{"id":685413,"date":"2024-01-31T12:18:50","date_gmt":"2024-01-31T08:18:50","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=685413"},"modified":"2024-01-31T12:18:50","modified_gmt":"2024-01-31T08:18:50","slug":"niy%c9%99-m%c9%99h%c9%99mm%c9%99d-%c9%99min-r%c9%99sulzad%c9%99-n%c9%99siman-yaqublunun-arasdirmasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=685413","title":{"rendered":"Niy\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259? &#8211; N\u0259siman Yaqublunun ara\u015fd\u0131rmas\u0131"},"content":{"rendered":"<p><strong>Zaman ke\u00e7ir, d\u00f6vr \u00f6t\u00fcr, m\u00fcxt\u0259lif rejiml\u0259r, sisteml\u0259r Az\u0259rbaycanda m\u00f6vcud olur v\u0259 biz h\u0259r d\u0259f\u0259 bu \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 probleml\u0259rin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edirik. \u0130st\u0259r \u00e7ar Rusiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, ist\u0259r Sovetl\u0259r Birliyi zaman\u0131nda, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyinin 33-c\u00fc ili ya\u015fanan \u00f6z v\u0259t\u0259nind\u0259 onun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131qlar m\u00f6vcud olmu\u015f v\u0259 qalmaqdad\u0131r. \u00c7ar Rusiyas\u0131 zaman\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 t\u0259qib edildi (1908-1913-c\u00fc ill\u0259r), h\u0259bs\u0259 al\u0131nd\u0131 (1914-c\u00fc il), Sovetl\u0259r Birliyinin t\u0259bli\u011fat ma\u015f\u0131n\u0131 70 il\u0259 q\u0259d\u0259r onun \u0259leyhin\u0259 i\u015fl\u0259di v\u0259 onu h\u0259bs d\u0259 etdil\u0259r (1920-ci il). Moskvada ciddi n\u0259zar\u0259t rejimind\u0259 ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur oldu (1920-1922-ci ill\u0259r). V\u0259t\u0259ni Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259 etdikd\u0259n, sovet rejimind\u0259n xilas olduqdan sonra da ona m\u00fcnasib\u0259t d\u0259yi\u015fm\u0259di, heyk\u0259li qoyulmad\u0131, ad\u0131 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdirilm\u0259di, tutdu\u011fu m\u00f6vqey\u0259 q\u0131sqancl\u0131qla yana\u015f\u0131ld\u0131.<\/strong><\/p>\n<p>XX \u0259srin \u0259n b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259 v\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qurdu, birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti tarix\u0259 h\u0259kk edildi. Stalinl\u0259, Atat\u00fcrkl\u0259, mar\u015fal Pilsudski il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif siyasi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri, dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 oldu. Onu sevdil\u0259r d\u0259, d\u0259y\u0259rl\u0259ndirdil\u0259r d\u0259, b\u0259z\u0259n q\u0259z\u0259bl\u0259nib \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n d\u0259 qovdular. Amma M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 ad\u0131 il\u0259 bar\u0131\u015fma\u011fa da m\u0259cbur oldular. H\u0259tta m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin \u00e7ox k\u0259skin olan bir d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 &#8211; 1930-cu ild\u0259 onun \u0259leyhin\u0259 xo\u015fag\u0259lm\u0259z ifad\u0259l\u0259r i\u015fl\u0259d\u0259n bir sovet komsomol\u00e7usuna ke\u00e7mi\u015f m\u00fcbariz\u0259 dostu Stalin d\u00f6zm\u0259yib etiraz etmi\u015fdi. Stalin h\u0259min \u015f\u0259xs\u0259 \u00a0demi\u015fdi: \u201cS\u0259f\u0259r, tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131n adam haqq\u0131nda he\u00e7 vaxt pis dan\u0131\u015fma. \u018fg\u0259r bir insan biziml\u0259 yol getmirs\u0259, bu, o dem\u0259k deyil ki, o, pis insand\u0131\u201d.