{"id":680075,"date":"2024-01-15T14:58:19","date_gmt":"2024-01-15T10:58:19","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=680075"},"modified":"2024-01-15T14:58:19","modified_gmt":"2024-01-15T10:58:19","slug":"qlobal-iqtisadi-forumun-yeni-hesabati-il%c9%99-bagli-sensasion-faktlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=680075","title":{"rendered":"Qlobal \u0130qtisadi Forumun yeni hesabat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 SENSAS\u0130ON FAKTLAR"},"content":{"rendered":"<p><strong>Davos-2024. Qlobal \u0130qtisadi \u00a0Forumun yeni hesabat\u0131: qlobal se\u00e7ki marafonuna S\u00fcni Intellekt v\u0259 dezinformasiya il\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 t\u0259\u015fvi\u015fi bar\u0259d\u0259dir<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li><strong>\u201cQlobal Riskl\u0259r 2024: D\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259sind\u0259<\/strong>\u201d\u00a0<strong>adlanan yeni hesabat a\u00e7\u0131qlan\u0131b<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n da i\u015ftirak etdiyi \u0259n\u0259n\u0259vi Davos \u0130qtisadi Forumu d\u00fcn\u0259n i\u015fin\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 yanvar\u0131n 19-nad\u0259k davam ed\u0259c\u0259k.\u00a0 \u201cEtibara yenid\u0259n qurmaq\u201d (Rebuilding Trust) devizi il\u0259 i\u015fin\u0259 ba\u015flayan n\u00fcfuzlu qlobal Forum a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 yenic\u0259\u00a0 t\u0259qdim etdiyi, \u0259n\u0259n\u0259vi olaraq haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131\u00a0<strong>\u201cQlobal Riskl\u0259r Hesabat\u0131<\/strong>\u201d il\u0259 ba\u015flay\u0131b.<\/p>\n<p>Davos \u0130qtisadi Forumunun\u00a0<strong>\u201cQlobal Riskl\u0259r 2024: D\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259sind\u0259<\/strong>\u201d adlanan \u00a0yeni hesabat\u0131nda\u00a0<strong>qlobal se\u00e7ki marafonuna S\u00fcni Intellekt v\u0259 dezinformasiya il\u0259 m\u00fcdaxil\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131\u00a0<\/strong>\u00a0ac\u0131nacaql\u0131 bir proqnoz a\u00e7\u0131qlay\u0131b.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, D\u0130F-nun riskl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131\u00a0\u00a0 h\u0259r il Forumda davaml\u0131 i\u015ftirak ed\u0259n1400 ekspertin r\u0259yini n\u0259z\u0259r\u0259 alan illik hesabatlar haz\u0131rlay\u0131r. Davosda h\u0259r il Forumun ke\u00e7irdiyi\u00a0 sor\u011fuya qat\u0131lan\u00a0 h\u0259min ekspertl\u0259r,\u00a0<strong>q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn riskl\u0259r v\u0259 t\u0259hdidl\u0259rin<\/strong>\u00a0proqnozlar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edir.<\/p>\n<p>Yeni t\u0259qdim edil\u0259n hesabatda\u00a0<strong>dezinformasiya v\u0259 yanl\u0131\u015f, t\u0259hrif edilmi\u015f informasiya\u00a0\u00a0 \u00a0reytinqd\u0259 t\u0259hdidl\u0259r s\u0131ras\u0131nda lider m\u00f6vqey\u0259-ilk 10-luqda 1-ci yer\u0259<\/strong>\u00a0\u00e7\u0131x\u0131b.<\/p>\n<p>Hesabatda qeyd edilir ki, dezinformasiya &#8211; t\u0259bli\u011fat , qorxu v\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259 yaymaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc stifad\u0259 olunan yalan v\u0259 ya qeyri-d\u0259qiq x\u0259b\u0259r\/m\u0259lumatd\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00fcnya \u0130qtisadi Forumu 78 \u00f6lk\u0259 s\u0131ras\u0131nda,\u00a0 AB\u015e-\u0131n, B\u00f6y\u00fck Britaniya, Hindistan, Rusiya v\u0259 \u00a0s. daxil olmaqla qlobal\u00a0<strong>\u00dcDM-in 60%-ni t\u0259\u015fkil ed\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 se\u00e7kil\u0259r<\/strong>\u00a0 se\u00e7kil\u0259r\u0259 getdiyi\u00a0 cari 2024-c\u00fc ild\u0259 ild\u0259 se\u00e7kil\u0259r\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u00fcdaxil\u0259 riskini x\u00fcsusi vur\u011fulayaraq b\u0259yan edib:\u00a0<strong>&#8220;S\u00fcni intellektl\u0259 yarad\u0131lan v\u0259 idar\u0259 edil\u0259n dezinformasiya dal\u011fas\u0131\u00a0\u00a0\u00a0 q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fc h\u0259m\u00e7inin, qlobal iqtisadiyyata t\u0259sir ed\u0259c\u0259k \u0259n b\u00f6y\u00fck t\u0259hl\u00fck\u0259dir.\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Forum r\u0259smil\u0259ri S\u00fcni \u0130ntellekt \u0259sasl\u0131 saxta\u00a0 m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n, potensial olaraq\u00a0 siyasi sisteml\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tinin davaml\u0131 nizam\u0131na m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r yarada\u00a0 \u00a0bil\u0259c\u0259yind\u0259n narahatl\u0131\u011f\u0131n\u0131\u00a0\u00a0 bildirib.<\/p>\n<p>Davos Forumunun pe\u015f\u0259kar t\u0259dqiqat \u015firk\u0259ti il\u0259\u00a0 birg\u0259 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131\u00a0 hesabatda\u00a0 3 zaman fazas\u0131nda: bir, iki illik(q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli) v\u0259 10 illik(orta m\u00fcdd\u0259tli) \u00fcf\u00fcqd\u0259 riskl\u0259ri s\u0131ralan\u0131b.<\/p>\n<p><strong>Q\u0131sa -2 illik m\u00fcdd\u0259td\u0259 ilk be\u015flikd\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck risk: 1. dezinformasiya(saxta m\u0259lumatlar) v\u0259 yanl\u0131\u015f, t\u0259hrif edilmi\u015f m\u0259lumatlar (misinformation)<\/strong>\u00a0kimi a\u015fkar edilib.5-<strong>likd\u0259 sonrak\u0131 riskl\u0259r\u0259: 2.iqlim d\u0259yi\u015fikliyi; 3. c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri sosial q\u00fctbl\u0259\u015fm\u0259si; 4.kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 5.d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 silahl\u0131 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r -aid edilib.<\/strong><\/p>\n<p>D\u0130F(WEF) saxta m\u0259lumatlarla sosial i\u011fti\u015fa\u015flar aras\u0131nda \u0259laq\u0259nin se\u00e7ki kampaniyalar\u0131 zaman\u0131 \u0259sas rol oynayaca\u011f\u0131n\u0131 bildirib.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/cdn.musavat.com\/news\/video\/NewFolder\/ali-fotolar\/Picture2.jpg\" alt=\"Picture2.jpg (47 KB)\" width=\"750\" height=\"326\" \/><\/p>\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, S\u00fcni \u0130ntellekt t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan dezinformasiya v\u0259 t\u0259hrif edilmi\u015f\u00a0 informasiya(misinformation) (53%) uzunm\u00fcdd\u0259tli d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 2 v\u02593 -c\u00fc yerl\u0259rd\u0259, sonra is\u0259 sosial v\u0259\/v\u0259 ya siyasi q\u00fctbl\u0259\u015fm\u0259 (46%) kimi s\u0131ralan\u0131b.