{"id":646820,"date":"2023-10-18T08:54:57","date_gmt":"2023-10-18T04:54:57","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=646820"},"modified":"2023-10-18T08:54:57","modified_gmt":"2023-10-18T04:54:57","slug":"tarixi-erm%c9%99ni-despotizmi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=646820","title":{"rendered":"Tarixi erm\u0259ni despotizmi"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>M\u0259nfur d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimizin etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkarl\u0131q siyas\u0259ti Az\u0259rbaycan tarixinin faci\u0259l\u0259rl\u0259 dolu \u00e7ox a\u011fr\u0131l\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini t\u0259\u015fkil edir<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 son iki y\u00fcz ild\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tin ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 hesab\u0131na erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymaq v\u0259 sonradan onu m\u00fcxt\u0259lif yollarla geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yaratmaqdan ibar\u0259t olub. M\u00fc\u0259yy\u0259n anti-Az\u0259rbaycan dair\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n bu m\u0259krli siyas\u0259t XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r gah gizli v\u0259 a\u00e7\u0131q t\u0259xribatlar, gah da milli q\u0131r\u011f\u0131n v\u0259 m\u00fcharib\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259, h\u0259m d\u0259 m\u00fcst\u0259sna q\u0259ddarl\u0131qla h\u0259yata ke\u00e7irilib.<\/p>\n<p>XIX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 Rusiyan\u0131n C\u0259nubi Qafqaz\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259sind\u0259n d\u0259rhal sonra erm\u0259nil\u0259rin \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil qaydada Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ellikl\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b bu torpaqlardan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 prosesi ba\u015flay\u0131b. Q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 130 min\u0259 yax\u0131n erm\u0259ni \u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van, Qaraba\u011f xanl\u0131qlar\u0131 \u0259razisin\u0259 v\u0259 Qafqaz\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcb.<\/p>\n<p>1828-ci ild\u0259 \u0130r\u0259van v\u0259 Nax\u00e7\u0131van xanl\u0131qlar\u0131 \u0259razisind\u0259 yeni inzibati b\u00f6lg\u00fc \u2013 \u201cErm\u0259ni vilay\u0259ti\u201d t\u0259\u015fkil edil\u0259rk\u0259n 1111 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n yaln\u0131z 62-si erm\u0259ni k\u0259ndi idi. O d\u00f6vrd\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f 359 m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndinin \u0259halisinin bir hiss\u0259si m\u0259hv edilmi\u015f, bir hiss\u0259si d\u0259 t\u0259qibl\u0259r v\u0259 ayr\u0131-se\u00e7kilik siyas\u0259ti \u00fcz\u00fcnd\u0259n \u0130rana v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 \u00fcz tutma\u011fa m\u0259cbur olmu\u015fdur. Bel\u0259likl\u0259, 20-ci y\u00fczilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 xaricd\u0259n g\u0259l\u0259n erm\u0259nil\u0259rin say\u0131n\u0131n bir milyona \u00e7atmas\u0131 regionda demoqrafik v\u0259ziyy\u0259tin \u0259sasl\u0131 sur\u0259td\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259sin\u0259, Qafqaz\u0131n milli q\u0131r\u011f\u0131nlar m\u0259kan\u0131na \u00e7evrilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olub. 1905-1920-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 erm\u0259ni quldurlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131lan planl\u0131 siyas\u0259t \u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van, Z\u0259ng\u0259zur, Qaraba\u011f, Qazax-G\u0259nc\u0259 \u0259razil\u0259rind\u0259 d\u0259 davam etdirilib. T\u0259kc\u0259 \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin say\u0131 1916-c\u0131 ild\u0259 373 min 582 n\u0259f\u0259r oldu\u011fu halda, 1920-ci ilin noyabr\u0131nda Erm\u0259nistan SSR-d\u0259 c\u0259misi 12 min n\u0259f\u0259r soyda\u015f\u0131m\u0131z qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1920-ci ild\u0259n etibar\u0259n sovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 deportasiya siyas\u0259ti \u201cdostluq\u201d, \u201cbeyn\u0259lmil\u0259l\u00e7ilik\u201d p\u0259rd\u0259si alt\u0131nda davam etdirilib, 1930-1937-ci ill\u0259rd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif b\u0259han\u0259l\u0259rl\u0259, \u0259slind\u0259 is\u0259 milli v\u0259 dini m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 50 min\u0259 yax\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 Erm\u0259nistan\u0131n s\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131ndan Sibir\u0259 v\u0259 Qazax\u0131stana s\u00fcrg\u00fcn olunub.<\/p>\n<p>\u0130kinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra totalitar rejimin t\u00fc\u011fyan etdiyi, eyni zamanda, \u201cxalqlar dostlu\u011funun\u201d daha ucadan car \u00e7\u0259kildiyi vaxtlarda soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n Q\u0259rbi Az\u0259rbaycandan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 art\u0131q siyasi q\u0259rarlar vasit\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin 1947-ci il 23 yanvar tarixli 4083 sayl\u0131 v\u0259 1948-ci il 3 oktyabr tarixli 754 sayl\u0131 q\u0259rarlar\u0131na \u0259sas\u0259n, 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 150 mind\u0259n \u00e7ox az\u0259rbaycanl\u0131 k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 v\u0259 zorak\u0131l\u0131qla \u00f6z tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan s\u00fcrg\u00fcn edilib. Adi h\u00fcquq normalar\u0131na zidd olan h\u0259min q\u0259rarlar\u0131n icras\u0131 zaman\u0131 avtoritar rejimin m\u00f6vcud repressiya qaydalar\u0131 geni\u015f t\u0259tbiq olunub, minl\u0259rl\u0259 insan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n qocalar, qad\u0131nlar v\u0259 k\u00f6rp\u0259l\u0259r a\u011f\u0131r k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 \u015f\u0259raitin\u0259, k\u0259skin iqlim d\u0259yi\u015fikliyin\u0259, fiziki sars\u0131nt\u0131lara, m\u0259n\u0259vi genosid\u0259 d\u00f6zm\u0259y\u0259r\u0259k h\u0259lak olublar.<\/p>\n<p>1988-ci ild\u0259 ke\u00e7mi\u015f SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin respublikam\u0131za qar\u015f\u0131 q\u0259r\u0259zli m\u00fcnasib\u0259tind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 qeyri-qanuni \u0259razi iddialar\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n yeni deportasiyas\u0131na ba\u015flad\u0131. H\u0259min il noyabr\u0131n 23-d\u0259n dekabr\u0131n 1-d\u0259k Erm\u0259nistan\u0131n 22 rayonundan 200 mind\u0259n art\u0131q az\u0259rbaycanl\u0131, 18 min m\u00fcs\u0259lman k\u00fcrd\u00fc, min n\u0259f\u0259r rusdilli \u0259hali silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 \u00f6z do\u011fma ocaqlar\u0131ndan qovuldu. Bu zaman 225 az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirildi, minl\u0259rl\u0259 qad\u0131n, u\u015faq v\u0259 qoca m\u00fcxt\u0259lif x\u0259sar\u0259tl\u0259r ald\u0131, on minl\u0259rl\u0259 ail\u0259nin \u0259mlak\u0131 talan edildi.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f bu siyasi aksiyalar\u0131n mahiyy\u0259ti Ulu \u00d6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin 1997-ci il 18 dekabr tarixli \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n &#8211; tarixi etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda\u201d F\u0259rman\u0131nda son d\u0259r\u0259c\u0259 d\u0259qiqlikl\u0259 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. Deportasiyan\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiq edilm\u0259si, Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f bu tarixi cinay\u0259t\u0259 h\u00fcquqi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 onun beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131 yarad\u0131l\u0131b. Onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Erm\u0259nistan KP MK-n\u0131n ke\u00e7mi\u015f birinci katibi A.Ko\u00e7inyan m\u00fcsahib\u0259l\u0259rinin birind\u0259 qeyd edib ki, onun r\u0259hb\u0259rliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na qar\u015f\u0131 iddialar d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 qald\u0131r\u0131lsa da \u00dcmummilli Lider Heyd\u0259r \u018fliyevin SSR\u0130-d\u0259ki n\u00fcfuzu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn\u00fcn iti k\u0259s\u0259ri bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin h\u0259llin\u0259 imkan verm\u0259yib. Lakin bu g\u00fcn ist\u0259r b\u0259zi d\u00f6vl\u0259tl\u0259r, el\u0259c\u0259 d\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar t\u0259r\u0259find\u0259n bu h\u0259qiq\u0259tl\u0259r etiraf olunmur, \u0259ksin\u0259 bu cinay\u0259tl\u0259ri p\u0259rd\u0259l\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259y\u0259 des\u0259n \u0259l at\u0131l\u0131r. Bu yerd\u0259 \u018fmir Teymurun s\u00f6zl\u0259rini xat\u0131rlatmaq yerin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r: \u201cErm\u0259nil\u0259ri bir mill\u0259t kimi yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silm\u0259diyim \u00fc\u00e7\u00fcn ya m\u0259ni alq\u0131\u015flayacaq, ya da l\u0259n\u0259tl\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259r.\u201d Bu s\u00f6zl\u0259r h\u0259l\u0259 o d\u00f6vrd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin kimliyi bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatlar verir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u0259nfur d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimizin etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkarl\u0131q siyas\u0259ti Az\u0259rbaycan tarixinin faci\u0259l\u0259rl\u0259 dolu \u00e7ox a\u011fr\u0131l\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini t\u0259\u015fkil edir Xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 son iki y\u00fcz ild\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tin ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 hesab\u0131na erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymaq v\u0259 sonradan onu m\u00fcxt\u0259lif yollarla geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yaratmaqdan ibar\u0259t olub. M\u00fc\u0259yy\u0259n anti-Az\u0259rbaycan dair\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n bu m\u0259krli siyas\u0259t XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r gah gizli v\u0259 a\u00e7\u0131q t\u0259xribatlar, gah da milli q\u0131r\u011f\u0131n v\u0259 m\u00fcharib\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259, h\u0259m d\u0259 m\u00fcst\u0259sna q\u0259ddarl\u0131qla h\u0259yata ke\u00e7irilib. XIX \u0259srin \u0259vv\u0259lind\u0259 Rusiyan\u0131n C\u0259nubi Qafqaz\u0131 i\u015f\u011fal&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":646824,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/03bfc1d4169755492342074325610329143.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"M\u0259nfur d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259rimizin etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkarl\u0131q siyas\u0259ti Az\u0259rbaycan tarixinin faci\u0259l\u0259rl\u0259 dolu \u00e7ox a\u011fr\u0131l\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini t\u0259\u015fkil edir Xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 son iki y\u00fcz ild\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tin ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 hesab\u0131na erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymaq v\u0259 sonradan onu m\u00fcxt\u0259lif yollarla geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yaratmaqdan ibar\u0259t olub. M\u00fc\u0259yy\u0259n anti-Az\u0259rbaycan dair\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n bu&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/646820"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=646820"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/646820\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/646824"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=646820"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=646820"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=646820"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}