\u0259rl\u0259 eyni s\u00f6z var. F\u0259rqli k\u0259lm\u0259l\u0259r d\u0259 \u00e7oxdur. Bu da ondan ir\u0259li g\u0259lir ki, ist\u0259nil\u0259n dild\u0259 zaman d\u0259yi\u015fdikc\u0259 arxaikl\u0259\u015f\u0259n, d\u00f6vriyy\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xan k\u0259lm\u0259l\u0259r olur. Ancaq el\u0259 co\u011frafi regionlar var ki, onlar bir arealda h\u0259l\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259dilm\u0259kd\u0259 olan q\u0259dim s\u00f6zl\u0259ri i\u015fl\u0259tm\u0259dikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn unudublar.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/cdn.musavat.com\/news\/thumbnails\/b3d4df660f11e3a9adb248fde3d3ee9e.jpg\" alt=\"altay-daglari.jpg (103 KB)\" width=\"741\" height=\"382\" \/><\/p>\n<p>Bel\u0259 anla\u015f\u0131l\u0131r ki, Altay dill\u0259ri qrupuna aid olan dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015fan xalqlar ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z \u00f6z qon\u015fular\u0131ndan da xeyli s\u00f6z g\u00f6t\u00fcr\u00fcb, sinoniml\u0259r kimi i\u015fl\u0259dibl\u0259r v\u0259 bu s\u00f6zl\u0259r sonradan daha populyar olub, v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q qazan\u0131b. Uy\u011fur t\u00fcrkl\u0259rinin \u00c7ind\u0259ki dominant xalqlar\u0131n, x\u00fcsusil\u0259 xanlar\u0131n dilind\u0259n t\u0259sirl\u0259ndiyi a\u015fkard\u0131r. (Dilimizd\u0259ki \u201cxan\u201d v\u0259 \u201cxan\u0131m\u201d k\u0259lm\u0259l\u0259ri d\u0259 biz\u0259 h\u0259min dild\u0259n ke\u00e7ib). Q\u0131r\u011f\u0131zlar tacikl\u0259rd\u0259n, pu\u015ftunlardan \u00e7ox s\u00f6z al\u0131blar. Biz farslardan v\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rd\u0259n xeyli s\u00f6z g\u00f6t\u00fcr\u00fcb leksikonumuza daxil etmi\u015fik. Anadolu t\u00fcrkl\u0259ri yunanlardan, albanlardan, bolqarlardan s\u00f6z al\u0131blar. Qazaxlar, \u00f6zb\u0259kl\u0259r, qaraqalpaqlar da \u00f6z yax\u0131n qon\u015fular\u0131yla \u201ck\u0259lm\u0259 al\u0131\u015f-veri\u015fi\u201d edibl\u0259r.<\/p>\n<p>Y\u0259ni bu qa\u00e7\u0131lmaz prosesdir. Avropan\u0131n b\u00f6y\u00fck xalqlar\u0131 (ingilsil\u0259r, almanlar, frans\u0131zlar, ispanlar) da bir-birind\u0259n minl\u0259rl\u0259 s\u00f6z al\u0131blar v\u0259 haz\u0131rda da i\u015fl\u0259dirl\u0259r.<\/p>\n<p>Anadolu t\u00fcrkl\u0259rinin, bizim, K\u0259rk\u00fck, Kr\u0131m, Qaqauz t\u00fcrkl\u0259rinin dan\u0131\u015f\u0131q dill\u0259ri bir-birin\u0259 ona g\u00f6r\u0259 yax\u0131nd\u0131r ki, co\u011frafi yax\u0131nl\u0131q faktoru var. Bu dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015fanlar bir-birini \u00e7ox asanl\u0131qla anlaya bilirl\u0259r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/cdn.musavat.com\/news\/thumbnails\/1c7e51d45769d861c29b66156501a11a.jpg\" alt=\"999.jpg (12 KB)\" width=\"677\" height=\"406\" \/><\/p>\n<p>T\u0259kc\u0259 bunlar deyil. D\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Qazax\u0131standa v\u0259 \u00d6zb\u0259kistanda s\u0259f\u0259rd\u0259 olmu\u015f biri kimi dey\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, \u00d6zb\u0259kistan\u0131n Xar\u0259zm vilay\u0259tind\u0259 d\u0259 adama t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i g\u0259r\u0259k deyil. T\u00fcrkm\u0259nistanda da el\u0259dir. Ticar\u0259t m\u0259qs\u0259di il\u0259 \u00c7in\u0259 \u00e7ox gedib-g\u0259l\u0259n bir dost dan\u0131\u015f\u0131r ki, o \u00f6lk\u0259d\u0259 uy\u011furlarla dan\u0131\u015fanda he\u00e7 bir problem olmur, s\u0259rb\u0259stc\u0259 m\u00fckalim\u0259 apara bilirs\u0259n.<\/p>\n<p>\u00dcmumi t\u00fcrk dili ideyas\u0131 b\u0259zil\u0259rin\u0259 utopik layih\u0259 g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259r, amma yax\u0131n onillikl\u0259rd\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc add\u0131mlar at\u0131lsa, bu, x\u00fcsusi \u00e7\u0259tinlik olmadan ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015f\u0259c\u0259k. \u00c7\u00fcnki k\u00f6k birdir, yet\u0259rli baza var. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n m\u0259i\u015f\u0259t-t\u0259s\u0259rr\u00fcfat sistemin\u0259 aid olan s\u00f6zl\u0259rin identikliyi g\u00f6st\u0259rir ki, bu xalqlar q\u0259dim zamanlarda bir arealda kompakt ya\u015fay\u0131blar, sonra Avropa v\u0259 Asiyaya da\u011f\u0131l\u0131blar.<\/p>\n<p>M\u00fcasir \u00fcnsiyy\u0259t, telekommunikasiya vasit\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 il\u0259 \u00f6z axar\u0131yla ged\u0259n proses\u0259 bir az t\u0259kan verils\u0259, el\u0259 bir \u00e7\u0259tin i\u015f yoxdur. S\u00f6z\u00fcged\u0259n regionlar sovet ideologiyas\u0131n\u0131n t\u0259siri v\u0259 rus t\u0259may\u00fcll\u00fc t\u0259drisl\u0259 20-30 ilin i\u00e7ind\u0259 rusdilli regionlara \u00e7evrilm\u0259mi\u015fdimi? Bu g\u00fcn d\u0259 Qaqauziyadan tutmu\u015f Altay diyar\u0131na q\u0259d\u0259r geni\u015f bir arealda ya\u015fayan t\u00fcrk xalqlar\u0131 bir-biril\u0259 rusca dan\u0131\u015f\u0131rlar. Ortaq t\u00fcrkc\u0259 t\u0259dris olunsa, 15-20 il\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk co\u011frafiyas\u0131 ham\u0131n\u0131n anlad\u0131\u011f\u0131, bildiyi vahid dild\u0259 dan\u0131\u015fa bil\u0259r.<\/p>\n<p>Hal bel\u0259 olandan sonra b\u0259zil\u0259rinin bu g\u00fcnl\u0259rd\u0259 yenid\u0259n \u201ct\u00fcrk dili ba\u015fqa, Az\u0259rbaycan dili ba\u015fqa\u201d paraqraf\u0131na m\u00fcraci\u0259t etm\u0259si, ay\u0131r\u0131c\u0131 m\u00fclahiz\u0259l\u0259r ir\u0259li s\u00fcrm\u0259si, Anadoluda v\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 bir s\u0131ra k\u0259lm\u0259l\u0259rin f\u0259rqli anlamlarda i\u015fl\u0259nm\u0259sin\u0259 vur\u011fu salmas\u0131 destruktiv s\u0259ciyy\u0259 da\u015f\u0131y\u0131r. Biz n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259t etibaril\u0259 eyni olan s\u00f6zl\u0259ri g\u00f6zard\u0131 ed\u0259r\u0259k ay\u0131r\u0131c\u0131, f\u0259rqli k\u0259lm\u0259l\u0259r\u0259 istinad etm\u0259liyik? M\u0259qs\u0259d n\u0259dir? N\u0259 olsun ki, Anadoluda \u201csubay\u201d, \u201c\u0259r\u201d, \u201cqoca\u201d, \u201cki\u015fi\u201d, \u201cadam\u201d, \u201cbekar\u201d v\u0259 kimi s\u00f6zl\u0259r bizd\u0259kind\u0259n f\u0259rqli m\u0259nalarda i\u015fl\u0259nir? Axtarsan he\u00e7 bu kimi \u00e7oxi\u015fl\u0259k k\u0259lm\u0259l\u0259rin say\u0131 30-u ke\u00e7m\u0259z. Lap 100, 200 olsun. On minl\u0259rl\u0259r eyni s\u00f6z\u00fcn qar\u015f\u0131s\u0131nda bu n\u0259dir ki? Amma b\u0259zil\u0259ri m\u0259hz buna diqq\u0259t y\u00f6n\u0259ldirl\u0259r v\u0259 bu k\u0259lm\u0259l\u0259r\u0259 dayanaraq \u201cf\u0259rqli dill\u0259r\u201dd\u0259n b\u0259hs edirl\u0259r.<\/p>\n<p>Ona qalsa, \u00f6lk\u0259mizin mahallar\u0131nda da geni\u015f istifad\u0259 olunan N q\u0259d\u0259r dialekt s\u00f6zl\u0259ri var ki, onu qon\u015fu mahallar\u0131nda ya\u015fayanlar anlam\u0131rlar. Amma bu, biz\u0259 bir-birimizi anlamaqda mane olurmu? \u018fsla. \u018fksin\u0259, bir-birimizl\u0259 \u00e7ox dan\u0131\u015fd\u0131qca, \u00fcnsiyy\u0259td\u0259 olduqca \u00f6yr\u0259nirik, daha yax\u015f\u0131 anla\u015f\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p>Yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda dialekt s\u00f6zl\u0259ri, ke\u00e7mi\u015fd\u0259 \u00e7oxi\u015fl\u0259k olmu\u015f, amma bir q\u0259d\u0259r arxaikl\u0259\u015fmi\u015f k\u0259lm\u0259l\u0259r i\u015fl\u0259tm\u0259k ziyanl\u0131 bir \u015fey deyil. Biz dilimizi \u00f6z xalq\u0131m\u0131z\u0131n leksikonu hesab\u0131na, dialekt s\u00f6zl\u0259rini populyarla\u015fd\u0131rmaqla z\u0259nginl\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259rik. Onda \u201cdilimiz kasadd\u0131r\u201d dey\u0259nl\u0259rin d\u0259 dili k\u0259sil\u0259r. (Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, bu adamlar \u00f6z ana dill\u0259rini bilmirl\u0259r, \u0259d\u0259biyyat oxumay\u0131blar, l\u00fc\u011f\u0259t\u0259-filana baxmay\u0131blar, el\u0259 bilirl\u0259r dil bunlar\u0131n m\u0259i\u015f\u0259td\u0259 i\u015fl\u0259tdikl\u0259ri 300-500 s\u00f6zd\u0259n ibar\u0259tdir).