<\/p>\n<p><img src=\"https:\/\/cdn.oxu.az\/uploads\/W1siZiIsIjIwMjEvMDEvMzAvMTgvMDEvMjkvMGM1ZDNkZWMtODk5My00NGU2LTk3ZjgtYmQwZWIyYWQwNDc2L3Jhc3VsemFkZS1lbWlncmF0aW9uLTYuanBnIl0sWyJwIiwiZW5jb2RlIiwianBnIiwiLXF1YWxpdHkgODAiXSxbInAiLCJ0aHVtYiIsIjYyMHg0NjVcdTAwM2UiXV0?sha=8b290aad1a2c5cde\" alt=\"Oxu.az - Bu g\u00fcn M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin do\u011fum g\u00fcn\u00fcd\u00fcr - V\u0130DEO\" \/><\/p>\n<p>Onun b\u00fct\u00fcn h\u0259yat\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131na,istiqlal\u0131na h\u0259sr edilib v\u0259 d\u00fcnyadan k\u00f6\u00e7m\u0259k \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 d\u0259 M.K\u0259ng\u0259rlinin dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc i\u015fl\u0259dib.Onun tariximizd\u0259 \u0259b\u0259di ya\u015famas\u0131n\u0131 \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n \u00e7ox m\u0259qamlar olsa da, u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 ideya v\u0259 fikirl\u0259r \u00a0m\u00fcq\u0259dd\u0259sdir, b\u0259\u015f\u0259ridir, h\u0259mi\u015f\u0259ya\u015fard\u0131r: \u201c\u0130nsanlara h\u00fcrriyy\u0259t,mill\u0259tl\u0259r\u0259 istiqlal!\u201d; \u201cBir k\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259n bayraq bir daha enm\u0259z\u201d.\u0130ndi M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin h\u0259yat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin b\u0259zi m\u0259qamlar\u0131 il\u0259 oxucular\u0131 tan\u0131\u015f edir\u0259m.<\/p>\n<p><strong>***<\/strong><\/p>\n<p>1938-ci ild\u0259 Pol\u015fan\u0131n Var\u015fava \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 onun n\u0259\u015fr edil\u0259n \u201cAz\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259d\u0259\u201d kitab\u0131na m\u0259\u015fhur senator, \u015e\u0259rqi Avropa \u0130nstitutunun direktoru Sedlitski bu s\u00f6zl\u0259ri yazm\u0131\u015fd\u0131: \u201cBu, h\u0259m d\u0259 ona g\u00f6r\u0259 xo\u015fdur ki, yaz\u0131lm\u0131\u015f kitab \u00f6z azadl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparan, \u015e\u0259rq xalqlar\u0131ndan daha birisinin tarixini g\u00f6st\u0259r\u0259n bu \u0259s\u0259rin m\u00fc\u0259llifi Az\u0259rbaycan milli h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ideoloqu v\u0259 Milli M\u00fcsavat Partiyas\u0131n\u0131n lideri, m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n Milli \u015euras\u0131n\u0131n ke\u00e7mi\u015f s\u0259dri, g\u00f6rk\u0259mli d\u00f6vl\u0259t xadimi v\u0259 patriotu M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259dir\u201d.<\/p>\n<p>Bir zamanlar M\u0259\u015frut\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131 zaman\u0131ndan yax\u0131n dostluq etdiyi, \u0130ran parlamentinin s\u0259dri olmu\u015f Seyid H\u0259s\u0259n Ta\u011f\u0131zad\u0259 onu bel\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirirdi: \u201cR\u0259sulzad\u0259 b\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fcm boyunca \u015e\u0259rq d\u00fcnyas\u0131nda rastla\u015fmad\u0131\u011f\u0131m, m\u00fcbali\u011f\u0259siz s\u00f6yl\u0259y\u0259 bil\u0259c\u0259yim f\u00f6vq\u0259lad\u0259 insanlardan biri idi. M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin b\u0259y t\u0259rbiy\u0259li, q\u00fcvv\u0259tli v\u0259 sa\u011flam m\u0259ntiq sahibi, t\u0259miz q\u0259lbli, do\u011fru s\u00f6zl\u00fc, m\u0259tan\u0259tli, tam m\u0259nas\u0131 il\u0259 d\u00fcr\u00fcst, fikir v\u0259 yoluna d\u0259rin bir inam b\u0259sl\u0259y\u0259n, f\u0259dakar, m\u00fccahid v\u0259 \u00f6rn\u0259k bir insand\u0131. B\u00f6yl\u0259l\u0259rin\u0259 zaman\u0131m\u0131zda v\u0259 h\u0259l\u0259 bizim t\u0259r\u0259fl\u0259rd\u0259 rastla\u015fmaq, h\u0259m\u0259n-h\u0259m\u0259n imkans\u0131z oldu\u011fu kimi b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada da rastlanmaz\u201d.