{"id":583571,"date":"2023-03-31T17:58:56","date_gmt":"2023-03-31T13:58:56","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=583571"},"modified":"2023-03-31T17:58:56","modified_gmt":"2023-03-31T13:58:56","slug":"mart-soyqrimina-z%c9%99min-yaradan-amill%c9%99r-bilinm%c9%99y%c9%99n-yuzl%c9%99rl%c9%99-q%c9%99tliam","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=583571","title":{"rendered":"Mart soyqr\u0131m\u0131na z\u0259min yaradan amill\u0259r- B\u0130L\u0130NM\u018fY\u018fN y\u00fczl\u0259rl\u0259 q\u0259tliam&#8230;"},"content":{"rendered":"<p>Bu il erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdiyi mart faci\u0259sind\u0259n 105 il \u00f6t\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>\u00a0AMEA \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent\u00a0S\u00fcbhan Tal\u0131bl\u0131<\/strong><\/p>\n<p>erm\u0259ni cinay\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda Olaylar.az-a dan\u0131\u015f\u0131b:<\/p>\n<p><strong><img src=\"https:\/\/olaylar.az\/media\/2023\/03\/30\/065c0890-044d-43e3-b3a9-7e1e2692e089.jpg\" alt=\"\" \/><\/strong><\/p>\n<div class=\"AdviadNativeVideo\"><\/div>\n<p><strong>-Bir \u0259srd\u0259n \u00e7oxdur ki,\u00a0erm\u0259nil\u0259r yalan\u00e7\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n d\u0259st\u0259k alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Uydurma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; haqq\u0131nda n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rsiniz?<\/strong><\/p>\n<p>-X\u00fcsusil\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, tarixd\u0259 1918-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r &#8220;d\u00f6vl\u0259ti&#8221; olmayan haylar (erm\u0259nil\u0259r) \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n, regional v\u0259 beyn\u0259lxalq g\u00fccl\u0259rin h\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u0259st\u0259yi il\u0259 tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda Erm\u0259nistan Respiblikas\u0131n\u0131 yaratd\u0131lar. B\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259r zamanla Osmanl\u0131 imperiyas\u0131na v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131na, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 &#8220;erm\u0259ni kart\u0131&#8221; v\u0259 &#8220;erm\u0259ni amili&#8221;ndan m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 edibl\u0259r. Tarixi faktlar, m\u0259nb\u0259l\u0259r, s\u0259n\u0259dl\u0259r s\u00fcbut edir ki, erm\u0259nil\u0259rin C\u0259nubi Qafqazda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 tarixi Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 Rusiyan\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 strateji plana uy\u011fun olaraq XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flan\u0131b. H\u0259l\u0259 I Pyotrun d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin C\u0259nubi Qafqaza k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda plan haz\u0131rlansa da, o vaxt bunu tam realla\u015fd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcn olmay\u0131b. Bu plan\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 meydana g\u0259lib.<\/p>\n<p>&#8220;D\u0259nizd\u0259n d\u0259niz\u0259 B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; v\u0259 ya &#8220;Qara d\u0259nizd\u0259n X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 kimi B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; yarad\u0131lmas\u0131 kimi \u0259sass\u0131z iddialar\u0131 mifik d\u00f6vl\u0259ti yaratmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, t\u00fcrk v\u0259 m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131n\u0131n m\u0259hvin\u0259 y\u00f6n\u0259ldil\u0259n\u00a0&#8220;erm\u0259nilik&#8221; ideyas\u0131n\u0131 yayan h\u0259l\u0259 XIX \u0259srin ax\u0131rlar\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f &#8220;Da\u015fnaksutyun&#8221; partiyas\u0131 olub. Bu ideyan\u0131n ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259r d\u00fcnyan\u0131n h\u0259r yerind\u0259\u00a0 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar, q\u0259tliamlar, terror aktlar\u0131, soyq\u0131r\u0131m\u0131, etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soy\u011fun\u00e7uluqlar, qar\u0259tl\u0259r v\u0259 s. h\u0259yata ke\u00e7iribl\u0259r.<\/p>\n<p>Tarixi fakta g\u00f6r\u0259, I D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Antanta \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 (\u0130ngilt\u0259r\u0259, Fransa v\u0259 Rusiyaya) qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259 aparan Almaniyan\u0131n m\u00fctt\u0259fiqi rolunda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si \u0259razisinin d\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131na \u00e7evrildiyi v\u0259 1915-ci ild\u0259 rus ordusunun onun \u0259razisin\u0259 soxuldu\u011fu tarixi bir m\u0259qamda r\u0259smi olaraq Osmanl\u0131 t\u0259b\u0259\u0259si say\u0131lan v\u0259 cibind\u0259 bu bar\u0259d\u0259 kimlik s\u0259n\u0259di da\u015f\u0131yan erm\u0259nil\u0259r &#8220;din qarda\u015flar\u0131&#8221; hesab etdikl\u0259ri \u00c7ar Rusiyas\u0131 qo\u015funlar\u0131n\u0131n t\u0259r\u0259fin\u0259 ke\u00e7\u0259r\u0259k onun silah\u0131 il\u0259 \u00f6z v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131na g\u00fcll\u0259 ataraq k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131blar. S\u00f6zs\u00fcz ki, bel\u0259 hallarda h\u0259r bir d\u00f6vl\u0259t \u00f6z \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc, \u0259halisini qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bii olaraq qanunauy\u011fun add\u0131mlar atmal\u0131d\u0131r v\u0259 Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si h\u00f6kum\u0259ti d\u0259 bu m\u00f6vqed\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, 24 aprel 1915-ci il tarixind\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259ki erm\u0259ni komit\u0259 v\u0259 partiyalar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini r\u0259smi olaraq dayand\u0131rd\u0131.