{"id":703299,"date":"2024-03-19T11:33:22","date_gmt":"2024-03-19T07:33:22","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=703299"},"modified":"2024-03-19T11:33:22","modified_gmt":"2024-03-19T07:33:22","slug":"folklorsunas-alim-torpaq-c%c9%99rs%c9%99nb%c9%99si-insanin-t%c9%99bi%c9%99tl%c9%99-h%c9%99mr%c9%99y-olmasi-bayramidir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=703299","title":{"rendered":"Folklor\u015f\u00fcnas alim: Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si insan\u0131n t\u0259bi\u0259tl\u0259 h\u0259mr\u0259y olmas\u0131 bayram\u0131d\u0131r"},"content":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycanda Novruz bayram\u0131n\u0131n sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si &#8211; Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si dig\u0259rl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq x\u00fcsusi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilir.<\/p>\n<p><a class=\"azertac-link\" href=\"https:\/\/azertag.az\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">AZ\u018fRTAC<\/a>\u00a0AMEA Folklor \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent \u015eakir Albal\u0131yevin Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si haqq\u0131nda qeydl\u0259rini t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p>Sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 xalq aras\u0131nda \u201cAx\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259\u201d, \u201cTorpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d, \u201cYel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d, \u201c\u00c7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259-suri\u201d adlar\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131r. Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 torpaq oyan\u0131r. Bu fikri ir\u0259li s\u00fcr\u0259n professor Azad N\u0259biyev d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 kimi Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sini q\u0259bul ed\u0259r\u0259k onun \u00f6z\u0259llikl\u0259ri haqq\u0131nda yaz\u0131b: \u201cTorpa\u011f\u0131n oyanmas\u0131n\u0131 ulu \u0259cdadlar\u0131m\u0131z \u0259n \u015f\u0259n, \u015fux m\u0259rasiml\u0259r, n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r, ayinl\u0259r il\u0259 qar\u015f\u0131lam\u0131\u015fd\u0131r. Xalq aras\u0131nda bel\u0259 bir inam olmu\u015fdur ki, d\u00f6rd \u00fcns\u00fcrd\u0259n sonuncusunun oyanmas\u0131 il\u0259 Sel (Su), At\u0259\u015f, Yel v\u0259 Torpaq daha b\u00f6y\u00fck g\u00fcc al\u0131r, \u0259rzin donunu d\u0259yi\u015fir, adamlar\u0131 q\u0131tl\u0131qdan, \u00e7\u0259tinlik v\u0259 m\u0259hrumiyy\u0259td\u0259n qurtarmaqda \u00f6z\u00fcnd\u0259 daha b\u00f6y\u00fck q\u00fcvv\u0259 tap\u0131r. El\u0259 bu inamla ba\u011fl\u0131 xalq aras\u0131nda yay\u0131lm\u0131\u015f \u0259ski bir mifoloji t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u0259 g\u00f6r\u0259, adamlar\u0131n m\u0259hrumiyy\u0259t v\u0259 q\u0131tl\u0131qdan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kdikl\u0259ri bir g\u00fcnd\u0259 Sel (Su), At\u0259\u015f, Yel Torpaq xatunun yeralt\u0131 m\u0259b\u0259din\u0259 qonaq g\u0259lirl\u0259r. Burada yatm\u0131\u015f Torpaq xatunu oyad\u0131b adamlar\u0131n acl\u0131q v\u0259 q\u0131tl\u0131q \u00e7\u0259kdikl\u0259rini ona s\u00f6yl\u0259yirl\u0259r. Torpaq xatun \u201cAdamlar\u0131 f\u0259lak\u0259t\u0259 salan \u00f6z\u00fc f\u0259lak\u0259t\u0259 d\u00fc\u015f\u0259r\u201d, \u2013 dey\u0259 yerind\u0259n qalx\u0131r, Sel (Su), At\u0259\u015f, Yel v\u0259 Torpaq xatun \u0259l-\u0259l\u0259 verib: Z\u0259mz\u0259m g\u0259ldi, At\u0259\u015f g\u0259ldi, Yel g\u0259ldi, t\u0259z\u0259 \u00f6m\u00fcr, t\u0259z\u0259 m\u0259hsul, il g\u0259ldi, \u2013 dey\u0259 oxuya-oxuya i\u015f\u0131ql\u0131 d\u00fcnyaya \u00e7\u0131x\u0131rlar. Deyirl\u0259r, h\u0259min g\u00fcn elin \u0259ziz g\u00fcn\u00fc olan Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 idi\u201d.