<\/p>\n<p><img src=\"https:\/\/azpressmedia.az\/storage\/news\/1689539594.jpeg\" alt=\"Aqil Muradov s\u00fcni intellekt vasit\u0259sil\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin realistik  \u015f\u0259kill\u0259rini haz\u0131rlay\u0131b.\" \/><\/p>\n<p>Onun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00f6m\u00fcr, g\u00f6st\u0259rdiyi siyasi f\u0259aliyy\u0259t ciddi v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b situasiyalardan ke\u00e7ib. Diqq\u0259t ed\u0259k, 1902-1903-c\u00fc ill\u0259rd\u0259n ci ild\u0259n, y\u0259ni 18 -19 ya\u015flar\u0131ndan \u00a0ba\u015flayaraq o, ilk siyasi t\u0259\u015fkilat yarad\u0131b. 1908-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Bak\u0131 m\u00fchitind\u0259 siyasi f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 yana\u015f\u0131 m\u0259tbuatda maraql\u0131 yaz\u0131larla \u00e7\u0131x\u0131\u015f edib, \u201c\u015e\u0259rqi-Rus\u201d, \u201c\u0130r\u015fad\u201d, \u201cT\u0259kam\u00fcl\u201d, \u201cT\u0259r\u0259qqi\u201d q\u0259zetl\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131b. \u018fslind\u0259 Az\u0259rbaycan m\u0259tbuat\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131nda \u0259v\u0259zsiz xidm\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259rib. 1908-1911-ci ill\u0259rd\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u0130rana gedib, S\u0259ttarxan\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 M\u0259\u015frut\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131na b\u00f6y\u00fck r\u0259\u011fb\u0259tini bildirib. S\u0259ttarxanla g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcb, onun haqq\u0131nda sonralar m\u0259qal\u0259 d\u0259 yaz\u0131b. 1910-cu ild\u0259 Tehranda \u201c\u0130rani-Nov\u201d (\u201cYeni \u0130ran\u201d)\u00a0 q\u0259zetini n\u0259\u015fr edib. Avropa tipli q\u0259zet\u00e7ilik sistemini \u0130ran m\u00fchitin\u0259 \u0259slind\u0259 o g\u0259tirib. Eyni zamanda \u0130ran Demokrat Partiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck rolu olub. O, G\u00fcneyi d\u0259, Quzeyi d\u0259 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 sevirdi. Onun Bak\u0131ya, G\u0259nc\u0259y\u0259, Nax\u00e7\u0131vana, dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rimiz\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 nec\u0259dirs\u0259, T\u0259briz\u0259, Urmiyy\u0259y\u0259 sevgisi d\u0259 el\u0259dir. M\u0259hz el\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259r iki, amma \u0259slind\u0259 bir v\u0259 b\u00fct\u00f6v olan V\u0259t\u0259nin &#8211; G\u00fcneyli, Quzeyli Az\u0259rbaycan\u0131n tarixini, m\u0259d\u0259niyy\u0259tini yax\u015f\u0131 bilir v\u0259 t\u0259bli\u011f edirdi. 1911-1912-ci ill\u0259rd\u0259 onun \u0130stanbulda \u201cT\u00fcrk Yurdu\u201d v\u0259\u201cS\u0259bil\u00fcr R\u0259\u015fad\u201d m\u0259cmu\u0259l\u0259rind\u0259 \u00a0\u201c\u0130ran t\u00fcrkl\u0259ri\u201d \u0259s\u0259ri n\u0259\u015fr edildi. Bu, \u00e7ox ciddi bir hadis\u0259 idi. Bu \u0259razil\u0259rd\u0259 ya\u015fayan b\u00f6y\u00fck bir toplumun t\u00fcrk q\u00f6vm\u00fcn\u0259 m\u0259nsub oldu\u011funu o, ilk d\u0259f\u0259 olaraq elmi v\u0259 tarixi \u0259saslarla s\u00fcbut edirdi.<\/p>\n<p>1911-1913-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 olur v\u0259 \u201cT\u00fcrk oca\u011f\u0131\u201dnda n\u0259h\u0259ng fikir adamlar\u0131-Ziya G\u00f6yalp, H\u0259midullah S\u00fcbhi Tanr\u0131\u00f6v\u0259r v\u0259 dig\u0259rl\u0259ri il\u0259 \u00a0il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr. T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fcy\u00fcn\u00a0 tarixi, elmi-n\u0259z\u0259ri \u0259saslar\u0131n\u0131 daha d\u0259rind\u0259n m\u0259nims\u0259yir, T\u00fcrkiy\u0259 m\u00fchiti onun d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn formala\u015fmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r.