<\/p>\n<p>Bu bax\u0131mdan h\u0259r d\u0259f\u0259 n\u0259s\u0259 bir f\u00fcrs\u0259t yaxalay\u0131b anti-t\u00fcrk ovqat\u0131na qap\u0131lmaq, \u00f6z\u00fcn\u00fc yadelli m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rin, siyas\u0259tl\u0259rin al\u0259tin\u0259 \u00e7evirm\u0259k yolverilm\u0259zdir. F\u00fcrs\u0259tcil dil p\u0259hl\u0259vanlar\u0131 \u00f6zl\u0259rin\u0259 y\u0131\u011f\u0131\u015fsalar yax\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcn\u0259n beyn\u0259lxalq ana dili g\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 bu m\u00f6vzuda xeyli m\u00fczakir\u0259 getdi, gah m\u00f6vqel\u0259r \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc, gah da toqqu\u015fdu. \u018fslind\u0259 bu m\u00f6vzu h\u0259l\u0259 \u00f6t\u0259n h\u0259ft\u0259d\u0259n ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. Na\u015fir \u015eahbaz Xuduo\u011flunun dilimizin statusuna dair s\u0259sl\u0259ndirdiyi publilsistik fikir ciddi polemika predmetin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. O s\u00f6hb\u0259t\u0259 qay\u0131tmayaq. Ana dilimiz ad\u0131n\u0131n nec\u0259 adland\u0131r\u0131lmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq d\u00f6vl\u0259t dilimizdir v\u0259 buna h\u0259r hans\u0131 bir t\u0259cav\u00fcz yoxdur. O boyda h\u00f6vll\u0259nm\u0259y\u0259, t\u0259hqirl\u0259r\u0259 yol verm\u0259y\u0259 ehtiyac yox idi. Amma bu m\u00fclahiz\u0259ni yenid\u0259n t\u0259krarlama\u011fa ehtiyac var: Az\u0259rbaycan co\u011frafi termindir, xalq adl deyil. \u00d6lk\u0259 adl oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d istilah\u0131 i\u015fl\u0259tm\u0259k yanl\u0131\u015fd\u0131r, nec\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":568291,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[19],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629.jpg",581,397,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629.jpg",581,397,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629.jpg",581,397,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629-534x365.jpg",534,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629.jpg",581,397,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629.jpg",581,397,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629.jpg",581,397,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/1eb99be2c7b8a0b629784287df91e629.jpg",581,397,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=19\" rel=\"category\">G\u00fcnd\u0259m<\/a>","rttpg_excerpt":"D\u00fcn\u0259n beyn\u0259lxalq ana dili g\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 bu m\u00f6vzuda xeyli m\u00fczakir\u0259 getdi, gah m\u00f6vqel\u0259r \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc, gah da toqqu\u015fdu. \u018fslind\u0259 bu m\u00f6vzu h\u0259l\u0259 \u00f6t\u0259n h\u0259ft\u0259d\u0259n ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131. Na\u015fir \u015eahbaz Xuduo\u011flunun dilimizin statusuna dair s\u0259sl\u0259ndirdiyi publilsistik fikir ciddi polemika predmetin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdi. O s\u00f6hb\u0259t\u0259 qay\u0131tmayaq. Ana dilimiz ad\u0131n\u0131n nec\u0259 adland\u0131r\u0131lmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq d\u00f6vl\u0259t dilimizdir v\u0259 buna h\u0259r hans\u0131&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/568290"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=568290"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/568290\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/568291"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=568290"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=568290"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=568290"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}