<\/p>\n<p><strong>Se\u00e7kil\u0259r\u0259 xarici m\u00fcdaxil\u0259 n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Se\u00e7kil\u0259r\u0259 xarici m\u00fcdaxil\u0259\u00a0<\/em><\/strong><em>(foreign electoral interventions, election meddling<\/em>)\u00a0<strong>\u2013 bir \u00f6lk\u0259nin ba\u015fqa \u00f6lk\u0259d\u0259ki se\u00e7kil\u0259r\u0259 gizli v\u0259 ya a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259sir etm\u0259k c\u0259hdl\u0259ri\u00a0<\/strong>olub, h\u0259r\u00a0 bir d\u00f6vl\u0259tin milli v\u0259 elektoral suverenliyin\u0259 z\u0259rb\u0259 vuran ciddi m\u0259s\u0259l\u0259dir.<\/p>\n<p>Q\u0131sa deyils\u0259, se\u00e7kil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131\u00a0<strong>t\u0259hdidl\u0259r \u00fcmumi olaraq: daxili v\u0259 xarici m\u0259nb\u0259li t\u0259hdidl\u0259r\u0259<\/strong>\u00a0kimi b\u00f6l\u00fcns\u0259 d\u0259, onlar bir-biri il\u0259\u00a0<strong>s\u0131x ba\u011f<\/strong>l\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259r iki t\u0259hdidl\u0259rin<strong>\u00a0h\u0259d\u0259fini b<\/strong>a\u015fl\u0131ca olaraq<strong>, namiz\u0259d\/siyasi xadiml\u0259r, se\u00e7ici-insanlar, toplum, kritik informasiya v\u0259 se\u00e7ki infrastrukturu t\u0259\u015fkil\u00a0<\/strong>edir. Xarici m\u00fcdaxil\u0259nin b\u00fct\u00fcn istiqam\u0259tl\u0259ri-<em>siyasi, diplomatik, iqtisadi, informasiya, kibernetik v\u0259 psixoloji,habel\u0259,\u00a0\u00a0 \u00fcsul v\u0259 vasit\u0259l\u0259rd\u0259<\/em>n f\u0259al istifad\u0259 olunur.\u00a0 Yax\u0131n tarixd\u0259- 2016-c\u0131 il AB\u015e se\u00e7kil\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq,\u00a0 \u0130KT-nin t\u0259tbiqi il\u0259 d\u00f6vl\u0259t informasiya ehtiyatlar\u0131na, habel\u0259, h\u0259d\u0259f siyasi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin e-po\u00e7t \u00fcnvanlar\u0131na\u00a0\u00a0 kiberh\u00fccumlar m\u00fcdaxil\u0259 g\u00fcnd\u0259mind\u0259 davaml\u0131 yer tutub. D\u00fcnya texnoloji \u015firk\u0259tl\u0259rinin, \u00e7ap v\u0259 elektron m\u0259hsullar bazar\u0131n\u0131n(o c\u00fcml\u0259d\u0259n, \u00f6lk\u0259mizd\u0259 d\u0259\u00a0 ) 85%-d\u0259n \u00e7oxuna, informasiya resurslar\u0131na n\u0259zar\u0259t ed\u0259n\u00a0\u00a0 Q\u0259rbin -ba\u015fqa\u00a0<strong>\u00f6lk\u0259l\u0259rin daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn konseptual<\/strong>, ideoloji,texnoloji v\u0259 h\u00fcquqi (insan haqlar\u0131 ritorikas\u0131) baza da yaradan Q\u0259rbin b\u0259lli m\u0259rk\u0259zl\u0259ri\u00a0 bu resurslar\u0131 informasiya m\u00fcharib\u0259si \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si kimi t\u0259tbiq edir.<\/p>\n<p><strong>Xarici m\u00fcdaxi\u0259lnin aktorlar\u0131na g\u0259ldikd\u0259,<\/strong>\u00a0<em>onlar ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razisind\u0259n,habel\u0259, d\u00f6vl\u0259tin \u00f6z \u0259razisind\u0259 olan xarici subyektl\u0259rd\u0259<\/em>n g\u0259l\u0259 bilir. Bunlara: t\u0259xribat v\u0259 k\u0259\u015ffiyyat birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri; informasiya m\u00fcharib\u0259si resurslar\u0131, subyektl\u0259ri, xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131;\u00a0\u00a0 xarici v\u0259 yerli m\u00fc\u015fahid\u0259\/t\u0259fti\u015f qruplar\u0131n\u0131n b\u0259zi \u00fczvl\u0259ri; beyn\u0259lxalq QHT m\u0259nsublar\u0131;\u00a0\u00a0 beyn\u0259lxalq haker \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri; a\u015fkar v\u0259 gizli(a\u00e7\u0131q v\u0259 qapal\u0131) sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259 qruplar\u0131,\u00a0\u00a0 saytlar v\u0259 s.aid edil\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>M\u00fcdaxil\u0259 formalar\u0131na g\u0259ldikd\u0259, Avropa Birliyinin(AB)\u00a0<strong>\u201cDezinformasiyaya qar\u015f\u0131 M\u00fcbariz\u0259 \u0130dar\u0259sinin\u201d(<\/strong>\u00a0<strong>EUvsDisinfo)<\/strong>\u00a0t\u0259dqiqatlar\u0131na g\u00f6r\u0259,\u00a0<strong>se\u00e7kiy\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 4 m\u00fcdaxil\u0259 kateqoriyas\u0131na<\/strong>\u00a0daxil olan m\u00fcxt\u0259lif\u00a0 \u00fcsullardan ibar\u0259tdir:\u00a0<strong>1) informasiya manipulyasiyas\u0131, 2) kiber cinay\u0259tl\u0259r, 3) siyasi himay\u0259\/t\u0259\u015fviq v\u0259 4) a\u015fkar\/h\u0259dsiz m\u00fcdaxil\u0259.<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li><strong>A\u0130 v\u0259 se\u00e7kil\u0259r sah\u0259sind\u0259 yaranan \u0259n yeni trend-\u201cR\u0259q\u0259msal kimlikl\u0259rin, Avatar\/Klonlar\u0131n, s\u00fcni n\u00fcsx\u0259l\u0259ri\u201d yarad\u0131lmas\u0131<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<p>Noyabr ay\u0131nda (2023) AB\u015e se\u00e7kil\u0259r\u0259 haz\u0131rl\u0131q gedi\u015find\u0259\u00a0<strong>s\u00fcni intellektin k\u00f6kl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 yeni formada<\/strong>\u00a0\u00a0<strong>t\u0259tbiqi<\/strong>\u00a0ba\u015f verdi. AB\u015e\u00a0<strong>prezident se\u00e7kil\u0259rin\u0259 qo\u015fulan namiz\u0259dl\u0259rin \u201cklonland\u0131\u011f\u0131\u201d r\u0259q\u0259msal n\u00fcsx\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t platforma- Chat2024<\/strong>\u00a0l<strong>ayih\u0259si\u00a0<\/strong>yarad\u0131ld\u0131. Sitat: \u201cBurada haz\u0131rk\u0131\u00a0<strong>17\u00a0\u00a0<\/strong>\u00a0potensial namiz\u0259din bu A\u0130 \u0259sasl\u0131\u00a0<strong>r\u0259q\u0259msal avatarlar\u0131<\/strong>\u00a0yarad\u0131l\u0131b v\u0259 o<strong>nlar\u0131n TV-d\u0259 ilk debatlar\u0131 da t\u0259kil edili<\/strong>b!\u201d Bu modell\u0259r ChatGPT kimi b\u00f6y\u00fck dil modell\u0259ri (LLM) \u0259sas\u0131nda namiz\u0259dl\u0259rin\u00a0<strong>\u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n\u0131n videolar\u0131, media a\u00e7\u0131qlqamalar\u0131, v\u0259 s. dig\u0259r m\u0259lumatlar kimi y\u00fczl\u0259rl\u0259 m\u0259nb\u0259d\u0259n<\/strong>\u00a0\u0259ld\u0259 edilmi\u015f\u00a0<strong>b\u00f6y\u00fck h\u0259cmli data<\/strong>\u00a0yarad\u0131b.<\/p>\n<p>Layih\u0259nin diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n t\u0259r\u0259fi<strong>\u00a0\u00a0 AI startap\u0131 \u201cDelphi\u201dnin t\u0259sis\u00e7isi v\u0259 r\u0259hb\u0259ri\u00a0 \u0259silli Dara Laciverdyan(Ladjevardian)\u00a0<\/strong>t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lmas\u0131d\u0131r.(iran \u0259silli oldu\u011fu deyilir).