<\/p>\n<p>1915-ci il oktyabr\u0131n 2-d\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin ba\u015f redaktoru oldu\u011fu \u201cA\u00e7\u0131q s\u00f6z\u201d q\u0259zeti n\u0259\u015fr edilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Bu q\u0259zet yaln\u0131z m\u0259tbuat tariximizd\u0259 deyil, eyni zamanda xalq\u0131m\u0131z\u0131n azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259si tarixind\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynay\u0131b. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 bir lider olaraq xalq\u0131n d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fc a\u011f\u0131r v\u0259ziyy\u0259td\u0259n \u00e7\u0131xmaq bacar\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u0259hz bu q\u0259zetd\u0259 n\u0259\u015fr olunan yaz\u0131lar\u0131nda ortaya qoyurdu. Uzaqg\u00f6r\u0259nlik, siyasi f\u0259hm v\u0259 bacar\u0131q, y\u00fcks\u0259k t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131q, inqilabi m\u00fcbarizlik keyfiyy\u0259tl\u0259rini m\u0259hz bu yax\u0131nlarda a\u00e7\u0131qlay\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p><strong>***<\/strong><\/p>\n<p><img src=\"https:\/\/static.insales-cdn.com\/images\/products\/1\/4246\/455241878\/qabaq-pages-to-jpg-0001-450x640.jpg\" alt=\"Bloknot \\ \u0411\u043b\u043e\u043a\u043d\u043e\u0442 \\ Notepad M\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 (x\u0259tli) | 2001382044635 |  Alinino.az\" \/><\/p>\n<p>1917-ci ilin fevral burjua inqilab\u0131ndan sonra Rusiyan\u0131n \u0259yal\u0259tl\u0259rind\u0259 d\u0259 ciddi hadis\u0259l\u0259r ba\u015flad\u0131. Milli dir\u00e7\u0259li\u015f fikrini ortal\u0131\u011fa qoyan siyas\u0259t\u00e7il\u0259rd\u0259n biri m\u0259hz M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 oldu. Bel\u0259 ki, 1917-ci il aprelin 15-d\u0259n 20-d\u0259k Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n Qafqaz M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n\u0131n Qurultay\u0131nda o, \u0259razi muxtariyy\u0259ti ideyas\u0131n\u0131 r\u0259smi olaraq ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc v\u0259 \u0259sasland\u0131rd\u0131 ki, Rusiyada ya\u015fayan xalqlara m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcst\u0259qillikl\u0259r verilm\u0259lidir. Bu, \u0259slind\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcst\u0259qilliy\u0259 do\u011fru ged\u0259n yolunda ba\u015f ver\u0259n yeni bir hadis\u0259 idi. Bu fikrin v\u0259 bu ideyan\u0131n banisi M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 idi.<\/p>\n<p>M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin bir siyasi lider olaraq \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc onda idi ki, o, yaln\u0131z ideya vermirdi, h\u0259m d\u0259 bu ideyan\u0131n realla\u015fmas\u0131n\u0131 t\u0259min edirdi. M\u0259hz el\u0259 h\u0259min qurultayda o, G\u0259nc\u0259d\u0259 T\u00fcrk \u018fd\u0259mi-M\u0259rk\u0259ziyy\u0259t Partiyas\u0131n\u0131 yaratm\u0131\u015f N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli il\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131lar ki, h\u0259min t\u0259\u015fkilat\u0131n M\u00fcsavatla birl\u0259\u015fm\u0259si t\u0259min edilsin. 1917-ci ilin iyun ay\u0131nda Bak\u0131da h\u0259r iki partiyan\u0131n birl\u0259\u015fmi\u015f qurultay\u0131 ke\u00e7irildi. M\u0259hz h\u0259min qurultayda o, \u00f6z\u00fcn\u00fcn b\u0259\u015f\u0259ri \u015f\u00fcar\u0131n\u0131 s\u0259sl\u0259ndirdi: \u201c\u0130nsanlara h\u00fcrriyy\u0259t, mill\u0259tl\u0259r\u0259 istiqlal!\u201d H\u0259min qurultayda M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 M\u00fcsavat Partiyas\u0131n\u0131n lideri se\u00e7ildi.<\/p>\n<p>1918-ci il may\u0131n 2-d\u0259 Tiflisd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0130stiqlal\u0131 elan edilir. Bir g\u00fcn \u0259vv\u0259l is\u0259 Az\u0259rbaycan Milli \u015euras\u0131n\u0131n toplant\u0131s\u0131 ke\u00e7irilir v\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri se\u00e7ilir. Yen\u0259 diqq\u0259t edilirs\u0259, Az\u0259rbaycan istiqlal\u0131n\u0131 elan ed\u0259n Milli \u015eurad\u0131r, Milli \u015euran\u0131n s\u0259dri is\u0259 m\u0259hz onu &#8211; M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259ni se\u00e7irl\u0259r. M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259ni is\u0259 (t\u0259bii ki, dig\u0259r \u0259qid\u0259 dostlar\u0131 olan \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli, F\u0259t\u0259li xan Xoyski, H\u0259s\u0259n b\u0259y A\u011fayev v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259) hans\u0131 v\u0259zif\u0259y\u0259 se\u00e7ilm\u0259si yox, mill\u0259tinin xilas\u0131 u\u011frunda apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fccadil\u0259 maraqland\u0131r\u0131rd\u0131. Odur ki, bu ill\u0259rd\u0259 biz M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259ni formala\u015fan Nazirl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131n h\u00f6kum\u0259t kabin\u0259sind\u0259 hans\u0131sa bir nazir v\u0259zif\u0259sind\u0259 g\u00f6rm\u00fcr\u00fck. Biz onu daha \u00e7ox Batumda T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar aparan, \u0130stanbula gedib Bak\u0131n\u0131n erm\u0259ni da\u015fnaklardan, \u201cSentrokaspi\u201d kimi q\u00fcvv\u0259l\u0259rd\u0259n xilas edilm\u0259si t\u0259klifl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcr\u0259n, Q\u0259rbi Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rinin konfrans\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015fa haz\u0131rla\u015fan, Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 Almaniya s\u0259firliyin\u0259 ciddi b\u0259yanat ver\u0259n, Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259sini Bak\u0131ya k\u00f6m\u0259yin vacibliyin\u0259 inand\u0131ran yorulmaz v\u0259 m\u00fccahid \u015f\u0259xsiyy\u0259t olan M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259ni g\u00f6r\u00fcr\u00fck.<\/p>\n<p>Bak\u0131ya qay\u0131dandan sonra M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 b\u00fct\u00fcn g\u00fcc\u00fcn\u00fc d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu i\u015fl\u0259rin\u0259 h\u0259sr edir, Az\u0259rbaycan parlamentinin yarad\u0131lmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r g\u00f6st\u0259rir v\u0259 \u00f6z\u00fc h\u0259min qanunverici orqanda \u0259n b\u00f6y\u00fck fraksiyan\u0131n lideri olur, parlamentd\u0259 maliyy\u0259-b\u00fcdc\u0259 komissiyas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.145 iclas\u0131 ke\u00e7iril\u0259n Az\u0259rbaycan Parlamentinin toplant\u0131lar\u0131nda 80-d\u0259n \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tli \u00e7\u0131x\u0131\u015flar edir. Az\u0259rbaycan parlamentinin f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rdiyi 17 ay \u0259rzind\u0259 270-\u0259 q\u0259d\u0259r qanun layih\u0259si m\u00fczakir\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r v\u0259 onlardan 230-u q\u0259bul edilir. \u00d6lk\u0259d\u0259 b\u00f6y\u00fck bir demokratikl\u0259\u015fm\u0259 prosesi gedir, h\u00fcquqi d\u00f6vl\u0259tin t\u0259m\u0259l prinsipl\u0259ri formala\u015f\u0131rd\u0131. \u018fslind\u0259 \u0259n d\u00fczg\u00fcn\u00fc d\u0259 m\u0259hz bu idi &#8211; demokratik, h\u00fcquqi d\u00f6vl\u0259tin v\u0259 c\u0259miyy\u0259tin qurulmas\u0131!<\/p>\n<p><strong>***<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>1920-ci il aprelin 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n bol\u015fevik Rusiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131ndan sonra M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qilliyin b\u0259rpas\u0131 u\u011frunda sava\u015fa qat\u0131l\u0131r, m\u00fcqavim\u0259t h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131na v\u0259 liderin\u0259 \u00e7evrilir. \u00c7\u00fcnki bu d\u00f6vrd\u0259 N.Yusifb\u0259yli q\u0259tl\u0259 yetirilir, F.Xoyski v\u0259 H.A\u011fayev Tiflisd\u0259 g\u00fcll\u0259l\u0259nir, \u018f.M.Top\u00e7uba\u015fov is\u0259 Parisd\u0259 qal\u0131b orada m\u00fccadil\u0259sini y\u00fcr\u00fcd\u00fcr. \u018fsas tan\u0131nm\u0131\u015flardan Az\u0259rbaycan siyasi s\u0259hn\u0259sind\u0259 qalan yaln\u0131z o, olur. \u018fvv\u0259l Bak\u0131da, sonra Ramanada, daha sonra is\u0259 Lah\u0131cda gizli ya\u015famaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalan M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u0259slind\u0259 xalq\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lara qar\u015f\u0131 apar\u0131lan m\u00fccadil\u0259sinin \u0259sl t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131 idi. V\u0259 \u00f6z\u00fc h\u0259bsxanada ke\u00e7mi\u015f m\u00fccadil\u0259 dostu Stalin\u0259 etiraf edirdi ki, biz h\u0259m d\u0259 \u201c\u0259lveri\u015fli m\u0259qam\u201d g\u00f6zl\u0259yirdik ki, bol\u015fevik Rusiyas\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 devir\u0259k.<\/p>\n<p>Bu ill\u0259rd\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin h\u0259yat\u0131nda \u00e7ox ciddi t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r ba\u015f verir: h\u0259bs edilir, g\u00fcll\u0259l\u0259nm\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259si il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fir, Stalin t\u0259r\u0259find\u0259n Moskvaya apar\u0131l\u0131r, burada iki il\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tin \u015f\u0259raitd\u0259 ya\u015fay\u0131r&#8230;<br \/>\n1922-ci ilin sonlar\u0131ndan biz onu T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 &#8211; \u0130stanbulda g\u00f6r\u00fcr\u00fck. \u0130tirilmi\u015f v\u0259t\u0259ninin geri qaytar\u0131lmas\u0131, yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qilliy\u0259 qovu\u015fmas\u0131 u\u011frunda M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 \u0259sl f\u0259dakarl\u0131q g\u00f6st\u0259rir. Tez bir zamanda Az\u0259rbaycan h\u0259qiq\u0259tl\u0259rini d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn kitablar yaz\u0131r, jurnallar \u00e7ap etdirir, t\u0259\u015fkilatlar qurur. 1923-c\u00fc ild\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi \u201cAz\u0259rbaycan C\u00fcmhuriyy\u0259ti: keyfiyy\u0259ti-t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fc v\u0259 \u015fimdiki v\u0259ziyy\u0259ti\u201d kitab\u0131 \u0130zmir kitab s\u0259rgisind\u0259 b\u00f6y\u00fck u\u011fur qazan\u0131r, 1923-c\u00fc ilin sentyabr\u0131n 26-dan \u00a0\u0130stanbulda n\u0259\u015fr etdirdiyi \u201cYeni Qafqasiya\u201d jurnal\u0131 sovetl\u0259r birliyinin i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 mahiyy\u0259tini a\u00e7\u0131b g\u00f6st\u0259rir. Eyni zamanda o, Pol\u015fa d\u00f6vl\u0259ti r\u0259smil\u0259ri il\u0259 yaz\u0131\u015fmalar apar\u0131r, bol\u015fevizm\u0259 qar\u015f\u0131 yarad\u0131lan b\u00fct\u00fcn t\u0259\u015fkilatlarda f\u0259all\u0131q g\u00f6st\u0259rir. Onun \u201cQafqaz \u0130stiqlal Komit\u0259si\u201d, \u201cPrometey\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 dig\u0259r antibol\u015fevik qurumlardak\u0131 f\u0259aliyy\u0259ti b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p><strong>***<\/strong><\/p>\n<p><strong><img src=\"https:\/\/azpressmedia.az\/storage\/news\/230716-Aqil%20Muradov-M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d%20%C6%8Fmin%20R%C9%99sulzad%C9%99%20(2).jpg\" alt=\"Aqil Muradov s\u00fcni intellekt vasit\u0259sil\u0259 M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259nin realistik  \u015f\u0259kill\u0259rini haz\u0131rlay\u0131b.