\u00a0\u00a0\u0130stanbulda 2345 n\u0259f\u0259r erm\u0259ni ekstremisti h\u0259bs edildi. Erm\u0259nil\u0259r is\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin q\u0259bul etdikl\u0259ri inzibati xarakterli bu m\u00fcdafi\u0259 t\u0259dbirl\u0259ri g\u00fcn\u00fcn\u00fc &#8220;soyq\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fc&#8221; kimi elan edibl\u0259r. Erm\u0259ni \u0259silli Osmanl\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n h\u0259bsl\u0259ri \u0259slind\u0259 tam qanun \u00e7\u0259r\u00e7ivsind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irildi. He\u00e7 bir soyq\u0131r\u0131m xarakteri\u00a0da\u015f\u0131mad\u0131. M\u00fcharib\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259 \u00f6z v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131na silah \u00e7evirm\u0259k birm\u0259nal\u0131 olaraq v\u0259t\u0259n\u0259 x\u0259yan\u0259tdir. \u00a0Qanuna m\u00fcvafiq olaraq onlar \u0259n a\u011f\u0131r c\u0259zaya m\u0259hkumdurlar. Bununla b\u0259rab\u0259r, Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan 1229007 n\u0259f\u0259r erm\u0259ni \u0259halisind\u0259n ekstremist y\u00f6n\u00fcml\u00fc 700 min n\u0259f\u0259rinin \u00f6lk\u0259d\u0259n deportasiya edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdi. S\u00f6zs\u00fcz ki, y\u00fczl\u0259rl\u0259 insan\u0131n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si a\u011f\u0131r, m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 bir t\u0259dbir idi. M\u00fcharib\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259nin t\u0259\u015fkilind\u0259 qar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131xan \u00e7\u0259tinlikl\u0259r, acl\u0131q, soyuq v\u0259 x\u0259st\u0259likl\u0259r bir s\u0131ra insanlar\u0131n t\u0259bii \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bu soyq\u0131r\u0131m yox, v\u0259t\u0259ni m\u00fcdafi\u0259 akt\u0131 idi.<\/p>\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bir s\u0131ra d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri \u00f6z maraqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn uydurma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131\u00a0 tan\u0131y\u0131blar. Bel\u0259 ki, \u0130sve\u00e7 parlamenti\u00a0\u00a012 mart 2010-cu ild\u0259\u00a0 s\u0259sverm\u0259 il\u0259 1915-ci hadis\u0259l\u0259rini &#8220;soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;, \u00a0Uruqvay\u00a01965, 2004, 2005-ci ill\u0259r olmaq \u00fczr\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 qondarma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131 iddialar\u0131n\u0131,Yunan Kipri\u00a0 1982-ci ild\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; iddialar\u0131n\u0131, AB\u015e-\u0131n 41 \u015ftat\u0131nda \u0259sass\u0131z &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;, \u00a0Argentina\u00a0 1985-ci ild\u0259 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;n\u0131 tan\u0131ma qanunu q\u0259bulu, \u00a0Rusiya\u00a0\u00a01995-ci v\u0259 2005-ci ild\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; q\u0259bulu, \u00a0Kanada\u00a0 1996, 2000 v\u0259 2004-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 qondarma s\u0259n\u0259d g\u00fcnd\u0259m\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131laraq q\u0259bul edilm\u0259si, Yunan\u0131stan\u00a01996-c\u0131 ild\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;, Livan\u00a0h\u00f6kum\u0259ti Livanda ya\u015fayan erm\u0259ni lobbisinin g\u0259rgin s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 1997 v\u0259 2000-ci ild\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; , Bel\u00e7ika 1998-ci ild\u0259 qondarma erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131, \u00a0\u0130taliya\u00a02000-ci ild\u0259 erm\u0259nil\u0259rin &#8220;soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;na u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131,\u00a0 Vatikan \u00a02000-ci ild\u0259 \u0259sass\u0131z iddian\u0131,\u00a0 Fransa\u00a01998-ci ild\u0259 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; ( Fransada s\u00f6zd\u0259 erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 r\u0259dd etm\u0259k cinay\u0259t say\u0131l\u0131r), \u0130sve\u00e7r\u0259 &#8220;soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; iddialar\u0131n\u0131 2003-c\u00fc ild\u0259, Slovakiya\u00a02004-c\u00fc ild\u0259 &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221;,\u00a0Hollandiya 2004-c\u00fc ild\u0259 erm\u0259ni iddialar\u0131, Pol\u015fa, Almaniya\u00a0Venesuela, Litva\u00a02005-ci ild\u0259, \u00c7ili\u00a0 2007-ci ild\u0259 q\u0259bul ed\u0259r\u0259k tany\u0131blar. O c\u00fcml\u0259d\u0259n bir s\u0131ra t\u0259\u015fkilatlar da- BMT-nin Ayr\u0131-se\u00e7kiliyin \u00d6nl\u0259nm\u0259si v\u0259 Azl\u0131qlar\u0131n Qorunmas\u0131 Alt Komissiyas\u0131, Avropa \u015euras\u0131, Avropa Parlamenti, D\u00fcnya Kils\u0259l\u0259r \u015euras\u0131, \u0130nsan Haqlar\u0131 D\u0259rn\u0259yi, YMCA Avropa Birliyi, &#8220;Permanent Peoples&#8221; Tribunal da erm\u0259ni &#8220;soyqr\u0131m\u0131n\u0131&#8221; q\u0259bul ed\u0259n t\u0259\u015fkilatlard\u0131r. \u00a0Uydurma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; tan\u0131yan \u00f6lk\u0259l\u0259r v\u0259 t\u0259\u015fkilatlara n\u0259z\u0259r yetirdikd\u0259\u00a0 \u00f6z maraqlar\u0131, T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131, tarixi torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131n i\u015f\u011fal edilm\u0259si,\u00a0 \u00a0 &#8220;xristian&#8221; v\u0259 &#8220;erm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si&#8221; ad\u0131 alt\u0131nda \u00e7irkin siyas\u0259t aparmalar\u0131 m\u0259lum olur.