\u201c<strong>\u00d6z\u00fcn\u00fc klonla\u201d (\u201cclone yourself\u201d)<\/strong>\u00a0adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 layih\u0259ni t\u0259kc\u0259 siyas\u0259t\u00e7il\u0259r deyil, h\u0259r k\u0259sin \u00f6z klon\/ avatar\u0131n\u0131 yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutdi\u011funu bildirir. Laciverdyan layih\u0259ni anas\u0131 Sima-n\u0131n Konqres\u0259 se\u00e7kil\u0259rd\u0259 uduzmas\u0131ndan t\u0259sirl\u0259n\u0259r\u0259k yaratd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirib. A\u0130 avatarlar\u0131n t\u0259k\u00e7\u0259 se\u00e7ki deyil,\u00a0\u00a0<strong>idar\u0259\u00e7ilik v\u0259 ictimai r\u0259yin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 \u00e7ox lazml\u0131<\/strong>\u00a0olaca\u011f\u0131n\u0131, ictimai r\u0259yi daha yax\u015f\u0131 anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0<strong>se\u00e7icil\u0259rin chatbotlara g\u00f6nd\u0259rdiyi sor\u011fu v\u0259 cavablar\u0131 t\u0259hlil<\/strong>\u00a0 etm\u0259y\u0259 imkan verdiyini, bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 onu\u00a0\u00a0<strong>r\u0259y \u015firk\u0259tl\u0259rin\u0259 satma\u011f\u0131<\/strong>\u00a0da d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fcn\u00fc bildirib. Sitat: \u201c\u00c7\u00fcnki insanlar namiz\u0259dl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 ancaq TV fraqmentl\u0259rind\u0259n tam m\u0259lumat ala bilmir. Klonlar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131, \u201cprezident botlar\u0131\u201d-geni\u015f m\u0259lumatl\u0131l\u0131\u011fa t\u0259sir edir.Yarand\u0131\u011f\u0131 c\u0259mi 1 ild\u0259 layih\u0259y\u0259 3 milyon ian\u0259 daxil olub.\u201d<\/p>\n<h2>Dig\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 se\u00e7ki g\u00fcn\u00fc g\u00f6zl\u0259nil\u0259n\u00a0 se\u00e7ki t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin forma v\u0259 metodlar\u0131 bu kimidir:<\/h2>\n<ol>\n<li><strong>Dezinformasiya (saxta) v\u0259 t\u0259hrif edilmi\u015f informasiya<\/strong>. Se\u00e7ki sisteml\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 yalanlar v\u0259 sui-q\u0259sd n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259ri se\u00e7icid\u0259 inams\u0131zl\u0131\u011f\u0131 art\u0131ra,\u00a0 s\u0259sverm\u0259d\u0259n \u00e7\u0259kindir\u0259 v\u0259 toplumu se\u00e7ki r\u0259smil\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 zorak\u0131l\u0131q etm\u0259y\u0259 s\u00f6vq ed\u0259n aqressiya do\u011fura bil\u0259r.<\/li>\n<li><strong>Daxili t\u0259hdidl\u0259r.(Insider Threats)\u00a0<\/strong>Daxili t\u0259hdidl\u0259r artan narahatl\u0131qd\u0131r v\u0259 s\u0259sverm\u0259 sisteml\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259sind\u0259 \u0259ld\u0259 edilmi\u015f \u0259sas add\u0131mlar\u0131 sars\u0131da bil\u0259r. Qeyri-qanuni se\u00e7ki m\u0259murlar\u0131 s\u0259sverm\u0259 sisteml\u0259rin\u0259 icaz\u0259siz \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 giri\u015fi t\u0259min ed\u0259 bil\u0259r.<\/li>\n<li><strong>Xarici m\u00fcdaxil\u0259(Foreign Interference):<\/strong>\u00a0G\u0259rgin geosiyasi m\u0259qam o dem\u0259kdir ki, Rusiya, \u0130ran v\u0259 \u00c7in kiber \u0259m\u0259liyyatlar vasit\u0259sil\u0259 \u0259sas d\u00f6y\u00fc\u015f meydanlar\u0131nda se\u00e7kil\u0259ri pozma\u011fa c\u0259hd etm\u0259kd\u0259 daha az t\u0259r\u0259dd\u00fcd ed\u0259 bil\u0259r2.<\/li>\n<li><strong>Kiberh\u00fccumlar(Cyberattacks):<\/strong>\u00a0Hakerl\u0259r s\u0259sverm\u0259ni pozma\u011fa c\u0259hd etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259sverm\u0259 avadanl\u0131\u011f\u0131na v\u0259 dig\u0259r se\u00e7ki infrastrukturuna n\u00fcfuz ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r. AB\u015e-da s\u0259sverm\u0259 avadanl\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir \u00e7ox t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259ri var, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 ist\u0259nil\u0259n faktiki s\u0131nd\u0131rma \u00e7ox g\u00fcman ki, n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259c\u0259k<\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>M\u00fcdaxil\u0259nin\u00a0<u>\u00fcsullar\u0131na<\/u>\u00a0<\/strong>dair daha bir t\u0259dqiqatda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar qeyd edilir:<\/p>\n<ol>\n<li>Dezinformasiya v\u0259 saxta x\u0259b\u0259rl\u0259r<\/li>\n<li>Se\u00e7ki b\u00fcrosunun v\u0259 t\u0259\u015fviqat saytlar\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6km\u0259si<\/li>\n<li>Kampaniyan\u0131n sosial media hesablar\u0131n\u0131n o\u011furlanmas\u0131<\/li>\n<li>Se\u00e7icil\u0259rin qeydiyyat\u0131 m\u0259lumat bazalar\u0131na kiberh\u00fccumlar<\/li>\n<li>M\u0259qs\u0259dli h\u0259d\u0259f se\u00e7ici t\u0259qibi(targeting)<\/li>\n<li>S\u0259sverm\u0259 qur\u011fu\/ma\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131n s\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131na v\u0259 ya s\u0259sl\u0259rin hesablanmas\u0131na imkan ver\u0259n simsiz modeml\u0259r. (AB\u015e-da \u0259n az\u0131 7 \u015ftat v\u0259 paytaxt se\u00e7ki n\u0259tic\u0259l\u0259rini m\u0259rk\u0259zi ofisl\u0259rin\u0259 \u00f6t\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn simsiz modeml\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edir. Bu modeml\u0259r hakerl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259ssas olan telekommunikasiya \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edir. M\u00fcdaxil\u0259\u00a0 agentl\u0259ri onlardan qeyri-r\u0259smi s\u0259sverm\u0259 m\u0259lumatlar\u0131na m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259k, s\u0259sverm\u0259 ma\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 v\u0259 ya r\u0259smi n\u0259tic\u0259l\u0259rin hesablanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunan komp\u00fcterl\u0259ri pozmaq \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 ed\u0259 bil\u0259r).<\/li>\n<\/ol>\n<ul>\n<li><strong>D\u00fcnyada se\u00e7kil\u0259r\u0259 xarici m\u00fcdaxil\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qorxunc statistika<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<p>Amerikal\u0131 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131, Honq Konq Universitetinin professoru Dov\u00a0 Levinin bir ne\u00e7\u0259 il apard\u0131\u011f\u0131 ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri 2020-ci ild\u0259 &#8220;<strong>Se\u00e7ki qutusuna m\u00fcdaxil\u0259: se\u00e7ki m\u00fcdaxil\u0259l\u0259rinin s\u0259b\u0259bl\u0259ri v\u0259 t\u0259sirl\u0259ri&#8221;<\/strong>\u00a0kitab\u0131nda n\u0259\u015fr edilib.Kitabda\u00a0<strong>1946-2000-ci ill\u0259r aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u00a0 ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 se\u00e7kil\u0259r\u0259 m\u00fcdaxil\u0259l\u0259rinin<\/strong>\u00a0s\u0259b\u0259bl\u0259ri, t\u0259sirl\u0259ri v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 dair\u00a0<strong>statistik m\u0259lumatlar<\/strong>\u00a0\u0259ksini tap\u0131b.