\" \/><\/strong><\/p>\n<p>1932-ci ild\u0259n M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin f\u0259aliyy\u0259tinin Avropa d\u00f6vr\u00fc ba\u015flay\u0131r(\u0259slind\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 1928-ci ild\u0259n Fransada ya\u015fay\u0131rd\u0131 v\u0259 onun T\u00fcrkiy\u0259 qay\u0131tmas\u0131nda probleml\u0259r yaranm\u0131\u015fd\u0131). Bu ill\u0259rd\u0259 o, Almaniyada \u201c\u0130stiqlal\u201d q\u0259zetini, \u201cQurtulu\u015f\u201d jurnal\u0131n\u0131 n\u0259\u015fr etdirir, Pol\u015fada is\u0259 milli Az\u0259rbaycan n\u0259\u015friyyat\u0131n\u0131 yarad\u0131b polyak dilind\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259d\u0259\u201d kitab\u0131n\u0131 \u00e7ap etdirir. 1934-c\u00fc ild\u0259 \u018f.M.Top\u00e7uba\u015fov Parisd\u0259 v\u0259fat ed\u0259nd\u0259n sonra m\u00fchacir\u0259t h\u0259yat\u0131n\u0131n a\u011f\u0131r \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 baxmayaraq M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u00fchacirl\u0259ri bir araya g\u0259tirm\u0259k istiqam\u0259tind\u0259 d\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, ham\u0131n\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi probleminin h\u0259lli m\u00fccadil\u0259sin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/ichef.bbci.co.uk\/news\/640\/cpsprodpb\/0e92\/live\/3fbe0880-e0af-11ec-912c-1d30c9c3f61e.jpg\" alt=\"R\u0259sulzad\u0259nin Ankarada m\u0259zar\u0131 haqq\u0131nda bilm\u0259dikl\u0259riniz - BBC News  Az\u0259rbaycanca\" width=\"865\" height=\"485\" \/><\/p>\n<p>\u0130kinci D\u00fcnya sava\u015f\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 is\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 minl\u0259rl\u0259 \u0259sir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259mv\u0259t\u0259nini xilas edir, almanlarla dan\u0131\u015f\u0131qlar apar\u0131r. 1943-c\u00fc ilin avqustunda is\u0259 Almaniyan\u0131n Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 v\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 xalqlar\u0131n azadl\u0131\u011f\u0131na say\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259diyin\u0259 \u0259min olub bu \u00f6lk\u0259d\u0259n uzaqla\u015f\u0131r. \u0130kinci d\u00fcnya h\u0259rbind\u0259n sonra bir m\u00fcdd\u0259t Almaniyan\u0131n AB\u015e-\u0131n n\u0259zar\u0259tind\u0259 olan hiss\u0259sind\u0259 ya\u015fad\u0131qdan sonra, 1948-ci ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qay\u0131d\u0131r. 1949-cu ild\u0259 Ankarada \u201cAz\u0259rbaycan K\u00fclt\u00fcr D\u0259rn\u0259yi\u201dni yarad\u0131r, az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 bir t\u0259\u015fkilat \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdirir. 1952-ci ild\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259nin birba\u015fa r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d jurnal\u0131 n\u0259\u015fr edilm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Bu ill\u0259rd\u0259 o, ba\u015fda AB\u015e d\u00f6vl\u0259ti olmaqla Q\u0259rbin SSR\u0130-y\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc \u201csoyuq m\u00fcharib\u0259\u201d proqram\u0131na d\u0259st\u0259k verir, \u201cAmerikan\u0131n s\u0259si\u201d, \u201cAzadl\u0131q\u201d radiolar\u0131nda sovet d\u00f6vl\u0259tini v\u0259 kommunist rejimini t\u0259nqid edir.<br \/>\nM.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 1955-ci il mart\u0131n 6-da 71 ya\u015f\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259nin Ankara \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 v\u0259fat edir, \u201c\u018fsri\u201d m\u0259zar\u0131stanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn edilir.<\/p>\n<p><strong>M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 irsinin ara\u015fd\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 tarix elml\u0259ri doktoru,<br \/>\nprofessor N\u0259siman Yaqublu<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Zaman ke\u00e7ir, d\u00f6vr \u00f6t\u00fcr, m\u00fcxt\u0259lif rejiml\u0259r, sisteml\u0259r Az\u0259rbaycanda m\u00f6vcud olur v\u0259 biz h\u0259r d\u0259f\u0259 bu \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 probleml\u0259rin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edirik. \u0130st\u0259r \u00e7ar Rusiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, ist\u0259r Sovetl\u0259r Birliyi zaman\u0131nda, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyinin 33-c\u00fc ili ya\u015fanan \u00f6z v\u0259t\u0259nind\u0259 onun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131qlar m\u00f6vcud olmu\u015f v\u0259 qalmaqdad\u0131r. \u00c7ar Rusiyas\u0131 zaman\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 t\u0259qib edildi (1908-1913-c\u00fc ill\u0259r), h\u0259bs\u0259 al\u0131nd\u0131 (1914-c\u00fc il), Sovetl\u0259r Birliyinin t\u0259bli\u011fat ma\u015f\u0131n\u0131 70 il\u0259 q\u0259d\u0259r onun \u0259leyhin\u0259 i\u015fl\u0259di v\u0259 onu h\u0259bs d\u0259 etdil\u0259r (1920-ci il). Moskvada ciddi n\u0259zar\u0259t rejimind\u0259 ya\u015fama\u011fa m\u0259cbur oldu (1920-1922-ci ill\u0259r). V\u0259t\u0259ni Az\u0259rbaycan m\u00fcst\u0259qillik \u0259ld\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":685414,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[19],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f.jpg",870,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f.jpg",870,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f.jpg",870,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f-635x365.jpg",635,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f-840x483.jpg",640,368,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f.jpg",870,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f.jpg",870,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/01\/18fd744d9ac702ad8fb5302d2d28eb0f.jpg",870,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=19\" rel=\"category\">G\u00fcnd\u0259m<\/a>","rttpg_excerpt":"Zaman ke\u00e7ir, d\u00f6vr \u00f6t\u00fcr, m\u00fcxt\u0259lif rejiml\u0259r, sisteml\u0259r Az\u0259rbaycanda m\u00f6vcud olur v\u0259 biz h\u0259r d\u0259f\u0259 bu \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 probleml\u0259rin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edirik. \u0130st\u0259r \u00e7ar Rusiyas\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, ist\u0259r Sovetl\u0259r Birliyi zaman\u0131nda, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyinin 33-c\u00fc ili ya\u015fanan \u00f6z v\u0259t\u0259nind\u0259 onun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131qlar m\u00f6vcud olmu\u015f v\u0259 qalmaqdad\u0131r. \u00c7ar Rusiyas\u0131 zaman\u0131nda M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fmin R\u0259sulzad\u0259 t\u0259qib edildi (1908-1913-c\u00fc&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/685413"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=685413"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/685413\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/685414"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=685413"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=685413"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=685413"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}