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar bir daha s\u00fcbut edir ki, xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259r v\u0259 erm\u0259nil\u0259r\u00a0 \u0259sass\u0131z, yalan v\u0259 b\u00f6htan olan \u00a0faktllar\u0131 d\u00fcnyada t\u0259bli\u011f etm\u0259kl\u0259 \u00f6z m\u0259naefl\u0259rin\u0259 uy\u011fun siyas\u0259t y\u00fcr\u00fcd\u00fcrl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>-Erm\u0259nil\u0259r\u0259 d\u0259st\u0259k \u00e7\u0131xan, &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; abid\u0259si ucaldan \u00f6lk\u0259l\u0259rin prinsipl\u0259ri haqq\u0131nda n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rik? H\u0259qiq\u0259t\u0259n bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 erm\u0259ni diasporas\u0131 b\u00f6y\u00fck rol oynay\u0131rm\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-Bildiyiniz kimi, Fransan\u0131n Marsel, Leon, Jardend\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259, AB\u015e-\u0131n bir ne\u00e7\u0259 \u015ftat\u0131nda erm\u0259nil\u0259r\u0259 d\u0259st\u0259k \u00e7\u0131xan, &#8220;soyq\u0131r\u0131m&#8221; abid\u0259l\u0259ri var. Bel\u00e7ika, AB\u015e, Kanada, Suriya, Argentina, Uruqvay, \u0130ran, \u0130rlandiya v\u0259 s. \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 qondarma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131na&#8221; abid\u0259l\u0259r qoyulub. \u018flb\u0259tt\u0259, bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 erm\u0259ni diaspras\u0131 v\u0259 Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259tin b\u00f6y\u00fck rolu vard\u0131r. Abid\u0259l\u0259ri qoyulmaqla h\u0259m erm\u0259ni diaporas\u0131, h\u0259m d\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259r\u00a0bundan \u00f6z maraq v\u0259 m\u0259nafel\u0259ri, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259zyiq vasit\u0259si kimi istifad\u0259 edirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>-Mart soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131nda hans\u0131 ideologiya dayan\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-\u00dcmummilli Lider Heyd\u0259r \u018fliyevin 1998-ci il mart\u0131n 26-da \u00a0690 n\u00f6mr\u0259li\u00a0 &#8220;Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; haqq\u0131nda verdiyi f\u0259rman\u0131n\u0131n, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin 2008-ci il 18 yanvar tarixli 3587 n\u00f6mr\u0259li\u00a0&#8220;1918-ci il az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n 100 illiyi haqq\u0131nda&#8221; s\u0259r\u0259ncam\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259rin cinay\u0259tkar v\u0259 terror \u0259m\u0259ll\u0259rinin ara\u015fd\u0131rlmas\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara v\u0259 d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u00e7ox b\u00f6y\u00fck tarixi, siyasi v\u0259 h\u00fcquqi rol oynay\u0131b. 2007-ci il aprelin 1-d\u0259 \u0259razid\u0259 torpaq i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u00fcl\u0259rk\u0259n Quba soyq\u0131r\u0131m\u0131 m\u0259zarl\u0131\u011f\u0131 a\u015fkar edilib.\u00a0 2009-cu ild\u0259 Nazirl\u0259r Kabinetinin s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 &#8220;Quba rayonunda k\u00fctl\u0259vi q\u0259tl qurbanlar\u0131n\u0131n xatir\u0259sinin \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 dair t\u0259dbirl\u0259r plan\u0131&#8221; t\u0259sdiq edilib.\u00a0\u00a02013-c\u00fc il sentyabr\u0131n 18-d\u0259 Quba Soyq\u0131r\u0131m\u0131 Memorial Kompleksinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 olub. K\u00fctl\u0259vi m\u0259zarl\u0131qda az\u0259rbaycanl\u0131larla b\u0259rab\u0259r, Qubada y\u0131\u011fcam halda ya\u015fayan l\u0259zgi, y\u0259hudi, tat v\u0259 dig\u0259r etnik qruplar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 amans\u0131zcas\u0131na q\u0259tl\u0259 yetiril\u0259r\u0259k basd\u0131r\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p><strong>-F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131n\u0131n s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 31 Mart az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si nec\u0259 yer al\u0131b?<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fvv\u0259la qeyd edim ki, 1918-ci il avqust ay\u0131n\u0131n 31-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259tinin s\u0259dri F\u0259t\u0259li xan Xoyskinin G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 q\u0259rara \u0259sas\u0259n, 7 n\u0259f\u0259rd\u0259n ibar\u0259t F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131 (FTK) yarad\u0131l\u0131b. FTK \u0259vv\u0259lc\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti H\u00f6kum\u0259tinin xarici i\u015fl\u0259r, sonra is\u0259 \u0259dliyy\u0259 nazirlikl\u0259ri yan\u0131nda 1918-ci il iyulun 15-d\u0259n 1920-ci ilin aprelin\u0259 q\u0259d\u0259r r\u0259smi t\u0259hqiqat orqan\u0131 kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rib. \u018fsas m\u0259qs\u0259d\u00a0erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n h\u0259yat\u0131na v\u0259 onlar\u0131n \u0259mlak\u0131na qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri cinay\u0259tl\u0259ri\u00a0t\u0259hqiq etm\u0259k olub.