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat g\u00f6st\u0259rir ki,\u00a0<strong>1946-2000-ci ill\u0259r aras\u0131nda \u0259n \u00e7ox xarici se\u00e7kil\u0259r\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 ed\u0259n \u00f6lk\u0259-AB\u015e olub<\/strong>, \u201cbir \u00e7ox hallarda\u201d qalibin kimliyin\u0259 t\u0259sir edib.T\u0259dqiqat h\u0259m\u00e7inin bu c\u00fcr m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r\u0259 h\u0259d\u0259f olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259\u00a0<strong>demokratiya v\u0259 sabitliyin da\u011f\u0131lmas\u0131 riskini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131na dair d\u0259lill\u0259r<\/strong>\u00a0 t\u0259qdim edib. 50 ild\u0259n art\u0131q bir m\u00fcdd\u0259td\u0259\u00a0<strong>AB\u015e 81 xarici se\u00e7kiy\u0259, Sovet \u0130ttifaq\u0131 ( Rusiya) is\u0259 36 xarici se\u00e7kiy\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 edib.<\/strong>\u00a0Bel\u0259likl\u0259,\u00a0<strong>AB\u015e v\u0259 Rusiya (SSR\u0130 daxil) bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n 938 r\u0259qab\u0259tli se\u00e7kid\u0259n 117-n\u0259 (t\u0259xmin\u0259n h\u0259r doqquzdan birin\u0259) m\u00fcdaxil\u0259 edib v\u0259 bu m\u00fcdaxil\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti (t\u0259xmin\u0259n 68%) a\u015fkar yox, gizli o<\/strong>lub.<\/p>\n<p>Habel\u0259 m\u0259lum olur ki, se\u00e7ki m\u00fcdaxil\u0259si\u00a0<strong>&#8220;orta hesabla, se\u00e7kid\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparan t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259n birinin xeyrin\u0259 onun s\u0259s pay\u0131n\u0131 t\u0259xmin\u0259n 3 faiz<\/strong>\u00a0art\u0131rma\u011fa t\u0259sir edir ki, bu da\u00a0<strong>1960-c\u0131 ild\u0259n sonra ba\u015f ver\u0259n AB\u015e-da ke\u00e7iril\u0259n 14 prezident se\u00e7kisind\u0259n yeddisinin n\u0259tic\u0259l\u0259rini potensial olaraq d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259c\u0259k q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck<\/strong>\u00a0olub.<\/p>\n<p>H\u0259m\u00e7inin, 2019-cu ild\u0259 dig\u0259r alim- L\u00fchrmann\u00a0\u00a0 t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rma da \u0130sve\u00e7d\u0259ki Varieties of Democracy \u0130nstitutunda (L\u00fchrmann et al. at the Varieties of Democracy Institute in Sweden) m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131(se\u00e7ki hesabatlar\u0131 ) t\u0259hlil edib. M\u0259lum olub ki,\u00a0 2018-ci ild\u0259 \u0259sas\u00a0<strong>siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 saxta m\u0259lumatlar vasit\u0259sil\u0259 \u0259n intensiv m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r \u00c7in t\u0259r\u0259find\u0259n Tayvanda, Rusiya is\u0259 Latviyada<\/strong>\u00a0olub; daha sonrak\u0131 s\u0131rada y\u00fcks\u0259k m\u00fcdaxil\u0259 hallar\u0131:\u00a0<strong>B\u0259hreyn, Q\u0259t\u0259r v\u0259 Macar\u0131standa<\/strong>, nisb\u0259t\u0259n a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259 is\u0259-\u00a0<strong>Trinidad v\u0259 Tobaqo, \u0130sve\u00e7r\u0259 v\u0259 Uruqvayda\u00a0<\/strong>olub.<\/p>\n<p><strong>\u00a0\u015e\u0259kil 1: 2016-2021-ci ill\u0259r aras\u0131nda se\u00e7kil\u0259ri h\u0259d\u0259f alan dezinformasiya hallar\u0131n\u0131n qlobal t\u0259kam\u00fcl\u00fc\u00a0 53 \u00f6lk\u0259d\u0259 \u0259n az\u0131 101 milli se\u00e7ki kampaniyas\u0131nda ba\u015f verib. Yaln\u0131z c\u0259mi 4 \u00f6lk\u0259 t\u0259dqiq edil\u0259n d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 se\u00e7kil\u0259ri h\u0259d\u0259f alan dezinformasiya hallar\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirilib.\u00a0\u00a0 H\u0259d\u0259fl\u0259r\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 (targetinq) \u0259n \u00e7ox parlament se\u00e7kil\u0259rind\u0259, \u0259n az is\u0259 referendumlarda<\/strong>\u00a0ba\u015f verir.\u00a0<strong>Prezident se\u00e7kil\u0259rin\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 miqyasca 3-c\u00fc<\/strong>\u00a0s\u0131rada durur.<\/p>\n<p>Se\u00e7kil\u0259r gedi\u015find\u0259 yarad\u0131lan bu yeni h\u0259lld\u0259-\u00a0<strong>istifad\u0259\u00e7il\u0259r \u201cnamiz\u0259d\u201d-r\u0259q\u0259msal avatarlara suallar ver\u0259, onlar\u0131 n\u0259yin narahat etdiyini soru\u015fa<\/strong>\u00a0bil\u0259rl\u0259r. Suallar ya ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda, ya da ham\u0131s\u0131 birlikd\u0259 veril\u0259 bil\u0259r v\u0259 platformada h\u0259tta siyas\u0259t\u00e7il\u0259rin bir\u00a0<strong>ne\u00e7\u0259 r\u0259q\u0259msal \u015f\u0259kli aras\u0131nda mini-debatlar\u0131 simulyasiya<\/strong>\u00a0edil\u0259 bil\u0259r. Analoji r\u0259q\u0259msal avatarlar\u0131n real namiz\u0259dl\u0259rl\u0259 n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 \u00e7\u0259tin situasiyalarda nec\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolu tapaca\u011f\u0131 b\u0259lli olur.<\/p>\n<p>Eyni zamanda, se\u00e7kil\u0259rd\u0259\u00a0\u00a0<strong>potensial namiz\u0259dl\u0259rin r\u0259q\u0259msal n\u00fcsx\u0259l\u0259rinin<\/strong>\u00a0<strong>yarad\u0131lmas\u0131 se\u00e7icil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck problem yarada bil\u0259r.\u00a0<\/strong>M\u00fcqayis\u0259 edils\u0259, bu, \u201conlayn tan\u0131\u015fl\u0131q\u201d kimidir. Real h\u0259yatda ilk g\u00f6r\u00fc\u015f b\u00f6y\u00fck\u00a0 x\u0259yal q\u0131r\u0131ql\u0131\u011f\u0131na u\u011fratsa da, art\u0131q\u00a0 \u00e7ox gec olur. Nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, \u201cSe\u00e7kil\u0259r bitmi\u015fdir v\u0259 qalib m\u0259lumdur&#8221;.<\/p>\n<p>Se\u00e7kil\u0259rin h\u0259lledici m\u0259rh\u0259l\u0259sind\u0259\u00a0\u00a0 r\u0259q\u0259msal m\u00fcdaxil\u0259 xarakterli\u201c\u00a0<strong>\u015eayi\u0259 bombas\u0131\u201d (Rumor Bomb)<\/strong>\u00a0adlanan hallar ba\u015f verir.\u00a0 Bu hallar\u0131n, \u201cs\u0259sverm\u0259 kabin\u0259sind\u0259 at\u0131\u015fma olub\u201d, \u201cyollar ba\u011flan\u0131b\u201d,n\u00f6vb\u0259<strong>, t\u0131xacd\u0131r, h\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259yin<\/strong>\u201d,\u00a0 h\u0259tta\u00a0\u00a0 &#8220;Demokratlar\u00a0 s\u0259sverm\u0259d\u0259 istifad\u0259 edil\u0259n b\u00fct\u00fcn q\u0259l\u0259ml\u0259ri o\u011furlad\u0131lar..