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si b\u0259r\u0259k\u0259tin, m\u0259hsul art\u0131m\u0131n\u0131n r\u0259mzi olaraq insanlar\u0131 maddi nem\u0259tl\u0259r bollu\u011fu il\u0259 t\u0259min edib ac\u0131ndan \u00f6lm\u0259k t\u0259hl\u00fck\u0259sind\u0259n qurtarmaqla xilasedici dirilik missiyas\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. Torpa\u011f\u0131n m\u00fcq\u0259dd\u0259sliyi haqq\u0131nda, h\u0259yatvericilik g\u00fcc\u00fc haqq\u0131nda \u00e7ox dan\u0131\u015fmaq olar. \u018fn \u0259ski d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259ni is\u0259 mifoloji qaynaqlar \u0259ks etdirir. Kosmoqonik s\u0259ciyy\u0259li mifoloji m\u0259tnl\u0259rd\u0259n birin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0259vv\u0259ll\u0259r Allahdan ba\u015fqa he\u00e7 kim yox imi\u015f. Yer \u00fcz\u00fc d\u0259 ba\u015fdan-aya\u011fa su imi\u015f. Allah bu suyu lil edir, sonra bu lili qurudub torpaq edir, torpaqdan bitkil\u0259ri c\u00fcc\u0259rdir. Ondan sonra da torpaqdan pal\u00e7\u0131q d\u00fcz\u0259ldib insanlar\u0131 yarad\u0131r, onlara ruh verir.<\/p>\n<p>Bu ki\u00e7ik par\u00e7ada d\u00f6rd yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcr\u00fcn k\u00f6m\u0259yil\u0259 d\u00fcnyan\u0131n yaranmas\u0131ndan b\u0259hs edilir. Yer \u00fcz\u00fcn\u00fcn ba\u015fdan-aya\u011fa sudan ibar\u0259t olmas\u0131 fikri burada ilk yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn su oldu\u011funa i\u015far\u0259dir. Sudan lil yarad\u0131lmas\u0131 yen\u0259 ilk yarad\u0131l\u0131\u015f ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 kimi sudan yaranman\u0131 \u0259ks etdirir. M\u00fcq\u0259dd\u0259s \u201cQurani-K\u0259rimd\u0259\u201d buyurulmu\u015f \u201ch\u0259r bir canl\u0131n\u0131 sudan yaratd\u0131q\u201d prinsipinin mifoloji y\u00f6nd\u0259n d\u0259 t\u0259sdiqini g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Mifoloji m\u0259tnd\u0259ki \u201clilin qurudulub torpaq edilm\u0259si\u201d fikri art\u0131q burada iki yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fcnd\u0259n s\u00f6hb\u0259t\u0259 i\u015far\u0259 vurur. \u018fvv\u0259la, sudan torpa\u011f\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 ba\u015f verir: \u0259vv\u0259lc\u0259 torpa\u011f\u0131n ilk \u00fcns\u00fcr\u00fc olan lil, ard\u0131nca lilin b\u0259rkimi\u015f formas\u0131 olan torpaq \u00f6z\u00fc yarad\u0131l\u0131r. B\u0259s bu nec\u0259 ba\u015f verir? Lilin qurudulmas\u0131 hesab\u0131na. Lilin qurudulmas\u0131 \u0259sas\u0131nda b\u0259s hans\u0131 yarad\u0131c\u0131 element i\u015ftirak edir? Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn qurudulma \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131n bir proses kimi n\u0259yin \u2013 hans\u0131 \u00fcns\u00fcr\u00fcn hesab\u0131na getdiyini t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fcm\u00fczd\u0259 canland\u0131r\u0131b cavab tapmal\u0131y\u0131q. \u018flb\u0259tt\u0259, istiliyin hesab\u0131na, istilik is\u0259 \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 yarad\u0131c\u0131 stixiya olan odu (G\u00fcn\u0259\u015fi) simvoliz\u0259 edir. Dem\u0259k, od \u00fcns\u00fcr\u00fc \u2013 G\u00fcn\u0259\u015f istisi olmasa, lilin quruyub b\u0259rkim\u0259si v\u0259 torpa\u011f\u0131n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lm\u0259si prosesi getm\u0259z. M\u0259hz torpa\u011f\u0131n z\u0259minind\u0259 dig\u0259r yarad\u0131lm\u0131\u015flar dirilik tap\u0131b inki\u015faf edir ki, buna da yen\u0259 m\u0259tnd\u0259 i\u015far\u0259l\u0259r var. Torpaqdan bitkil\u0259rin bitib-c\u00fcc\u0259rm\u0259si fikri bitkil\u0259rin timsal\u0131nda dig\u0259r canl\u0131lar al\u0259minin torpa\u011f\u0131n hesab\u0131na yaran\u0131b