{"id":696169,"date":"2024-02-29T14:53:45","date_gmt":"2024-02-29T10:53:45","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=696169"},"modified":"2024-02-29T14:53:45","modified_gmt":"2024-02-29T10:53:45","slug":"az%c9%99rbaycan-dilinin-etimologiya-lug%c9%99ti-niy%c9%99-indiy%c9%99-kimi-hazirlanmayib-aciqlama","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=696169","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan dilinin etimologiya l\u00fc\u011f\u0259ti niy\u0259 indiy\u0259 kimi haz\u0131rlanmay\u0131b? &#8211; A\u00c7IQLAMA"},"content":{"rendered":"<p>D\u00fcnya \u0259halisi m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015faraq bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t qurur. Hans\u0131 dilin daha z\u0259ngin, daha g\u00fccl\u00fc dil olmas\u0131 h\u0259r zaman m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusu olub. Burada n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7iril\u0259n kriteriyalardan biri d\u0259 dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibidir. Y\u0259ni \u00fcmumi q\u0259bul edil\u0259n fikir bel\u0259dir ki, bir dilin s\u00f6z ehtiyat\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7oxdursa, o dil z\u0259ngin hesab oluna bil\u0259r.<\/p>\n<p>B\u0259s Az\u0259rbaycan dili nec\u0259? Dilimizin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u00f6z var v\u0259 onu z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259l\u0259r etm\u0259k laz\u0131md\u0131r?<\/p>\n<p>Modern.az-a a\u00e7\u0131qlama ver\u0259n N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun direktor m\u00fcavini, dil\u00e7i-alim M\u00f6hs\u00fcn Na\u011f\u0131soylu bildirib ki, \u0259sas problem Az\u0259rbaycan dilinin etimologiya l\u00fc\u011f\u0259tinin olmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan dilinin etimologiya l\u00fc\u011f\u0259ti indiy\u0259 kimi haz\u0131rlanmay\u0131b.\u00a0Halbuki dig\u0259r xalqlar\u0131n \u00e7oxu etimologiya l\u00fc\u011f\u0259tini haz\u0131rlay\u0131b. Tatarlar, yakutlar, ba\u015fq\u0131rdlar, qazaxlar, T\u00fcrkiy\u0259\u00a0t\u00fcrkl\u0259rin \u00f6z\u00fc, ancaq bizd\u0259 yoxdur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin izahl\u0131 l\u00fc\u011f\u0259tinin birinci cildi 1966-c\u0131 ild\u0259 4 cildd\u0259n ibar\u0259t \u00e7ap olunub. Sonuncu is\u0259 1987-ci ild\u0259 \u00e7ap edilib. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 bizim dilimiz\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u00f6z daxil olub. Az\u0259rbaycan dilinin izahl\u0131 l\u00fc\u011f\u0259td\u0259 40 min\u0259 yax\u0131n s\u00f6z var. Orfoqrafiya l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 is\u0259 2013-c\u00fc ild\u0259\u00a0100 min idi, ancaq m\u0259lum oldu ki, orada t\u0259krarlanan, qondarma s\u00f6zl\u0259r var. Ona g\u00f6r\u0259 sonuncu, 2021-ci ild\u0259 l\u00fc\u011f\u0259td\u0259\u00a090 min\u00a0s\u00f6z m\u00fc\u0259yy\u0259n edilib. 2021-ci il orfoqrafiya l\u00fc\u011f\u0259tinin son versiyas\u0131na 2013-c\u00fc ild\u0259n sonra dilimiz\u0259 daxil olan v\u0259 \u0259vv\u0259lki l\u00fc\u011f\u0259td\u0259 unudulan 4000-\u0259 yax\u0131n s\u00f6z daxil edilib. L\u00fc\u011f\u0259t\u0259 \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259rin dem\u0259k olar ki, ham\u0131s\u0131 daxil edilib. Ola bil\u0259r ki, daxil edilm\u0259y\u0259n, unudulmu\u015f s\u00f6zl\u0259r olsun. L\u00fc\u011f\u0259t el\u0259 bir \u015feydir ki, s\u00f6zl\u0259r unudula bil\u0259r. Ancaq g\u00fcnd\u0259lik istifad\u0259 olunan s\u00f6zl\u0259r maksimum daxil edilib. Qeyd edim ki, 40 faizd\u0259n \u00e7ox s\u00f6z al\u0131nmad\u0131r. Dilimiz\u0259 h\u0259r il daxil olan s\u00f6zl\u0259ri dem\u0259k \u00e7\u0259tindir\u201d.