&#8221;-kimi \u015fayi\u0259l\u0259rin AI \u0259lav\u0259\u00a0<strong>etm\u0259kl\u0259 anid\u0259n- qeyri-m\u0259hdud sayda\u00a0 mesajlar yaratma\u011fa imkan verm\u0259si tam<\/strong>\u00a0olaraq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00c7a\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 mesajlar\u0131 daha etibarl\u0131 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn robot z\u0259ngl\u0259r\u0259 etibarl\u0131\u00a0<strong>siyas\u0259t\u00e7il\u0259rin v\u0259 ya ictimai xadiml\u0259rin saxtala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f s\u0259sl\u0259ri<\/strong>\u00a0d\u0259 \u0259lav\u0259 ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<ul>\n<li><strong>S\u00fcni \u0130ntellektin 2024-c\u00fc ild\u0259 se\u00e7kil\u0259r\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck t\u0259hl\u00fck\u0259 olmas\u0131n\u0131 \u0259sasland\u0131ran\u00a0 arqumentl\u0259r<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<p>A\u0130-nin\u00a0<strong>ilk t\u0259tbiq t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259r<\/strong>, habel\u0259\u00a0<strong>A\u0130-nin inki\u015faf s\u00fcr\u0259ti, t\u0259tbiq miqyas\u0131,<\/strong>\u00a0perspektivl\u0259ri\u00a0 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla\u00a0\u00a0 onun t\u0259hdidl\u0259rin\u0259 dair s\u0259sl\u0259n\u0259n\u00a0<strong>arqumentl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 tezisl\u0259rl\u0259 \u00fcmumil\u0259\u015fdir\u0259k:<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li>Yeni n\u0259sil\u00a0<strong>S\u00fcni \u0130ntellekt -b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, demokratiyaya, 2024-c\u00fc ild\u0259 80-\u0259 yax\u0131n \u00f6lk\u0259d\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k\u00a0 se\u00e7kil\u0259r\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u0259hl\u00fck\u0259<\/strong>\u00a0 S\u00fcni intellektin t\u0259tbiqinin\u00a0 ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di:\u00a0<strong>insanlar\u0131n s\u0259sverm\u0259 davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdirm\u0259k, se\u00e7im q\u0259rarlar\u0131na<\/strong>\u00a0t\u0259sir etm\u0259k kimi ifad\u0259 eduil\u0259 bil\u0259r.<\/li>\n<li>AI-nin\u00a0<strong>dezinformasiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 yay\u0131lmas\u0131n\u0131 a\u011flag\u0259lm\u0259z miqyasda v\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259<\/strong>\u00a0g\u00fccl\u0259ndir\u0259 bil\u0259c\u0259yi \u0259n b\u00f6y\u00fck qorxular s\u0131ras\u0131ndad\u0131r.Bu is\u0259 saxta kontenti ay\u0131rd etm\u0259y\u0259,if\u015fa v\u0259 ya t\u0259kzib etm\u0259y\u0259 he\u00e7 bir vaxt qoymur.<\/li>\n<li>Ara\u015fd\u0131rmaya g\u00f6r\u0259, \u201cs\u00fcni intellekt t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0<strong>yarad\u0131lan dezinformasiya insanlar t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131lm\u0131\u015f dezinformasiyadan daha inand\u0131r\u0131c\u0131<\/strong>d\u0131r.A\u0130 \u0259sasl\u0131<strong>\u00a0yalan\u00e7\u0131 tvitl\u0259r- insanlar\u0131n yaz\u0131d\u0131\u011f\u0131 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 3 faiz daha az<\/strong>\u00a0a\u015fkar edilir. Q\u0131sas\u0131: A\u0130 t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan\u00a0<strong>dezinformasiyan\u0131n n\u0259inki daha ucuz v\u0259 daha s\u00fcr\u0259tli, h\u0259m d\u0259 daha effektiv(inand\u0131r\u0131c\u0131) olmas\u0131 kabuslar<\/strong>\u00a0yarad\u0131r.\u201d<\/li>\n<li>AI al\u0259tl\u0259ri g\u00fcnb\u0259g\u00fcn t\u0259kmill\u0259\u015fdikc\u0259 dezinformasiya da paralel olaraq artacaq. Kopenhagen G\u0259l\u0259c\u0259k Ara\u015fd\u0131rmalar \u0130nstitutunun (Copenhagen Institute for Future Studies (CIFS)t\u0259hlilin\u0259 g\u00f6r\u0259, t\u0259xmin edir ki,\u00a0<strong>s\u00fcni intellekt t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan m\u0259zmun tezlikl\u0259 internetd\u0259ki b\u00fct\u00fcn m\u0259lumatlar\u0131n 99 faizini v\u0259 ya daha \u00e7oxunu t\u0259\u015fkil<\/strong>\u00a0ed\u0259 bil\u0259c\u0259k. Se\u00e7kil\u0259r, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 ictimai r\u0259yin yalan r\u0259vay\u0259tl\u0259r\u0259 \u0259saslanmaqla q\u0259rar ver\u0259n, se\u00e7imini d\u0259yi\u015f\u0259n se\u00e7kil\u0259r \u0259n\u0259n\u0259si formala\u015fa bil\u0259r.<\/li>\n<li>&#8220;T<strong>\u0259r\u0259dd\u00fcd ed\u0259n, apolitik, q\u0259rars\u0131z se\u00e7icil\u0259ri h\u0259d\u0259f almaq \u00fc\u00e7\u00fcn AI x\u00fcsusil\u0259 istifad\u0259 edil\u0259c\u0259k, bu is\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli faiz\u00a0 dem\u0259kdir.\u00a0<\/strong>Texnologiya minl\u0259rl\u0259 sosial-psixoloji parametrl\u0259r \u0259sas\u0131nda h\u0259min se\u00e7icil\u0259r\u0259 m\u00fcraci\u0259tin \u0259n yax\u015f\u0131 yolunu, onlar\u0131 n\u0259yin s\u0259s verm\u0259y\u0259 s\u00f6vq ed\u0259 bil\u0259c\u0259yini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 nail ola bil\u0259c\u0259k&#8221;( Brookings \u0130nstitutu,vitse-prezident Darrell West )<\/li>\n<li><strong>\u018fvv\u0259ll\u0259r saxta m\u0259zmun o q\u0259d\u0259r d\u0259 inand\u0131r\u0131c\u0131 olmay\u0131b<\/strong>, s\u00fcni montaj edilmi\u015f \u015f\u0259kill\u0259r v\u0259 videolar kobud v\u0259 inand\u0131r\u0131c\u0131 deyildi. Haz\u0131rda \u0259n\u00a0<strong>minimal x\u0259rcl\u0259, h\u0259tta m\u00fcft\u0259 olaraq,\u00a0\u00a0 bir ne\u00e7\u0259 saniy\u0259 \u0259rzind\u0259\u00a0 insan\u00a0 obraz\u0131n\u0131, s\u0259sl\u0259rini v\u0259 s. klonla\u015fd\u0131r\u0131lmaqla<\/strong>\u00a0hiper-real t\u0259svirl\u0259r yarad\u0131la bilir.\u00a0 Bu imkan sosial media il\u0259 birl\u0259\u015fdikd\u0259\u00a0 yarad\u0131lan saxta vizual h\u0259ll\u0259r anid\u0259n v\u0259\u00a0 a\u011flas\u0131\u011fmaz m\u0259saf\u0259l\u0259r\u0259 yay\u0131lma potensial\u0131na malikdir.<\/li>\n<li>A\u0130 yarad\u0131c\u0131lar\u0131 da t\u0259hdidl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 fikirl\u0259ri b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcr<strong>. \u201c\u00a0<\/strong>2023-c\u00fc il 16 may tarixind\u0259 AB\u015e Senat\u0131nda dinl\u0259m\u0259l\u0259rd\u0259 OpenAI-nin ba\u015f direktoru Sem Altman bildirb ki, b\u0259zi insanlar\u0131n manipulyasiya etm\u0259k, inand\u0131rmaq v\u0259 se\u00e7icil\u0259rl\u0259 t\u0259kb\u0259t\u0259k qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259d\u0259 olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn dil modell\u0259rind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259 bil\u0259c\u0259yind\u0259n h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 narahatd\u0131r.\u201d<\/li>\n<li>S\u00fcni intellekt t\u0259kc\u0259 h\u0259d\u0259f k\u00fctl\u0259y\u0259 kampaniya\u00a0<strong>\u00a0e-po\u00e7tlar\u0131n\u0131, m\u0259tnl\u0259rini v\u0259 ya videolar\u0131n\u0131 q\u0131sa zamanda yaratmaqla kifay\u0259tl\u0259nmir,h\u0259m d\u0259 se\u00e7icil\u0259ri \u00e7a\u015fd\u0131rmaq, namiz\u0259dl\u0259ri t\u0259qlid etm\u0259kl\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r<\/strong>\u00a0he\u00e7 vaxt g\u00f6r\u00fclm\u0259mi\u015f miqyas v\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 se\u00e7kil\u0259ri pozmaq \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259r.<\/li>\n<li>Britaniyan\u0131n Milli Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik M\u0259rk\u0259zi AI-ni \u00f6lk\u0259nin 2024-c\u00fc ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259yi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan parlament se\u00e7kil\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131n\u0131<strong>, d\u00fc\u015fm\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r v\u0259 onlar\u0131n etibarl\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259rinin kiberh\u00fccumlar\u0131n\u0131 izl\u0259m\u0259yin getdikc\u0259 daha da \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fdiyini b<\/strong>\u00a0Hesabatda deyilir ki, saxta videolar v\u0259 \u201chiper realistik botlar\u201d se\u00e7ki kampaniyas\u0131 zaman\u0131 dezinformasiyan\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 asanla\u015fd\u0131r\u0131b.<\/li>\n<li>Son bir ild\u0259 elektrik, su v\u0259 internet \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri kimi kritik milli infrastruktura\u00a0<strong>yeni kiber t\u0259hdidl\u0259r yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r s\u0259viyy\u0259sind\u0259 yarad\u0131lan v\u0259 y\u00f6n\u0259ldil\u0259n ayr\u0131ca qurumlar meydana<\/strong>\u00a0\u00e7\u0131x\u0131b.\u00a0<strong>D\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259li y\u00f6n\u0259ldil\u0259n A\u0130 \u0259sasl\u0131 dezinformasiya, maliyy\u0259 maraqlar\u0131na deyil, ideoloji motivl\u0259r\u0259 \u0259saslanan kiberh\u00fccum<\/strong>\u00a0qurumlar\u0131n\u0131 yarad\u0131b. D\u00f6vl\u0259tl\u0259r v\u0259 onlarla \u0259laq\u0259li qurumlar\u00a0<strong>ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259ri\u00a0 h\u0259d\u0259f\u0259 alan\u00a0 davaml\u0131 v\u0259 ciddi t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r<\/strong>\u00a0yarad\u0131r.<\/li>\n<li>M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r A\u0130\u00a0 \u0259sasl\u0131 t\u0259bli\u011fat strategiyas\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259n\u0259ciyini, manipulyativ m\u0259zmun istehsal\u0131n\u0131n m\u00fcft\u0259 v\u0259 k\u00fctl\u0259vi miqyasda istehsal\u0131n\u0131n asanl\u0131\u011f\u0131 hal\u0131nda \u201cbanal distopiya\u201dn\u0131n reall\u0131\u011f\u0131 \u0259v\u0259z ed\u0259 bil\u0259c\u0259yini qeyd edir.\u00a0 A\u0130- on ill\u0259rl\u0259 m\u00f6vcud olan\u00a0<strong>\u0259n\u0259n\u0259vi dezinformasiya taktikalar\u0131na yeni n\u0259f\u0259s<\/strong>\u00a0verir, bu n\u0259inki auditoriyan\u0131 aldad\u0131r, h\u0259m d\u0259 onsuz da b\u0259rbad v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olan\u00a0<strong>informasiya ekosistemini daha pis v\u0259ziyy\u0259t\u0259<\/strong>\u00a0sal\u0131r.<\/li>\n<li><strong>\u0130nformasiyaya etibar azalacaq, do\u011fru m\u0259lumatlar\u0131 yayma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6lk\u0259l\u0259rin, insan birlikl\u0259rinin, jurnalistl\u0259rin v\u0259 s.\u00a0<\/strong>i\u015fi \u00e7\u0259tinl\u0259\u015f\u0259c\u0259k.Bu gedi\u015fatla he\u00e7 vaxt\u00a0<strong>ba\u015f verm\u0259mi\u015f hadis\u0259l\u0259ri yazan median\u0131n yarad\u0131lmas\u0131<\/strong>,\u00a0<strong>\u015fayi\u0259l\u0259rin reall\u0131\u011fa<\/strong>\u00a0\u00e7evrilm\u0259si ba\u015f ver\u0259 bil\u0259r.<\/li>\n<li>Buradan ortaya \u00e7\u0131xan daha bir problem- se\u00e7ki prosesl\u0259rind\u0259 saxta kontent, faktcheckerl\u0259r onlar\u0131 yoxlaya bilm\u0259sind\u0259n daha tez yarad\u0131la, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259\u00a0 faktchecker i\u015fi m\u0259nas\u0131n\u0131 itir\u0259 bil\u0259r.\u00d6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 dezinformasiya \u201ckononadas\u0131\u201d-\u00a0<strong>c\u0259miyy\u0259ti h\u0259r \u015feyi s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 yaratma\u011fa inand\u0131rmaqla,<\/strong>\u00a0<strong>\u00a0\u00a0aldand\u0131qlar\u0131n\u0131 bilm\u0259y\u0259n toplumun<\/strong>\u00a0<strong>se\u00e7kil\u0259rd\u0259 d\u00fcr\u00fcstl\u00fcy\u0259, fakt v\u0259 reall\u0131\u011fa inam\u0131<\/strong>\u00a0z\u0259rb\u0259 alt\u0131na qoya bil\u0259r.<\/li>\n<li>Ciddi narahat\u00e7\u0131l\u0131q do\u011furan daha bir m\u0259s\u0259l\u0259- h\u0259r hans\u0131\u00a0<strong>\u00f6lk\u0259daxili deyil, xarici\u00a0 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n se\u00e7kil\u0259r\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn<\/strong>\u00a0S\u00fcni \u0130ntellektd\u0259n istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259c\u0259yidir. M\u0259s, AB\u015e Universitetinin sosiologiya v\u0259 ictimai r\u0259y \u00fczr\u0259 professoru Chris Bail-\u0259 g\u00f6r\u0259,\u00a0<strong>Rusiyan\u0131n d\u00f6vl\u0259t himay\u0259li qurumu A\u0130 al\u0259tld\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259, \u00f6z\u00fcn\u00fc onlayn amerikal\u0131 se\u00e7ici\u00a0 kimi t\u0259qdim ed\u0259, nifaq sal\u0131c\u0131<\/strong>\u00a0m\u00f6vzular\u0131 tirajlaya bil\u0259r. Yaxud, kims\u0259 sosial mediada \u00f6z\u00fcn\u00fc aqressiv demokrat v\u0259 ya respublika\u00e7\u0131 kimi q\u0259l\u0259m\u0259 ver\u0259, m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc siyasi m\u00f6vzular haqda dan\u0131\u015fmaqla t\u0259r\u0259fdarlar aras\u0131nda qar\u015f\u0131druma yarada bil\u0259r.\u00a0 Bu tip chatbotlar real sosial media istifad\u0259\u00e7il\u0259rini q\u00fctbl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0\u00a0 t\u0259sirli ola bil\u0259r.&#8221;<\/li>\n<li>Ekspertl\u0259r A\u0130 \u0259sasl\u0131 manipulyasiyan\u0131n daha m\u0259krli bir formas\u0131n\u0131 qeyd edir:\u00a0<strong>dostlardan g\u0259l\u0259n, qohumluq v\u0259 m\u0259nsubluq hissini istismar ed\u0259n m\u0259tnl\u0259r<\/strong>d\u0259n se\u00e7ki prosesl\u0259rind\u0259 istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259r. M\u0259s.,dost olmayan xarici \u00f6lk\u0259\/m\u0259rk\u0259zl\u0259r konkret \u00f6lk\u0259d\u0259 10.000 n\u0259f\u0259rlik dar bir auditoriyan\u0131 h\u0259d\u0259f\u0259 ala bil\u0259r. Z\u0259ngin\u00a0 onlayn dataya malik\u00a0<strong>s\u00fcni intellekt t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0 saxta \u201camerikal\u0131 persona\u201d (m\u0259\u015fhur yaxud qeyri) yarad\u0131l\u0131r, sonra \u00fcnsiyy\u0259t botlar\u0131 A\u0130 vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259 10.000 n\u0259f\u0259rin qo\u015fuldu\u011fu<\/strong>\u00a0paralel m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259 bil\u0259r.Y\u0259ni auditoriya il\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259k imkanlar\u0131 getdikc\u0259 art\u0131r.