formala\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir. Torpaqdan yo\u011frulmu\u015f pal\u00e7\u0131qdan insanlar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 onlara ruh verilm\u0259si tipli mifoloji informasiyada da yen\u0259 iki yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcr\u0259 i\u015far\u0259 vurulur. \u018fvv\u0259lki c\u00fcml\u0259d\u0259 n\u0259batat al\u0259minin \u2013 bitkil\u0259rin torpaqdan yaranmas\u0131 (torpaqdan bitkil\u0259rin c\u00fcc\u0259rib bitm\u0259si) qeyd olunubsa, bu c\u00fcml\u0259d\u0259 is\u0259 heyvanat al\u0259minin timsal\u0131nda insanlar\u0131n torpaqdan x\u0259lq olunmas\u0131 fikri diqq\u0259t\u0259 \u00e7\u0259kilir. Dem\u0259li, torpaq maddi varl\u0131q olaraq bitkil\u0259ri v\u0259 insanlar\u0131 yarad\u0131r v\u0259 \u00f6z \u00fcst\u00fcnd\u0259 varl\u0131q al\u0259minin ya\u015fay\u0131b inki\u015faf tapmas\u0131na, canl\u0131 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 \u015f\u0259rait yarad\u0131r. Mifoloji m\u0259tnd\u0259 vur\u011fulanan dig\u0259r bir yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcr\u00fcn \u2013 hava stixiyas\u0131n\u0131n da \u0259h\u0259miyy\u0259tini diqq\u0259td\u0259n k\u0259narda qoymaq olmaz. Bu is\u0259 o dem\u0259kdir ki, torpaqdan yo\u011furulub d\u00fcz\u0259ldil\u0259n insan\u0131n (v\u0259 el\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r canl\u0131lar\u0131n) h\u0259l\u0259 silueti (maddi m\u00fcq\u0259vvas\u0131) yarad\u0131l\u0131b; bu yarad\u0131l\u0131\u015f o zaman tam ba\u015fa \u00e7atacaq ki, insan canl\u0131 olsun \u2013 cana, h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259lsin, dirilsin. Bu dirilm\u0259 insana \u201cruh verilm\u0259si\u201d il\u0259 \u2013 h\u0259yat n\u0259f\u0259si (yarad\u0131c\u0131 hava \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn t\u0259msil\u00e7isi) b\u0259x\u015f edilm\u0259si il\u0259 tamamlan\u0131r. Bu mifoloji m\u0259tnin da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 b\u00f6y\u00fck v\u0259 d\u0259rin m\u0259na y\u00fck\u00fc, m\u0259zmun z\u0259nginliyi h\u0259m d\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n m\u00fcdrikliyinin ifad\u0259\u00e7isidir. H\u0259yat\u0131n dialektik inki\u015faf qanunauy\u011funluqlar\u0131 lakonik \u015f\u0259kild\u0259, lakin dol\u011funlu\u011fu il\u0259 burada \u0259ksini tap\u0131b. H\u0259yat\u0131n, m\u00f6vcudat\u0131n \u0259sas\u0131nda d\u00f6rd yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn dayand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. \u201cYer \u00fcz\u00fcn\u00fcn ba\u015fdan-aya\u011fa su olmas\u0131\u201d \u2013 ilkin su \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fc, suyun qurudulmas\u0131 (istilik m\u0259nb\u0259yi olan od \u00fcns\u00fcr\u00fc il\u0259) hesab\u0131na sudan lil v\u0259 torpa\u011f\u0131n ayr\u0131lmas\u0131 (yarad\u0131lmas\u0131) \u2013 ilkin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n \u0259sas\u0131nda dayanan od v\u0259 torpaq elementl\u0259rini, yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fc olan torpaqdak\u0131 canl\u0131lar\u0131n v\u0259 insan\u0131n dirilik tapmas\u0131, cana g\u0259lm\u0259si \u2013 canlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn is\u0259 son n\u0259tic\u0259d\u0259 onlara \u201cruh verilm\u0259si\u201d \u2013 hava stixiyas\u0131n\u0131 simvolla\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fn ba\u015fl\u0131cas\u0131 is\u0259 odur ki, mifik m\u0259tnd\u0259 h\u0259r yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcr\u00fcn \u00f6z yeri, m\u00f6vqeyi, \u0259h\u0259miyy\u0259ti, rolu, funksiyas\u0131 ayd\u0131nca g\u00f6st\u0259rilib v\u0259 eyni zamanda, bu f\u0259rdi \u00fcns\u00fcrl\u0259r ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda h\u0259yat, ya\u015fay\u0131\u015f, dirilik \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck funksiyan\u0131 yerin\u0259 yetirirl\u0259rs\u0259, h\u0259m\u00e7inin bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131 birl\u0259\u015fib vahid bir komponent t\u0259\u015fkil edirl\u0259r v\u0259 b\u00fct\u00f6v canl\u0131 orqanizm kimi birlikd\u0259 canl\u0131 h\u0259yat\u0131n \u0259sas\u0131nda dayan\u0131rlar. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 xalq t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcnd\u0259 bir-birinin ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si kimi g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n bu d\u00f6rd yarad\u0131c\u0131 h\u0259yat elementini bir-birind\u0259n t\u0259crid ed\u0259r\u0259k birinin rolunu azald\u0131b, dig\u0259rinin funksiyas\u0131n\u0131 \u015fi\u015firtm\u0259kl\u0259 yanl\u0131\u015fl\u0131\u011fa yol ver\u0259 bilm\u0259rik. El\u0259 bu m\u0259ntiqin n\u0259tic\u0259sidir ki, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin h\u0259r birind\u0259 onlar\u0131n ayr\u0131-ayr\u0131 yarad\u0131c\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259rin adlar\u0131 il\u0259 tan\u0131nmas\u0131na baxmayaraq, xalq\u0131m\u0131z m\u0259rasimi akt olaraq bu da\u015f\u0131y\u0131c\u0131 simvollar\u0131n (su, od, yel, torpaq \u00fcns\u00fcrl\u0259rinin) he\u00e7 birini dig\u0259rind\u0259n \u00fcst\u00fcn, ya \u0259skik tutmadan, ham\u0131s\u0131na eyni qaydada \u00f6n\u0259m verib, ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin h\u0259r birinin yarad\u0131c\u0131 elementl\u0259rin\u0259 kompleks \u015f\u0259kild\u0259 yana\u015f\u0131r. Bu, h\u0259m d\u0259 m\u0259rasim v\u0259 ayinl\u0259rd\u0259 xalq m\u00fcdrikliyinin bir g\u00f6st\u0259ricisi kimi q\u0259bul edilm\u0259lidir. Y\u0259ni b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rimizd\u0259 od \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn r\u0259mzi olan ocaq qalan\u0131r, \u015famlar yand\u0131r\u0131l\u0131r, su \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fcn r\u0259mzi kimi qap\u0131-bacalara \u201csu ayd\u0131nl\u0131qd\u0131r\u201d dey\u0259 par\u00e7larda su at\u0131l\u0131r, el\u0259c\u0259 d\u0259 yel (hava), torpaq \u00fcns\u00fcr\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 ayinl\u0259r yerin\u0259 yetirilir. B\u00fct\u00fcn bunlar bir daha onu dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, xalq ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin h\u0259r birind\u0259 bu yarad\u0131c\u0131 elementl\u0259ri simvoliz\u0259 ed\u0259n yarad\u0131c\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259, hami ruhlara eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 q\u0259dir-qiym\u0259t qoyur, h\u0259r bir yarad\u0131c\u0131 ruh sahibin\u0259 xo\u015f ged\u0259c\u0259k ayinl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>T\u0259bi\u0259tin sirri budur: insan da t\u0259bi\u0259tl\u0259 h\u0259mr\u0259y olanda, t\u0259bi\u0259tl\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u00fct\u00f6v g\u00f6r\u0259nd\u0259 s\u0259mimiyy\u0259t v\u0259 xo\u015fb\u0259xtlik ya\u015fan\u0131r. \u0130lax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 (el\u0259c\u0259 d\u0259 Novruz bayram\u0131) mahiyy\u0259tc\u0259 t\u0259bi\u0259tl\u0259 c\u0259miyy\u0259tin bir araya g\u0259lm\u0259si, b\u00fct\u00f6vl\u00fck n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259si bayram\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar bu bayramlarda sanki t\u0259bi\u0259tl\u0259 dil tap\u0131b \u00fcnsiyy\u0259t qura bilirl\u0259r, t\u0259bi\u0259tin dili il\u0259 dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 bacar\u0131rlar. Adamlar dan yeri s\u00f6k\u00fcl\u0259nd\u0259 bulaq ba\u015f\u0131na ged\u0259r, axar suda \u0259l-\u00fczl\u0259rini yuyar, sonra arx\u0131n \u00fcst\u00fcnd\u0259n atlanard\u0131lar. Q\u0131z-g\u0259linl\u0259r s\u0259h\u0259ngl\u0259rinin dibin\u0259 