<\/p>\n<p>Ba\u015fqa\u00a0t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r k\u00f6m\u0259yimiz\u0259 g\u0259l\u0259 bil\u0259r&#8230;<\/p>\n<p>Dil\u00e7i-alim hesab edir ki, Az\u0259rbaycan dilinin z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259si daxili imkanlar hesab\u0131na ba\u015f tutmal\u0131d\u0131r:<\/p>\n<p>\u201c\u018fcn\u0259bi s\u00f6zl\u0259rin d\u0259 dil\u0259 \u0259lav\u0259 olunmas\u0131 qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r. B\u0259zi \u015f\u0259xsl\u0259r dil\u0259 o q\u0259d\u0259r \u0259cn\u0259bi s\u00f6zl\u0259r g\u0259tiribl\u0259r ki, yerli-yersiz istifad\u0259 olunur. Problem ondad\u0131r ki, biz s\u00f6zl\u0259ri ba\u015fqa dill\u0259rd\u0259n oldu\u011fu kimi g\u00f6t\u00fcr\u00fcr\u00fck. Halbuki dilin \u00f6z daxili imkanlar\u0131 hesab\u0131na s\u00f6z yaratmaq olar.<\/p>\n<p>Dilin z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259si m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259n biri dialektl\u0259rdir. Dialektl\u0259rd\u0259 q\u0259dim s\u00f6zl\u0259rimiz \u00f6z varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyub\u00a0saxlay\u0131blar. M\u0259s\u0259l\u0259n, t\u00fcrkc\u0259 bel\u0259dir, s\u00f6z\u00fcn qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 tap\u0131b i\u015fl\u0259dirl\u0259r. Az\u0259rbaycan dilini z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259yin dig\u0259r yolu, ba\u015fqa t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r hesab\u0131na ola bil\u0259r. M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin bir-birin\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131 proses gedir. Bel\u0259 olan halda niy\u0259 dild\u0259 d\u0259 bu \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rm\u0259sin?\u201d<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t Dil Komissiyas\u0131 yan\u0131nda Monitorinq M\u0259rk\u0259zinin direktoru Sevinc \u018fliyeva is\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin z\u0259ngin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n<p>\u201cAz\u0259rbaycan dili z\u0259ngin dildir. Nitqimizin z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 ehtiyac var.\u00a0Dialektl\u0259r hesab\u0131na dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibi geni\u015fl\u0259ndir\u0259 bil\u0259rik. Dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibin\u0259 al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r g\u0259tirm\u0259kl\u0259 nitqi a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rma\u011fa ehtiyac yoxdur.\u00a0 El\u0259 dialektl\u0259r, \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259r se\u00e7\u0259 bil\u0259rik ki, onlar aktiv \u015f\u0259kild\u0259 dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibin\u0259 daxil olsunlar. Bel\u0259 olduqda, bizim dilimiz daha da z\u0259nginl\u0259\u015f\u0259r. Bu, dilin daha g\u00f6z\u0259l, anla\u015f\u0131ql\u0131 olmas\u0131na z\u0259min yaratm\u0131\u015f olar\u201d.<\/p>\n<p>Sevinc \u018fliyeva Az\u0259rbaycan dilinin z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259si, nitqin formala\u015fmas\u0131nda media n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin \u0259n ciddi t\u0259bli\u011fat vasit\u0259si oldu\u011funu vur\u011fulay\u0131b:<\/p>\n<p>\u201cBizim b\u0259zi media n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rimiz \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus, q\u0259bul \u00a0edilm\u0259y\u0259n, Az\u0259rbaycan\u00a0dilinin qrammatik qanunauy\u011funluqlar\u0131na, dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibin\u0259 uy\u011fun olmayan s\u00f6zl\u0259r g\u0259tirirl\u0259r. Bu s\u00f6zl\u0259rin televiziya, radio ekranlar\u0131nda e\u015fidilm\u0259si, saytlarda yay\u0131mlanmas\u0131 bizim \u00e7ox g\u00f6z\u0259l olan dilimizi z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, eyb\u0259c\u0259rl\u0259\u015fdirir. Onlar\u0131n f\u0259rdi \u00fcslublar\u0131 hesab\u0131na, yerli-yersiz al\u0131nmalardan istifad\u0259 olunmas\u0131 dilimizin leksik normalar\u0131na, l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibin\u0259 uy\u011fun olmayan yad s\u00f6zl\u0259rl\u0259 Az\u0259rbaycan dilini kasadla\u015fd\u0131r\u0131r. Az\u0259rbaycan dilinin ehtiyat\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 \u00f6zl\u0259ri d\u0259 bilm\u0259d\u0259n v\u0259 ya bil\u0259r\u0259k x\u0259l\u0259l g\u0259tirirl\u0259r. Bu, bizi \u00e7ox t\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259ndirir. Bu bar\u0259d\u0259 m\u00fct\u0259madi olaraq t\u00f6vsiy\u0259 v\u0259 t\u0259klifl\u0259rimizi veririk. Media n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin d\u0259 t\u0259klifl\u0259rin\u0259 a\u00e7\u0131\u011f\u0131q. Mart ay\u0131ndan biz t\u0259liml\u0259r\u0259 ba\u015flayaca\u011f\u0131q. T\u0259liml\u0259rd\u0259n sonra bu hal yen\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunarsa, monitorinql\u0259rimizin n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n sonra c\u0259rim\u0259l\u0259rin t\u0259tbiq olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn v\u0259sat\u0259t qald\u0131raca\u011f\u0131q\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnya \u0259halisi m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015faraq bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t qurur. Hans\u0131 dilin daha z\u0259ngin, daha g\u00fccl\u00fc dil olmas\u0131 h\u0259r zaman m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusu olub. Burada n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7iril\u0259n kriteriyalardan biri d\u0259 dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibidir. Y\u0259ni \u00fcmumi q\u0259bul edil\u0259n fikir bel\u0259dir ki, bir dilin s\u00f6z ehtiyat\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7oxdursa, o dil z\u0259ngin hesab oluna bil\u0259r. B\u0259s Az\u0259rbaycan dili nec\u0259? Dilimizin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u00f6z var v\u0259 onu z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259l\u0259r etm\u0259k laz\u0131md\u0131r? Modern.az-a a\u00e7\u0131qlama ver\u0259n N\u0259simi ad\u0131na Dil\u00e7ilik \u0130nstitutunun direktor m\u00fcavini, dil\u00e7i-alim M\u00f6hs\u00fcn Na\u011f\u0131soylu bildirib ki, \u0259sas problem Az\u0259rbaycan dilinin etimologiya l\u00fc\u011f\u0259tinin olmamas\u0131 il\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":696170,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL.jpg",620,413,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL.jpg",620,413,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL.jpg",620,413,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL-548x365.jpg",548,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL.jpg",620,413,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL.jpg",620,413,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL.jpg",620,413,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/AZDA\u00b0LLLLLLL.jpg",620,413,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"D\u00fcnya \u0259halisi m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015faraq bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t qurur. Hans\u0131 dilin daha z\u0259ngin, daha g\u00fccl\u00fc dil olmas\u0131 h\u0259r zaman m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusu olub. Burada n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7iril\u0259n kriteriyalardan biri d\u0259 dilin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibidir. Y\u0259ni \u00fcmumi q\u0259bul edil\u0259n fikir bel\u0259dir ki, bir dilin s\u00f6z ehtiyat\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7oxdursa, o dil z\u0259ngin hesab oluna bil\u0259r. B\u0259s Az\u0259rbaycan dili nec\u0259?&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/696169"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=696169"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/696169\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/696170"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=696169"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=696169"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=696169"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}