<\/li>\n<li>Haz\u0131rk\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259\u00a0<strong>deepfake-l\u0259ri \u00e7evik zaman\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ham\u0131ya \u0259l\u00e7atan<\/strong>\u00a0<strong>vasit\u0259l\u0259r yoxdur<\/strong>.Se\u00e7ki yar\u0131\u015flar\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si kimi meydana \u00e7\u0131xan bu\u00a0<strong>prosesl\u0259rin qanunverici yolla t\u0259nziml\u0259nm\u0259si<\/strong>\u00a0d\u0259 olduqca l\u0259ng gedir ki, bu da A\u0130-nin s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131 il\u0259 ayaqla\u015fman\u0131 dig\u0259r daha bir ciddi problem\u0259 \u00e7evirir. .<\/li>\n<li>M\u00f6vzu kontekstind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif etnik-<strong>milli, habel\u0259 marginalla\u015fm\u0131\u015f icmalar\u0131 h\u0259d\u0259f\u0259 almaqla aqressivl\u0259\u015fdirm\u0259k ehtimallar\u0131 se\u00e7ki kampaniyalar\u0131n\u0131 g\u0259rginl\u0259\u015fdir\u0259<\/strong>, separat\u00e7\u0131l\u0131q, irqi ayr\u0131-se\u00e7kilik v\u0259 s. hissl\u0259ri q\u0131z\u0131\u015fd\u0131ra bil\u0259r, yaxud,\u00a0\u00a0 se\u00e7ici qruplar\u0131n\u0131 s\u0259sverm\u0259 haqq\u0131nda yanl\u0131\u015f y\u00f6nl\u0259ndir\u0259,x\u00fcsusil\u0259 t\u0259r\u0259dd\u00fcd ed\u0259nl\u0259rd\u0259\u00a0 \u00a0\u00fcmumi \u00e7a\u015fq\u0131nl\u0131q yarada bil\u0259r.<\/li>\n<li>S\u00f6z\u00fc ged\u0259n v\u0259ziyy\u0259t\u00a0<strong>\u201cYalan\u00e7\u0131 Dividendi\u201d The Liar\u2019s Dividend<\/strong>) ad\u0131 il\u0259 ifad\u0259 edilir. Bu yanl\u0131\u015f v\u0259 ya dezinformasiyan\u0131n yayanlar\u0131n-\u00a0<strong>se\u00e7icil\u0259rin artan inams\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan sui-istifad\u0259<\/strong>\u00a0etm\u0259sin\u0259 imkan verdiyi hallar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.<\/li>\n<li>Se\u00e7kil\u0259rd\u0259 elektron po\u00e7tla s\u0259sverm\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rinin geni\u015f t\u0259tbiq edildiyi(m\u0259s. AB\u015e) \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259\u00a0<strong>m\u0259ktub yazmaqdan tutmu\u015f, saxta \u0259laq\u0259 v\u0259 saxta se\u00e7ki dair\u0259si yaratma\u011fa<\/strong>\u00a0q\u0259d\u0259r pozuntular m\u00fcmk\u00fcn ola bil\u0259r.Bununla ba\u011fl\u0131 test \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131 ke\u00e7irildiyi Kornell Universiteti t\u0259dqiqat eksperimentinin bir hiss\u0259si olaraq \u0259yal\u0259t qanunvericisin\u0259 \u00f6lk\u0259 \u00fczr\u0259\u00a0<strong>7000-d\u0259n\u00a0\u00a0 elektron m\u0259ktub<\/strong>\u00a0g\u00f6nd\u0259rib. E-po\u00e7tlar\u0131n narahat olan se\u00e7icil\u0259r olsa da,\u00a0\u00a0 s\u00fcni intellekt t\u0259r\u0259find\u0259n\u00a0 v\u0259 insan t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan m\u0259ktublar\u0131 f\u0259rql\u0259ndir\u0259nl\u0259rin\u00a0\u00a0 c\u0259mi 2% olub.<\/li>\n<li>S\u0259sverm\u0259 m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259n g\u0259l\u0259n video yaz\u0131lar\u0131 ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcni intellektd\u0259n istifad\u0259, dig\u0259r \u015feyl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, se\u00e7ici f\u0259all\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda m\u0259lumat yarada bil\u0259r. Onlar\u0131n n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 obyektiv olaca\u011f\u0131 bu m\u0259lumat\u0131n m\u00fc\u015ft\u0259ril\u0259rinin vicdan\u0131nda qal\u0131r, \u00e7\u00fcnki iki d\u0259f\u0259 yoxlamaq sosial sistemd\u0259 \u201cpartlay\u0131\u015f\u201d prosesinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olandan daha \u00e7ox vaxt aparacaq.<\/li>\n<li><strong>S\u00fcni \u0130ntellekt eyni anda \u00e7ox\u015fax\u0259li m\u0259lumatlara, GPS\u00a0 informasiyaya, \u00fcz tan\u0131ma texnologiyas\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f \u0259ld\u0259 ed\u0259, s\u0259sverm\u0259 prosesi il\u0259 ba\u011fl\u0131 n\u0259h\u0259ng veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131n\u0131<\/strong>\u00a0emal ed\u0259 bil\u0259c\u0259k. Bu halda ekspertl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, g\u0259rginliyin \u201cPandora qutusu\u201d a\u00e7\u0131la,se\u00e7ki prosesinin obyektiv gedi\u015fat\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259 alt\u0131na al\u0131na bil\u0259r.\u018fn pis halda, A\u0130 t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f hiperreal saxtakarl\u0131qlar, saxta audio, foto v\u0259 videolar\u00a0<strong>r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 if\u015fa v\u0259 ya t\u0259kzib edilm\u0259mi\u015fd\u0259n xeyli \u0259vv\u0259l se\u00e7icil\u0259rin davran\u0131\u015f\u0131na,se\u00e7imin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259<\/strong>\u00a0bil\u0259r.Bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259t,<strong>se\u00e7kil\u0259rin legitimliyin\u0259, se\u00e7icil\u0259rin d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131na v\u0259 h\u0259tta \u00f6z h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 inam\u0131na m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc\u00a0<\/strong>z\u0259rb\u0259 ola bil\u0259r.<\/li>\n<li>Sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 \u201ctrollar\u201danlay\u0131\u015f\u0131 il\u0259 m\u0259lum olan\u00a0<strong>f\u0259aliyy\u0259ti se\u00e7kil\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 yalan yaymaq<\/strong>\u00a0m\u0259qs\u0259di il\u0259\u00a0<strong>k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 onlayn m\u0259nfi \u015f\u0259rhl\u0259r yazanlar\u0131 s\u00fcni intellekt xidm\u0259tl\u0259ri<\/strong>\u00a0\u0259v\u0259z ed\u0259 bil\u0259r.<\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Xarici m\u00fcdaxil\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 hans\u0131 \u00f6lk\u0259 n\u0259 edir?<\/strong><\/p>\n<p>\u00d6t\u0259n 2023-c\u00fc ild\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u00a0 xarici\u00a0 m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 sistemli m\u00fcbariz\u0259 aparacaq ,z\u0259r\u0259rli xarici t\u0259sirl\u0259rd\u0259n qorunnma\u011fa y\u00f6n\u0259lik\u00a0\u00a0 milli qanunvericilik mexanizml\u0259rini haz\u0131rlay\u0131b. M\u00fcdaxil\u0259 \u0259leyhin\u0259 B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n &#8220;Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Akt\u0131&#8221; v\u0259 Macar\u0131stan\u0131n &#8220;Milli Suverenliyin M\u00fcdafi\u0259si Akt\u0131&#8221; kimi s\u0259n\u0259dl\u0259r diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olub. Rusiyada m\u00f6vzu yeni Xarici Siyas\u0259t Konsepsiyas\u0131 v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131nda bir s\u0131r-silsil\u0259 qaninverici s\u0259n\u0259dl\u0259r: &#8221; D\u00f6vl\u0259t M\u0259d\u0259niyy\u0259t Siyas\u0259tinin \u018fsaslar\u0131&#8221;, xarici agentl\u0259r\u0259 n\u0259zar\u0259t sah\u0259sind\u0259 d\u0259qiql\u0259\u015fdirm\u0259l\u0259r v\u0259 yeni t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri \u0259ks etdir\u0259n h\u00fcquqi aktlar i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlan\u0131b. AB\u015e, Fransa, Kanada, AB s\u0259viyy\u0259sind\u0259 v\u0259 bir s\u0131ra dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 suverenliyin qorunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259ruri t\u0259dbirl\u0259rin f\u0259al m\u00fczakir\u0259si apar\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>Qanunvericilikd\u0259, strateji v\u0259 konseptual s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259, t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rd\u0259 v\u0259 inzibati q\u0259rarlarda qeyd olunan yana\u015fmalar yeni t\u0259qvim tsiklind\u0259 m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 g\u00fcnd\u0259liyi m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259c\u0259k g\u0259l\u0259n ilin be\u015f \u0259sas tendensiyas\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259 imkan verir.