yeddi balaca da\u015f salard\u0131lar. \u00d6z\u00fc d\u0259 h\u0259min da\u015flar\u0131 bula\u011f\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u0259rdil\u0259r. Ki\u015fil\u0259r is\u0259 \u00fc\u00e7 b\u00f6y\u00fcrtk\u0259n qanad\u0131 q\u0131r\u0131b ev\u0259 g\u0259tir\u0259r, qap\u0131n\u0131n, darvazan\u0131n ba\u015f\u0131na, ya da astanas\u0131na ke\u00e7ir\u0259rdil\u0259r. S\u0259h\u0259ng\u0259 sal\u0131nan yeddi da\u015f, el\u0259c\u0259 d\u0259 b\u00f6y\u00fcrtk\u0259n qanadlar\u0131 o biri ilin son \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sin\u0259d\u0259k orada qalard\u0131. Yeniyetm\u0259l\u0259r v\u0259 cavanlar \u00f6zl\u0259ri g\u0259zib qap\u0131 a\u011fz\u0131na d\u0259smal, ya da papaq atard\u0131lar. Ev sahibl\u0259ri onlar\u0131n papa\u011f\u0131na \u015firni, qoz, f\u0131nd\u0131q, qovur\u011fa qoyub qaytarard\u0131lar. \u018fg\u0259r d\u0259smal atan o\u011flan birinin q\u0131z\u0131n\u0131 ist\u0259s\u0259ydi, onda d\u0259smal\u0131n q\u0131ra\u011f\u0131n\u0131 d\u00fcy\u00fcnl\u0259y\u0259rdi. Ata-ana q\u0131zlar\u0131n\u0131 ona ni\u015fanlama\u011fa raz\u0131 olsa, d\u0259smal\u0131n d\u00fcy\u00fcn\u00fcn\u00fc a\u00e7ar v\u0259 q\u0131z\u0131n belin\u0259 ba\u011flayard\u0131. Raz\u0131 olmasalar, d\u0259smala \u015firni qoyub geri qaytarard\u0131lar.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, ayr\u0131-ayr\u0131 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin s\u0131ra d\u00fcz\u00fcm\u00fcnd\u0259ki bax\u0131\u015flar\u0131 m\u00fcxt\u0259lifdir. \u018fg\u0259r sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si kimi yox, Yel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si olaraq q\u0259bul edildiyi t\u0259qdird\u0259 d\u0259 bu, bel\u0259 olmal\u0131 idi. Y\u0259ni Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki dig\u0259r \u00fc\u00e7 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259n (s\u00f6hb\u0259t do\u011fru\u00e7u \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n gedir) t\u0259mt\u0259raql\u0131, z\u0259ngin ayinl\u0259rl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunmas\u0131 fakt\u0131 onun torpaq, ya hava \u00fcns\u00fcr\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan \u00e7ox, ax\u0131rda ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 \u2013 yekun akt\u0131 kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. \u00c7\u00fcnki Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 mahiyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259lki \u00fc\u00e7 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin \u00fcmumil\u0259\u015fdirilmi\u015f \u2013 sinkretiz\u0259 olunmu\u015f yekunla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 \u015f\u0259nliyidir. Nec\u0259 ki yeddi \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin \u0259vv\u0259ld\u0259 g\u0259l\u0259n \u00fc\u00e7\u00fc yalan\u00e7\u0131 olmaqla h\u0259min \u00fc\u00e7 yalan\u00e7\u0131dan biri \u2013 sonuncusu simvolik olaraq qeyd olunur, dig\u0259r iki yalan\u00e7\u0131n\u0131 da \u0259slind\u0259 \u00f6z i\u00e7\u0259risin\u0259 al\u0131r. Bax bel\u0259c\u0259 d\u0259 dig\u0259r d\u00f6rd yarad\u0131l\u0131\u015f \u00fcns\u00fcr\u00fcn\u00fc ifad\u0259 ed\u0259n d\u00f6rd do\u011fru\u00e7u \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin d\u0259 ax\u0131rda g\u0259l\u0259ni \u2013 Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 dig\u0259r \u00f6z\u00fcnd\u0259n \u0259vv\u0259ld\u0259 g\u0259l\u0259n \u00fc\u00e7 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin ayin, m\u0259rasim v\u0259 etiqadlar\u0131n\u0131 \u00f6z can\u0131na \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k (\u00f6z i\u00e7in\u0259 alaraq) h\u0259m \u00f6z\u00fcn\u00fcn, h\u0259m d\u0259 dig\u0259r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcmumilikd\u0259 ellikl\u0259 bayram \u015f\u0259nliyi \u015f\u0259klind\u0259 yola sal\u0131nmas\u0131 m\u0259rasimi kimi t\u0259mt\u0259raqla, b\u00f6y\u00fck co\u015fqu il\u0259 qeyd olunur. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, ilin \u0259n sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si olan Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 bayram\u0131 b\u00fct\u00fcn yeddi \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin ham\u0131s\u0131n\u0131n \u2013 yalan\u00e7\u0131 v\u0259 do\u011fru\u00e7u \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin ham\u0131s\u0131n\u0131n \u00fcmumilikd\u0259 yola sal\u0131nmas\u0131 v\u0259 Novruzun qar\u015f\u0131lanmas\u0131 m\u0259rasimi oldu\u011fundan bu c\u00fcr y\u00fcks\u0259k \u0259hvali-ruhiyy\u0259 \u015f\u0259raitind\u0259, b\u00f6y\u00fck izdihamla ke\u00e7irilir. Bununla da k\u00f6hn\u0259 ilin yola sal\u0131nmas\u0131 v\u0259 yeni ilin (Novruzun) qar\u015f\u0131lanmas\u0131 \u0259r\u0259f\u0259si m\u0259hz ilin ax\u0131r\u0131nc\u0131 \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sinin \u00fcst\u00fcn\u0259 h\u0259val\u0259 olunmu\u015f olur. Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259nin dig\u0259rl\u0259rind\u0259n \u00fcst\u00fcn ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 h\u0259min \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin ayinl\u0259rini d\u0259 \u0259hat\u0259 etm\u0259si m\u0259hz bununla \u0259lam\u0259tdard\u0131r.<\/p>\n<p>Hans\u0131 \u00fcns\u00fcrl\u0259 ba\u011flanmas\u0131ndan, hans\u0131 adla \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq ilax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rin sonuncusunun bir \u00fcmumil\u0259\u015fmi\u015f ad\u0131 var: Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259!<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 \u00c7ingiz Aytmatovun \u201cD\u0259niz k\u0259nar\u0131yla qa\u00e7an Alaba\u015f\u201d \u0259s\u0259rinin m\u0259\u011fzind\u0259 \u2013 mayas\u0131nda is\u0259 insana psixoloji bax\u0131mdan quru sah\u0259sinin \u2013 torpa\u011f\u0131n n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 hava-su kimi vacib oldu\u011fu ideyas\u0131 a\u015f\u0131lan\u0131r. Bir s\u00f6zl\u0259, torpaq \u00fcns\u00fcr\u00fc c\u0259miyy\u0259tin v\u0259 b\u00fct\u00fcn varl\u0131q al\u0259minin \u00fcst\u00fcnd\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 z\u0259mindir ki, torpaqs\u0131z yer \u00fcz\u00fc ba\u015fdan-ba\u015fa xaosa burunmu\u015f olard\u0131. H\u0259tta dini v\u0259 mifoloji m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 insan\u0131n, c\u0259mi m\u00f6vcudat\u0131n torpaqdan yarad\u0131l\u0131b x\u0259lq olunmas\u0131 inam\u0131 var ki, bu da psixoloji amil kimi sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259ni torpaqla ba\u011flama\u011fa vadar ed\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259ndir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycanda Novruz bayram\u0131n\u0131n sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si &#8211; Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si dig\u0259rl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq x\u00fcsusi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilir. AZ\u018fRTAC\u00a0AMEA Folklor \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent \u015eakir Albal\u0131yevin Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si haqq\u0131nda qeydl\u0259rini t\u0259qdim edir. Sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 xalq aras\u0131nda \u201cAx\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259\u201d, \u201cTorpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d, \u201cYel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d, \u201c\u00c7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259-suri\u201d adlar\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131r. