{"id":690671,"date":"2024-02-14T14:49:29","date_gmt":"2024-02-14T10:49:29","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=690671"},"modified":"2024-02-14T14:49:29","modified_gmt":"2024-02-14T10:49:29","slug":"koc%c9%99ri-yasayan-v%c9%99hsi-heyvan-novl%c9%99rinin-sayi-azalir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=690671","title":{"rendered":"K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan v\u0259h\u015fi heyvan n\u00f6vl\u0259rinin say\u0131 azal\u0131r"},"content":{"rendered":"<p>K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan v\u0259h\u015fi heyvan n\u00f6vl\u0259rinin 44 faizinin populyasiyas\u0131 azal\u0131r v\u0259 h\u0259r be\u015f n\u00f6vd\u0259n biri yoxolma t\u0259hl\u00fck\u0259si alt\u0131ndad\u0131r. Bu narahatedici tendensiyalar\u0131 k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri s\u00fcbut edir.<strong> ARANTV.AZ<\/strong> x\u0259b\u0259r verir ki, hesabat BMT-nin \u018ftraf M\u00fchit Proqram\u0131 (UNEP) t\u0259r\u0259find\u0259n k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan v\u0259h\u015fi heyvan n\u00f6vl\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda Konvensiyan\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq haz\u0131rlan\u0131b. N\u0259\u015fr S\u0259m\u0259rq\u0259ndd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n konfransa h\u0259sr olunub.<\/p>\n<p><strong>Bal\u0131q n\u00f6vl\u0259rinin 97 faizi t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131ndad\u0131r<\/strong><\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn n\u00f6vl\u0259rin 44 faizinin populyasiyas\u0131 azal\u0131r, h\u0259r be\u015find\u0259n biri yoxolma t\u0259hl\u00fck\u0259si il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fir. Bal\u0131qlarla ba\u011fl\u0131 v\u0259ziyy\u0259t x\u00fcsusi narahatl\u0131q do\u011furur &#8211; Konvensiyan\u0131n siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015f dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn bal\u0131q n\u00f6vl\u0259ri (97 faiz) t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada, o c\u00fcml\u0259d\u0259n siyah\u0131ya daxil olmayanlar, k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvan n\u00f6vl\u0259rinin yoxolma riski art\u0131r.<\/p>\n<p>K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvanlar \u00fc\u00e7\u00fcn vacib olaraq m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015f \u0259sas biom\u00fcxt\u0259liflik sah\u0259l\u0259rinin yar\u0131s\u0131 (51 faiz) qoruma statusuna malik deyil, n\u0259zar\u0259t edil\u0259n \u0259razil\u0259rin 58 faizi is\u0259 insan f\u0259aliyy\u0259tinin t\u0259siri alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Antropogen amill\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>\u0130ki \u0259n b\u00f6y\u00fck t\u0259hdid &#8211; h\u0259ddind\u0259n art\u0131q istismar v\u0259 insan f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f yerl\u0259rinin itirilm\u0259sidir. D\u00f6rd n\u00f6vd\u0259n \u00fc\u00e7\u00fc ya\u015fay\u0131\u015f m\u00fchitinin itirilm\u0259si, deqradasiya v\u0259 par\u00e7alanmadan, on n\u00f6vd\u0259n yeddisi h\u0259ddind\u0259n art\u0131q istismardan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kir.<\/p>\n<p>\u0130qlim d\u0259yi\u015fikliyi, \u0259traf m\u00fchitin \u00e7irkl\u0259nm\u0259si v\u0259 invaziv n\u00f6vl\u0259r d\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvanlar n\u00f6vl\u0259rin\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada n\u0259sli k\u0259silm\u0259k t\u0259hdidi olan v\u0259 ya yoxolma t\u0259hl\u00fck\u0259si il\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259n 399 k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvan n\u00f6v\u00fc haz\u0131rda Konvensiya siyah\u0131s\u0131na daxil edilm\u0259yib.<\/p>\n<p>&#8220;Bug\u00fcnk\u00fc hesabat biz\u0259 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, m\u0259suliyy\u0259tsiz insan f\u0259aliyy\u0259ti k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvan n\u00f6vl\u0259rinin g\u0259l\u0259c\u0259yini t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131na qoyur&#8221;, &#8211; dey\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u018ftraf M\u00fchit Proqram\u0131n\u0131n icra\u00e7\u0131 direktoru \u0130nger Andersen qeyd edib.<\/p>\n<p>\u018fld\u0259 edil\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259traf m\u00fchitd\u0259ki d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin miqyas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. UNEP r\u0259hb\u0259rinin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, bu m\u0259lumat planetimizin ekosisteml\u0259rinin qorunmas\u0131 \u00fczr\u0259 t\u0259dbirl\u0259rin g\u00f6r\u00fclm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131md\u0131r. &#8220;Bu heyvanlar\u0131n bir \u00e7oxu \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259ziyy\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, l\u0259ng davrana bilm\u0259rik v\u0259 hesabat m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin t\u00f6vsiy\u0259l\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn birlikd\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131q\u201d.<\/p>\n<p><strong>K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvanlar<\/strong><\/p>\n<p>H\u0259r il milyardlarla heyvan \u00f6lk\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rini v\u0259 qit\u0259l\u0259ri ke\u00e7\u0259r\u0259k, quru, okean v\u0259 hava yolu il\u0259 k\u00f6\u00e7 edir, onlardan b\u0259zil\u0259ri \u0259lveri\u015fli m\u00fchit axtararaq minl\u0259rl\u0259 kilometrlik m\u0259saf\u0259ni q\u0259t edir.<\/p>\n<p>K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvan n\u00f6vl\u0259ri d\u00fcnya ekosisteml\u0259rinin qorunmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r &#8211; bitkil\u0259ri tozland\u0131r\u0131r, \u0259sas qida madd\u0259l\u0259rini da\u015f\u0131y\u0131r, z\u0259r\u0259rvericil\u0259ri ovlay\u0131r v\u0259 karbonun toplanmas\u0131na k\u00f6m\u0259k edir.<\/p>\n<p><strong>M\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n olan aliml\u0259rin birg\u0259 \u0259m\u0259yi<\/strong><\/p>\n<p>Hesabat bir s\u0131ra dig\u0259r ixtisasla\u015fm\u0131\u015f t\u0259\u015fkilatlar\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 BMT-nin \u018ftraf M\u00fchit Proqram\u0131n\u0131n \u00dcmumd\u00fcnya t\u0259bi\u0259ti m\u00fchafiz\u0259 monitorinq M\u0259rk\u0259zind\u0259n ekoloq aliml\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlan\u0131b.<\/p>\n<p>Hesabatda \u0259sas diqq\u0259t Konvensiyan\u0131n t\u0259r\u0259fl\u0259ri beyn\u0259lxalq m\u00fchafiz\u0259y\u0259 ehtiyac\u0131 olan v\u0259 m\u00fcvafiq siyah\u0131ya daxil edilmi\u015f 1189 heyvan n\u00f6v\u00fcn\u0259 yetirilir. Eyni zamanda, t\u0259dqiqat m\u00fc\u0259llifl\u0259ri bu siyah\u0131ya daxil olmayan \u00fc\u00e7 mind\u0259n \u00e7ox k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvan n\u00f6v\u00fcn\u00fcn v\u0259ziyy\u0259tini \u0259lav\u0259 olaraq t\u0259hlil edibl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan v\u0259h\u015fi heyvan n\u00f6vl\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda Konvensiya<\/strong><\/p>\n<p>K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan v\u0259h\u015fi heyvan n\u00f6vl\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda Konvensiya (CMS v\u0259 ya Bonn Konvensiyas\u0131 olaraq da tan\u0131nan) quru v\u0259 d\u0259niz k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvanlar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan qu\u015flar\u0131 \u0259hat\u0259 dair\u0259si boyunca qoruma\u011f\u0131 h\u0259d\u0259fl\u0259yir. Bu, 1979-cu ild\u0259 BMT-nin \u018ftraf M\u00fchit Proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 ba\u011flanm\u0131\u015f beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259dir. Konvensiyan\u0131n imzalanmas\u0131ndan b\u0259ri i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n say\u0131 t\u0259dric\u0259n art\u0131r v\u0259 indi Afrika, M\u0259rk\u0259zi v\u0259 C\u0259nubi Amerika, Asiya, Avropa v\u0259 Okeaniyan\u0131n 133 \u00f6lk\u0259sini ehtiva edir.<\/p>\n<p>Konvensiyada sadalanan n\u00f6vl\u0259r, \u0259hat\u0259 dair\u0259l\u0259rinin ham\u0131s\u0131nda v\u0259 ya \u0259ks\u0259riyy\u0259tind\u0259 yoxolma t\u0259hl\u00fck\u0259si alt\u0131ndad\u0131r v\u0259 ya qoruma statuslar\u0131n\u0131 art\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn koordinasiyal\u0131 beyn\u0259lxalq f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ehtiyac duyurlar.<\/p>\n<p>Son 30 ild\u0259 siyah\u0131ya al\u0131nm\u0131\u015f 70 k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvan n\u00f6v\u00fc, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u00e7\u00f6l qartal\u0131, le\u015fyey\u0259n qartal v\u0259 v\u0259h\u015fi d\u0259v\u0259 yoxolma t\u0259hl\u00fck\u0259 il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fib. 14 n\u00f6v, \u0259ksin\u0259, onlar\u0131n qorunmas\u0131na dair t\u0259dbirl\u0259r say\u0259sind\u0259 \u0259vv\u0259lkind\u0259n daha yax\u015f\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259dir. Bunlara mavi v\u0259 donqar balinalar, a\u011f quyruqlu qartal v\u0259 qara qa\u011fay\u0131 daxildir.<\/p>\n<p>K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan k\u00f6p\u0259k bal\u0131\u011f\u0131, skat v\u0259 n\u0259r\u0259 bal\u0131\u011f\u0131 da daxil olmaqla Konvensiya siyah\u0131s\u0131na daxil olan dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn bal\u0131q n\u00f6vl\u0259rinin populyasiyalar\u0131n\u0131n 1970-ci ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri 90 faiz azald\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 y\u00fcks\u0259k yoxolma riski il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fm\u0259si fakt\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck narahatl\u0131q do\u011furur.<\/p>\n<p>Konvensiyan\u0131n siyah\u0131s\u0131na daxil edilm\u0259mi\u015f 399 k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvan n\u00f6v\u00fc d\u0259 k\u00f6k\u00fc k\u0259silm\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259si alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Populyasiyalar\u0131n b\u0259rpas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr<\/strong><\/p>\n<p>Hesabat\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259ri populyasiyalar\u0131n v\u0259 n\u00f6vl\u0259rin b\u0259rpas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu vur\u011fulay\u0131r v\u0259 h\u0259m yerli, h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 u\u011furlu siyas\u0259t d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin\u0259 dair n\u00fcmun\u0259l\u0259r g\u0259tirir. Bel\u0259 ki, Kiprd\u0259 koordinasiyal\u0131 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r qanunsuz qu\u015f ovunu 91 faiz azaltma\u011fa imkan verdi, Qazax\u0131standa qorunma v\u0259 b\u0259rpa \u00fczr\u0259 son d\u0259r\u0259c\u0259 u\u011furlu h\u0259rt\u0259r\u0259fli i\u015f sayqak\u0131 yox olmas\u0131ndan xilas etdi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan v\u0259h\u015fi heyvan n\u00f6vl\u0259rinin 44 faizinin populyasiyas\u0131 azal\u0131r v\u0259 h\u0259r be\u015f n\u00f6vd\u0259n biri yoxolma t\u0259hl\u00fck\u0259si alt\u0131ndad\u0131r. Bu narahatedici tendensiyalar\u0131 k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri s\u00fcbut edir. ARANTV.AZ x\u0259b\u0259r verir ki, hesabat BMT-nin \u018ftraf M\u00fchit Proqram\u0131 (UNEP) t\u0259r\u0259find\u0259n k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan v\u0259h\u015fi heyvan n\u00f6vl\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda Konvensiyan\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq haz\u0131rlan\u0131b. N\u0259\u015fr S\u0259m\u0259rq\u0259ndd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n konfransa h\u0259sr olunub. Bal\u0131q n\u00f6vl\u0259rinin 97 faizi t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131ndad\u0131r B\u00fct\u00fcn n\u00f6vl\u0259rin 44 faizinin populyasiyas\u0131 azal\u0131r, h\u0259r be\u015find\u0259n biri yoxolma t\u0259hl\u00fck\u0259si il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fir. Bal\u0131qlarla ba\u011fl\u0131 v\u0259ziyy\u0259t x\u00fcsusi narahatl\u0131q do\u011furur &#8211; Konvensiyan\u0131n siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015f&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":690672,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630.jpg",923,630,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630.jpg",923,630,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630.jpg",923,630,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630-535x365.jpg",535,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630-840x573.jpg",640,437,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630.jpg",923,630,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630.jpg",923,630,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/17079008092660860553_1200x630-923x620.jpg",923,620,true]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"K\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan v\u0259h\u015fi heyvan n\u00f6vl\u0259rinin 44 faizinin populyasiyas\u0131 azal\u0131r v\u0259 h\u0259r be\u015f n\u00f6vd\u0259n biri yoxolma t\u0259hl\u00fck\u0259si alt\u0131ndad\u0131r. Bu narahatedici tendensiyalar\u0131 k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan heyvanlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk ara\u015fd\u0131rman\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri s\u00fcbut edir. ARANTV.AZ x\u0259b\u0259r verir ki, hesabat BMT-nin \u018ftraf M\u00fchit Proqram\u0131 (UNEP) t\u0259r\u0259find\u0259n k\u00f6\u00e7\u0259ri ya\u015fayan v\u0259h\u015fi heyvan n\u00f6vl\u0259rinin qorunmas\u0131 haqq\u0131nda Konvensiyan\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq haz\u0131rlan\u0131b. N\u0259\u015fr&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/690671"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=690671"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/690671\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/690672"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=690671"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=690671"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=690671"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}