<\/p>\n<p><strong>\u00a0Az\u0259rbaycan\u0131n C\u0259nubi Qafqazda internetd\u0259n istifad\u0259\u00e7i say\u0131na g\u00f6r\u0259 \u00a0regional liderdir.<\/strong>\u00a0\u018fhalinin 86%-i internet istifad\u0259\u00e7isidir. 2023-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259lind\u0259 Az\u0259rbaycanda 8,93 milyon internet istifad\u0259\u00e7isi olub, bu zaman internetin n\u00fcfuzu 86,0 faiz t\u0259\u015fkil edib.2023-c\u00fc ilin yanvar\u0131nda Az\u0259rbaycanda 4,15 milyon sosial media istifad\u0259\u00e7isi olub ki, bu da \u00fcmumi \u0259halinin 40,0 faizin\u0259 b\u0259rab\u0259rdir.<\/p>\n<p>2023-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259lind\u0259 Az\u0259rbaycanda 11,92 milyon mobil rabit\u0259 \u0259laq\u0259si aktiv olub ki, bu da \u0259halinin \u00fcmumi say\u0131n\u0131n 114,8 faizin\u0259 b\u0259rab\u0259dir.<\/p>\n<p>\u0130nformasiya m\u0259kan\u0131nda bu \u0259l\u00e7at\u0131ml\u0131q \u00f6lk\u0259miz\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n q\u00fcvv\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r\u0259 texnoloji imkanlar yaratsa da,onlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n q\u0259tiyy\u0259trl\u0259 al\u0131nmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnd\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irlir.<br \/>\n<img loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/cdn.musavat.com\/news\/video\/NewFolder\/ali-fotolar\/Picture1.jpg\" alt=\"Picture1.jpg (369 KB)\" width=\"750\" height=\"360\" \/><\/p>\n<p><strong>AB\u015e-da namiz\u0259dl\u0259r t\u0259tbiq edil\u0259n \u201c\u00d6z\u00fcn\u00fc klonla\u201d-layih\u0259si:\u00a0\u00a0<\/strong><strong>b\u00fct\u00fcn 17 namiz\u0259d \u201cs\u00fcni-dir, s\u00fcni debatlarda\u201dd\u0131r.\u00a0<\/strong><strong>Layih\u0259 m\u00fc\u0259llifi Dara Laciverdyand\u0131r<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/cdn.musavat.com\/news\/video\/NewFolder\/ali-fotolar\/1700465663_1620408050.7f52f-uuuuuuuu.png\" alt=\"1700465663_1620408050.7f52f-uuuuuuuu.png (433 KB)\" width=\"350\" height=\"219\" \/><\/p>\n<p><strong><em>Tahir\u0259 Allahyarova,<br \/>\nmilli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 h\u0259rbi-humanitar elml\u0259r \u00fczr\u0259 professor<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Davos-2024. Qlobal \u0130qtisadi \u00a0Forumun yeni hesabat\u0131: qlobal se\u00e7ki marafonuna S\u00fcni Intellekt v\u0259 dezinformasiya il\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 t\u0259\u015fvi\u015fi bar\u0259d\u0259dir \u201cQlobal Riskl\u0259r 2024: D\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259sind\u0259\u201d\u00a0adlanan yeni hesabat a\u00e7\u0131qlan\u0131b Az\u0259rbaycan\u0131n da i\u015ftirak etdiyi \u0259n\u0259n\u0259vi Davos \u0130qtisadi Forumu d\u00fcn\u0259n i\u015fin\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 yanvar\u0131n 19-nad\u0259k davam ed\u0259c\u0259k.\u00a0 \u201cEtibara yenid\u0259n qurmaq\u201d (Rebuilding Trust) devizi il\u0259 i\u015fin\u0259 ba\u015flayan n\u00fcfuzlu qlobal Forum a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 yenic\u0259\u00a0 t\u0259qdim etdiyi, \u0259n\u0259n\u0259vi olaraq haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131\u00a0\u201cQlobal Riskl\u0259r Hesabat\u0131\u201d il\u0259 ba\u015flay\u0131b. Davos \u0130qtisadi Forumunun\u00a0\u201cQlobal Riskl\u0259r 2024: D\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259sind\u0259\u201d adlanan \u00a0yeni hesabat\u0131nda\u00a0qlobal se\u00e7ki marafonuna S\u00fcni Intellekt v\u0259 dezinformasiya il\u0259 m\u00fcdaxil\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131\u00a0\u00a0ac\u0131nacaql\u0131 bir proqnoz a\u00e7\u0131qlay\u0131b. M\u0259lumdur ki,&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":680076,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[19],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad.jpg",870,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad.jpg",870,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad.jpg",870,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad-635x365.jpg",635,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad-840x483.jpg",640,368,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad.jpg",870,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad.jpg",870,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/5ff1cd7c37111b45f23f501c90d25fad.jpg",870,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=19\" rel=\"category\">G\u00fcnd\u0259m<\/a>","rttpg_excerpt":"Davos-2024. Qlobal \u0130qtisadi \u00a0Forumun yeni hesabat\u0131: qlobal se\u00e7ki marafonuna S\u00fcni Intellekt v\u0259 dezinformasiya il\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 t\u0259\u015fvi\u015fi bar\u0259d\u0259dir \u201cQlobal Riskl\u0259r 2024: D\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259sind\u0259\u201d\u00a0adlanan yeni hesabat a\u00e7\u0131qlan\u0131b Az\u0259rbaycan\u0131n da i\u015ftirak etdiyi \u0259n\u0259n\u0259vi Davos \u0130qtisadi Forumu d\u00fcn\u0259n i\u015fin\u0259 ba\u015flad\u0131 v\u0259 yanvar\u0131n 19-nad\u0259k davam ed\u0259c\u0259k.\u00a0 \u201cEtibara yenid\u0259n qurmaq\u201d (Rebuilding Trust) devizi il\u0259 i\u015fin\u0259 ba\u015flayan n\u00fcfuzlu qlobal Forum a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/680075"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=680075"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/680075\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/680076"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=680075"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=680075"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=680075"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}