<\/p>\n<p>FTK-nin s\u0259dri \u018fl\u0259kb\u0259r b\u0259y Xasm\u0259mm\u0259dovun tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 \u0259sas\u0131nda, komissiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc Mirz\u0259 Cavad Axundzad\u0259 fotoqraf Litvinovun k\u00f6m\u0259yi il\u0259 Bak\u0131da erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131lan\u00a0v\u0259 yand\u0131r\u0131lan binalar\u0131n \u015f\u0259klini\u00a0\u00a0\u00e7\u0259kib. Bak\u0131da az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 zaman\u0131 t\u0259xmini hesablamalara g\u00f6r\u0259, 15-20 min az\u0259rbaycanl\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirilib. \u015eamax\u0131da t\u00f6r\u0259dil\u0259n\u00a0\u00a0soyq\u0131r\u0131mla ba\u011fl\u0131 FTK t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f 23 q\u0259rar layih\u0259si v\u0259 72 cild, 952 v\u0259r\u0259qd\u0259n ibar\u0259t t\u0259hqiqat materiallar\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u015eamax\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131 \u00fczr\u0259 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259r haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat verilib. 1918-ci il noyabr ay\u0131n\u0131n 22-d\u0259 F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131n\u0131n (FTK) s\u0259dri \u018f.Xasm\u0259mm\u0259dovun Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti \u018fdliyy\u0259 Nazirin\u0259 \u015eamax\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan k\u0259ndl\u0259rinin talan edilm\u0259si v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi \u00fcz\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin zorak\u0131l\u0131qlar\u0131 haqq\u0131nda m\u0259ruz\u0259 edib. 1919-cu il aprel ay\u0131n\u0131n 3-d\u0259 Az\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131n\u0131n r\u0259isinin FTK-ya h\u0259min q\u0259zan\u0131n 3 polis sah\u0259si \u00fczr\u0259 (Q\u0259bristan, M\u0259dr\u0259s\u0259 v\u0259 Ka\u015fun) \u00fczr\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131lan k\u0259ndl\u0259rinin siyah\u0131s\u0131 verilib. FTK materiallar\u0131na \u0259sas\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 ke\u00e7ir\u0259n erm\u0259ni quldurlar\u0131 \u015eamax\u0131da 8 min\u0259d\u0259k dinc sakini v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tl\u0259 yetiribl\u0259r. Quba v\u0259 \u0259traf yerl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259halisi \u00fcz\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri v\u0259h\u015filikl\u0259ri ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131n\u0131n 1918-ci il dekabr\u0131n 12-d\u0259\u00a0 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flay\u0131b v\u0259 1920-ci il aprelin 20-d\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b. Ara\u015fd\u0131rma zaman\u0131 erm\u0259ni cinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xaran 1 q\u0259rar layih\u0259sinin haz\u0131rlanmas\u0131, 3 cildd\u0259n ibar\u0259t 451 v\u0259r\u0259q t\u0259rtib olunub. FTK-n\u0131n \u00fczv\u00fc A.Novatskinin &#8220;Quba \u015f\u0259h\u0259ri v\u0259 Quba q\u0259zas\u0131n\u0131n k\u0259ndl\u0259rinin da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 v\u0259 qeyd olunan \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259rin \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 edil\u0259n zorak\u0131l\u0131qlar haqq\u0131nda m\u0259ruz\u0259si&#8221; edib, FTK-n\u0131n \u015fahid ifad\u0259l\u0259rind\u0259 may\u0131n 1-d\u0259 Qubaya daxil olan Hamazasp\u0131n erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri q\u0259tliamlar v\u0259 \u00f6zba\u015f\u0131nal\u0131qlar haqda m\u0259lumatlar verilib.\u00a0Bundan ba\u015fqa Quba hadis\u0259l\u0259rind\u0259 bol\u015fevikl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015ftirak\u00e7\u0131 olan\u00a0y\u0259hudi Savi \u0130lyansevin, 1918-ci il q\u0131rm\u0131z\u0131 qvardiya\u00e7\u0131 olmu\u015f Q.Na\u011f\u0131yevin, 1918-ci il bol\u015fevik drujina\u00e7\u0131s\u0131 olmu\u015f Arustamovun xatir\u0259l\u0259ri, Quba \u015f\u0259h\u0259r r\u0259isi \u018f.\u018flib\u0259yovun m\u0259lumat\u0131, Quban\u0131n n\u00fcfuzlu \u015f\u0259xsl\u0259rind\u0259n olan Hac\u0131 \u0130smay\u0131l Orucovun ifad\u0259sind\u0259 erm\u0259ni v\u0259h\u015filikl\u0259ri haqda m\u0259lumatlar \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. \u015eaumyan\u0131n tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Qubaya birinci olaraq David Gelovaninin ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda 187 n\u0259f\u0259rlik silahl\u0131 d\u0259st\u0259, 1918-ci il may\u0131n 1-d\u0259 Bak\u0131 Xalq Komissarlar\u0131 Soveti Qubaya da\u015fnak Hamazasp\u0131n v\u0259 onun k\u00f6m\u0259k\u00e7isi Nikolay\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda, t\u0259rkibi erm\u0259nil\u0259rd\u0259n ibar\u0259t d\u0259st\u0259 g\u00f6nd\u0259rilib. 1918-ci ilin aprel-may aylar\u0131nda yaln\u0131z Quba q\u0259zas\u0131nda 167 k\u0259nd tamamil\u0259 m\u0259hv edilib.<\/p>\n<p>\u015e\u0259rqi Anadoludak\u0131 erm\u0259ni v\u0259h\u015fikil\u0259rin\u0259 baxd\u0131qda, o d\u00f6vr\u00fcn m\u0259nb\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259rir ki, 1914-1915-ci ill\u0259rd\u0259 Qars vilay\u0259tinin \u018frdahan dair\u0259sind\u0259 110, Qa\u011f\u0131zman dair\u0259sind\u0259 75, Qars dair\u0259sind\u0259 130, Oltu d\u0259r\u0259sind\u0259 90 k\u0259nd tamamil\u0259 da\u011f\u0131d\u0131l\u0131b\u00a0v\u0259 \u0259halisi soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qal\u0131b. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Qars vilay\u0259tind\u0259 t\u0259kc\u0259 1914- 1915-ci ill\u0259rd\u0259 405 k\u0259ndd\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u00fcrkl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m t\u00f6r\u0259dibl\u0259r. Bununla ba\u011fl\u0131 1920-ci il mart\u0131n 6-da t\u0259rtib olunan\u00a0s\u0259n\u0259d XV Nizami Ordu Komandanl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6nd\u0259rilib. T\u00fcrkiy\u0259 Ba\u015f nazirliyini Osmanl\u0131 arxivind\u0259 olan m\u0259lumata \u0259sas\u0259n, 1920-ci il 30 iyun tarixli s\u0259n\u0259din \u015fahid v\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rin imzas\u0131 il\u0259 ingilis n\u00fcmay\u0259nd\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilib. Bu s\u0259n\u0259dd\u0259 Qaraurqan, \u018frzurum, Qars, B\u0259yazit, Sar\u0131qam\u0131\u015f, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 Araz \u0259traf\u0131nda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6d\u0259ril\u0259n\u00a0q\u0259tliamlar v\u0259 v\u0259h\u015filikl\u0259r haqda m\u0259lumatlar verilib. Erm\u0259nil\u0259r v\u0259 onlar\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n 1920-ci ilin avqustunda Qars-G\u00fcmr\u00fc yolu \u00fcz\u0259rind\u0259 olan \u015eabanlar v\u0259 Avnil, Uluxanl\u0131 yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda \u00c7e\u00e7al k\u0259ndl\u0259rind\u0259 soyq\u0131r\u0131m v\u0259 v\u0259h\u015filikl\u0259r t\u00f6r\u0259dilib.<\/p>\n<p>\u0130r\u0259van b\u00f6lg\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131mlar T\u00fcrkiy\u0259nin Ba\u015f Nazirliyinin Osmanl\u0131 arxivind\u0259 03 iyul 1919-cu il tarixli &#8220;Erm\u0259nil\u0259rin Sevan (G\u00f6y\u00e7\u0259) \u0259halisin\u0259 r\u0259va g\u00f6rd\u00fckl\u0259ri mezalimlerin icra edildiyi m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin t\u0259sviri&#8221; adlanan x\u0259rit\u0259d\u0259 m\u0259lumat verilib. 1919-cu ilin iyulunda t\u0259rtib olunan\u00a0bir s\u0259n\u0259dd\u0259 Araz \u00e7ay\u0131 boyunca soyq\u0131r\u0131mlar\u0131n h\u0259yat ke\u00e7irildiyi \u0259razil\u0259rin t\u0259sviri\u00a0ba\u015fqa bir x\u0259rit\u0259d\u0259 g\u00f6st\u0259rilib.<\/p>\n<p>FTK-n\u0131n \u00fczv\u00fc N.Mixaylov\u00a01918-ci il \u0259rzind\u0259 Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131nda t\u00f6r\u0259dil\u0259n\u00a0v\u0259h\u015filikl\u0259rin t\u0259hqiqat\u0131 \u0259sas\u0131nda m\u0259ruz\u0259 haz\u0131rlay\u0131b. Z\u0259ng\u0259zur b\u00f6lg\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi zorak\u0131l\u0131qlar 1917-ci ilin sonu &#8211; 1918-ci ild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilib\u00a0. Z\u0259ng\u0259zur b\u00f6lg\u0259sind\u0259 erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u00fcn geni\u015fl\u0259nm\u0259si v\u0259 onun n\u0259tic\u0259l\u0259ri 1919-cu il &#8211; 1920-ci ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rini \u0259hat\u0259 edib. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin 29 yanvar 1919-cu il tarixli q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n Z\u0259ng\u0259zur, \u015eu\u015fa, Cavan\u015fir, C\u0259bray\u0131l q\u0259zalar\u0131 h\u00fcdudlar\u0131nda m\u00fcv\u0259qq\u0259ti general-qubernatorlu\u011fun t\u0259sis edilib\u00a0v\u0259 n\u00fcfuzlu d\u00f6vl\u0259t xadimi Xosrov b\u0259y Sultanovun general-qubernator t\u0259yin edilib. Bundan ba\u015fqa Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin h\u0259yata ke\u00e7irdiyi diplomatik-siyasi, h\u0259rbi t\u0259dbirl\u0259r, m\u00fctt\u0259fiq qo\u015funlar\u0131n komandanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 Andranikin b\u00f6lg\u0259ni t\u0259rk edib. Qaraba\u011f, Z\u0259ng\u0259zur, Nax\u00e7\u0131van b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 yaranan m\u00fcr\u0259kk\u0259b h\u0259rbi-siyasi v\u0259ziyy\u0259tin Az\u0259rbaycan\u0131n yenic\u0259 formala\u015fan Parlamentinin 10 dekabr 1918-ci il tarixli iclas\u0131nda v\u0259 Parlamentin 16 yanvar 1919-cu il tarixli iclas\u0131nda Z\u0259ng\u0259zurda erm\u0259ni v\u0259h\u015filikl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 oradan did\u0259rgin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259ti haqda m\u00fczakir\u0259l\u0259r olub. Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131nda 115 az\u0259rbaycanl\u0131 k\u0259ndi m\u0259hv edilib, 3257 ki\u015fi, 2276 qad\u0131n v\u0259 2196 u\u015faq \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb. B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131 \u00fczr\u0259 10068 az\u0259rbaycanl\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcb v\u0259 ya \u015fik\u0259st edilib, 50000 az\u0259rbaycanl\u0131 is\u0259 qa\u00e7q\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni v\u0259 aysorlar\u0131n 1918-ci ild\u0259 C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259rb b\u00f6lg\u0259sind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131na m\u0259ruz qoymas\u0131n\u0131n a\u011f\u0131r n\u0259tic\u0259l\u0259ri olub. C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259kc\u0259 Urmiya, Xoy v\u0259 Salmas \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131 edil\u0259nl\u0259rin say\u0131 160-200 min n\u0259f\u0259r aras\u0131nda olub. \u018fslind\u0259 bu r\u0259q\u0259m g\u00f6st\u0259ril\u0259nd\u0259n qat-qat \u00e7oxdur. Rza \u015fah, sonra is\u0259 onun o\u011flu C\u0259nubi Az\u0259rbaycandak\u0131 m\u00fcs\u0259lman-t\u00fcrkl\u0259rin soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqda yazma\u011f\u0131 v\u0259 t\u0259hqiqat aparma\u011f\u0131 qada\u011fan etdiyind\u0259n 1918-ci ild\u0259ki m\u00fcs\u0259lman q\u0259tliam\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin say\u0131 indiy\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259qiq bilinm\u0259yib. T\u0259brizd\u0259 \u00e7\u0131xan &#8220;Dilmanc&#8221; jurnal\u0131 is\u0259 1918-ci ilin s\u00f6z\u00fcged\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131nda \u00f6l\u0259nl\u0259rin say\u0131n\u0131 100 min n\u0259f\u0259r, \u018fhm\u0259d K\u0259sr\u0259vi &#8220;Az\u0259rbaycan\u0131n 18 illik tarixi&#8221; kitab\u0131nda 130 min n\u0259f\u0259r, Camal Ayrumlunun Urmiyada \u00e7\u0131xan &#8220;N\u0259vide Az\u0259rbaycan&#8221; q\u0259zetind\u0259ki m\u0259qal\u0259sind\u0259 150 min n\u0259f\u0259r, H\u0259s\u0259n S\u0259f\u0259ri &#8220;C\u0259nubi Az\u0259rbaycan: 1918-ci il soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 200 min n\u0259f\u0259r yax\u0131n oldu\u011fu g\u00f6st\u0259rilir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r regionlar\u0131 kimi L\u0259nk\u0259ran da 1918-ci ilin mart-aprel hadis\u0259l\u0259ri zaman\u0131 erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131n\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qalan b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259n \u00a0olub. H\u0259min d\u00f6vrd\u0259 L\u0259nk\u0259ran \u015f\u0259h\u0259rind\u0259, rayonun Mamusta, Yuxar\u0131 N\u00fcv\u0259di, Vilvan, Veravul, Gird\u0259ni, Cil, Osak\u00fc\u00e7\u0259, Darquba, G\u0259rm\u0259t\u00fck, S\u00fct\u0259murdov v\u0259 dig\u0259r k\u0259ndl\u0259rind\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0259tliamlar t\u00f6r\u0259dilib. \u00dcmumilikd\u0259, L\u0259nk\u0259ran v\u0259 \u0259traf rayonlarda 40-d\u0259k ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si yand\u0131r\u0131lmaqla yerl\u0259-yeksan edilib, 2000-d\u0259n \u00e7ox dinc sakin q\u0259tl\u0259 yetirilib.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni-da\u015fnak quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri 1918-ci ilin iyununda Bak\u0131dan 2 zirehli, 4 \u00a0n\u0259qliyyat g\u0259misi il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi vasit\u0259sil\u0259 K\u00fcr sahilinin m\u0259ns\u0259bin\u0259 g\u0259lib \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131lar. Arxiv\u00a0materiallar\u0131 v\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 g\u0259m\u0259l\u0259rin adlar\u0131 &#8220;Krasnovodsk&#8221;, &#8220;Yelets&#8221;, &#8220;\u0130raq&#8221;, &#8220;Bakinets&#8221;, &#8220;Salyanets&#8221;, &#8220;Demosfen&#8221; kimi g\u00f6st\u0259rilir. G\u0259mil\u0259r K\u00fcr \u00e7ay\u0131na ke\u00e7mi\u015f v\u0259 erm\u0259ni-da\u015fnak silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri \u00e7ay\u0131n \u0259traf\u0131nda olan k\u0259ndl\u0259ri qar\u0259t etmi\u015f, \u0259halinin mal-m\u00fclk\u00fcn\u0259 ziyan vurmu\u015f, insanlara\u00a0v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tliam etmi\u015fdil\u0259r. Erm\u0259ni-da\u015fnak silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri v\u0259 quldur d\u0259st\u0259l\u0259ri Neft\u00e7alan\u0131n Bank\u0259, X\u0131ll\u0131, Seyidl\u0259r, Uzunbabal\u0131, Tatarm\u0259hl\u0259, Abasall\u0131, Qaral\u0131, Q\u0259zvinli, Qarabucaq, Surra, \u018fr\u0259bb\u0259birxanl\u0131, C\u0259ngan, K\u00fcrqaraqa\u015fl\u0131 k\u0259ndl\u0259rind\u0259n h\u00fccumlar ed\u0259r\u0259k, qar\u0259t, soy\u011fun\u00e7uluq, v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259\u00a0 q\u0259tll\u0259r t\u00f6r\u0259dib.\u00a0Soyqr\u0131mla ba\u011fl\u0131 Az\u0259rbaycan q\u0259zetinin 1918-ci il 3 noyabr tarixli \u00a0n\u00f6mr\u0259sind\u0259 d\u0259rc edilmi\u015f &#8220;Maraql\u0131 s\u0259n\u0259d&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259d\u0259, N\u0259sir Y\u00fcc\u0259\u0259rin &#8220;Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 Osmanl\u0131 ordusunun Az\u0259rbaycan v\u0259 Da\u011f\u0131stan \u0259m\u0259liyyat\u0131&#8221; kitab\u0131nda,\u00a0\u00a0 5-ci Qafqaz piyada firq\u0259si \u0259rkan\u0131 h\u0259rb r\u0259isi R\u00fc\u015fd\u00fc Kaz\u0131m T\u00fcrk\u0259r &#8220;B\u00f6y\u00fck h\u0259rbd\u0259 Bak\u0131 yollar\u0131nda&#8221; \u0259s\u0259rind\u0259 m\u0259lumat verilib.<\/p>\n<p>Bundan ba\u015fqa \u018flim\u0259rdan b\u0259y\u00a0Top\u00e7uba\u015fov F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131n\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 materiallar\u0131\u00a0 v\u0259 foto\u015f\u0259kill\u0259ri Paris S\u00fclh Konfrans\u0131na t\u0259qdim edib.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 .<\/p>\n<p><strong>-1918-ci il 31 mart soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 \u00f6nc\u0259d\u0259n g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn idimi?<\/strong><\/p>\n<p>-Qedy ed\u0259k ki, 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubu Qafqazda t\u00f6r\u0259dil\u0259n q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131 mahiyy\u0259t etibaril\u0259 erm\u0259nil\u0259rin XX \u0259srd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259tinin t\u0259rkib hiss\u0259sidir. B\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin h\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u0259st\u0259yi il\u0259 Erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259rinin C\u0259nubi Qafqazda t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri qar\u0259tl\u0259r, soy\u011fun\u00e7uluq, k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar, terror aktlar\u0131 v\u0259 q\u0259tliamlar bar\u0259d\u0259 o d\u00f6vr\u00fcn yerli v\u0259 xarici m\u0259tbuat\u0131nda, ayr\u0131-ayr\u0131 m\u00fc\u0259llifl\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259, xatirl\u0259rind\u0259 tarixi faktlar m\u00f6vcuddur. T\u0259dqiqatlardan, arxiv materiallar\u0131andan, o d\u00f6vrki m\u0259tbuatdan, yerili v\u0259 xarici m\u00fc\u0259llifil\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n m\u0259lum olur ki, erm\u0259nil\u0259r 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Qafqaz\u0131n 14 q\u0259zas\u0131nda (\u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, E\u00e7mi\u0259dzin, Aleksandropol, S\u00fcrm\u0259li, \u015eu\u015fa, Cavan\u015fir, C\u0259bray\u0131l, Z\u0259ng\u0259zur, G\u0259nc\u0259, Qazax, \u018fr\u0259\u015f, Bor\u00e7al\u0131) v\u0259 8 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 (Bak\u0131, \u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van, G\u00fcmr\u00fc, \u015eu\u015fa, G\u0259nc\u0259, Qazax, Tiflis) etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0259tliamlar t\u00f6r\u0259dib. 1905-1906-c\u0131 ill\u0259r soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 zaman\u0131 C\u0259nubi Qafqazda 286 k\u0259nd viran edilib,\u00a08 \u015f\u0259h\u0259r da\u011f\u0131nt\u0131lara m\u0259ruz qal\u0131b. Soyqr\u0131mlar zaman\u0131 k\u0259nd v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin t\u0259qrib\u0259n 200-\u00fc az\u0259rbaycanl\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 xarabal\u0131\u011fa \u00e7evrilmi\u015f, 15 mind\u0259n art\u0131q ail\u0259 (t\u0259qrib\u0259n 100 min n\u0259f\u0259r) ev-e\u015fiyind\u0259n did\u0259rgin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, 10 min n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q insan t\u0259l\u0259fat\u0131 olmu\u015fdur. 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 ba\u015f vermi\u015f faci\u0259l\u0259rin bilavasit\u0259 \u015fahidi olmu\u015f m\u00fc\u0259llifl\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259ri, h\u0259min d\u00f6vr tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131, M\u0259mm\u0259d S\u0259id Ordubadinin &#8220;Qanl\u0131 ill\u0259r&#8221; (1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Qafqazda ba\u015f vermi\u015f erm\u0259ni -m\u00fcs\u0259lman davas\u0131n\u0131n tarixi) v\u0259 Mir M\u00f6hs\u00fcn N\u0259vvab\u0131n &#8220;1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman davas\u0131&#8221; \u0259s\u0259rl\u0259ri h\u0259min qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259r\u0259 ist\u0259r tarixi v\u0259 elmi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r bax\u0131m\u0131ndan, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 faktiki materiallar\u0131n z\u0259nginliyi bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Bundan ba\u015fqa \u00e7ar Rusiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Tarix Arxivinin fondlar\u0131nda saxlan\u0131lan s\u0259n\u0259dl\u0259r, Az\u0259rbaycan v\u0259 xarici m\u00fc\u0259llifl\u0259rin Az\u0259rbaycan, rus, erm\u0259ni v\u0259 ingilis dilind\u0259 faktiki materiallar \u0259sas\u0131nda yazd\u0131qlar\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259r v\u0259 d\u00f6vri m\u0259tbuatda 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 ba\u015f vermi\u015f faci\u0259l\u0259r haqq\u0131nda m\u0259lumat \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu faktlardan ayd\u0131n olur ki, m\u0259qs\u0259d az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 soyq\u0131r\u0131ma m\u0259ruz qoymaqla t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lmans\u0131z region yaratmaqd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>-Erm\u0259nil\u0259rin biz\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyqr\u0131m haqq\u0131nda \u00fcmumi dan\u0131\u015faq<\/strong><\/p>\n<p>-Fikirmc\u0259, h\u0259m yerli, h\u0259m d\u0259 d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n ba\u015f verdiyi tarixi \u015f\u0259raiti, t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dil\u0259n\u00a0soyq\u0131r\u0131m\u0131n s\u0259b\u0259bl\u0259rini, mahiyy\u0259tini, n\u0259tic\u0259sini, erm\u0259ni-da\u015fnak, bol\u015fevik v\u0259 xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin m\u0259qs\u0259dl\u0259rini; erm\u0259ni t\u0259cav\u00fczkarlar\u0131n\u0131n \u00e7irkin niyy\u0259tl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 havadarl\u0131q ed\u0259n regional v\u0259 beyn\u0259lxalq q\u00fcvv\u0259l\u0259rin m\u0259qs\u0259dl\u0259rini, m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi t\u0259dbirl\u0259rin mahiyy\u0259tini v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tini, beyn\u0259xalq al\u0259m\u0259 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 tarix faktlar\u0131 izah etm\u0259yi, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131na aid h\u0259m Az\u0259rbaycan, h\u0259m d\u0259 xarici dilli m\u0259nb\u0259\u015f\u00fcnasl\u0131\u011fa, tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011fa, arxiv materiallar\u0131na, elmi \u0259d\u0259biyyata, d\u00f6vr\u00fc m\u0259tbuata, fotolara, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131n\u0131n materiallar\u0131n\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 b\u0259\u015f\u0259riyyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 cinay\u0259t fakt\u0131 kimi \u0259sasland\u0131rma\u011f\u0131, Bak\u0131, Quba, \u015eamax\u0131, \u015e\u0259rqi Anadolu, Nax\u00e7\u0131xan, Z\u0259ng\u0259zur, \u0130r\u0259van, Salyan, Neft\u00e7ala, L\u0259nk\u0259ran, C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n Xoy, Salmas, Urmiya b\u00f6lg\u0259l\u0259rinin \u015f\u0259h\u0259r, q\u0259s\u0259b\u0259, k\u0259ndl\u0259rind\u0259 v\u0259 dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015f vermi\u015f soyq\u0131r\u0131m haqq\u0131nda tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u0259trafl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 s\u00f6n d\u0259r\u0259c\u0259 m\u00fch\u00fcm v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. X\u00fcsusil\u0259 d\u0259 xarici K\u0130V-l\u0259rd\u0259, elmi jurnallarda h\u0259m az\u0259rbaycanl\u0131, h\u0259m d\u0259 xarici m\u00fc\u0259llifl\u0259r m\u0259qal\u0259l\u0259r, kitablar yazmal\u0131, xaric \u00f6lk\u0259l\u0259rin institut, t\u0259dqiqat, ara\u015fd\u0131rma m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259, QHT-l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u015ft\u0259r\u0259k t\u0259dbir, senimar, konfranslar ke\u00e7irilm\u0259lidir. Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131rm\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131ran m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r\u0259, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara d\u0259st\u0259k verilm\u0259li, onlar\u0131 m\u00f6vzu il\u0259 \u0259laq\u0259lli Az\u0259rbaycanda ke\u00e7iril\u0259n konfranslara m\u00fct\u0259madi olaraq d\u0259v\u0259t edilm\u0259si m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun olard\u0131.<\/p>\n<p><strong>\u018ffsan\u0259 Kamal<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu il erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdiyi mart faci\u0259sind\u0259n 105 il \u00f6t\u00fcr. \u00a0AMEA \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent\u00a0S\u00fcbhan Tal\u0131bl\u0131 erm\u0259ni cinay\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda Olaylar.az-a dan\u0131\u015f\u0131b: -Bir \u0259srd\u0259n \u00e7oxdur ki,\u00a0erm\u0259nil\u0259r yalan\u00e7\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n d\u0259st\u0259k alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Uydurma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; haqq\u0131nda n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rsiniz? -X\u00fcsusil\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, tarixd\u0259 1918-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r &#8220;d\u00f6vl\u0259ti&#8221; olmayan haylar (erm\u0259nil\u0259r) \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n, regional v\u0259 beyn\u0259lxalq g\u00fccl\u0259rin h\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u0259st\u0259yi il\u0259 tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda Erm\u0259nistan Respiblikas\u0131n\u0131 yaratd\u0131lar. B\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259r zamanla Osmanl\u0131 imperiyas\u0131na v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131na, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tin\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":583572,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[4],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06.jpg",750,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06.jpg",750,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06.jpg",750,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06-548x365.jpg",548,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06.jpg",640,427,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06.jpg",750,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06.jpg",750,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/tarix06.jpg",750,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Siyas\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Bu il erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdiyi mart faci\u0259sind\u0259n 105 il \u00f6t\u00fcr. \u00a0AMEA \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi, tarix \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent\u00a0S\u00fcbhan Tal\u0131bl\u0131 erm\u0259ni cinay\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda Olaylar.az-a dan\u0131\u015f\u0131b: -Bir \u0259srd\u0259n \u00e7oxdur ki,\u00a0erm\u0259nil\u0259r yalan\u00e7\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n d\u0259st\u0259k alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Uydurma &#8220;erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131&#8221; haqq\u0131nda n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rsiniz? -X\u00fcsusil\u0259 qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, tarixd\u0259 1918-ci&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/583571"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=583571"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/583571\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/583572"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=583571"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=583571"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=583571"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}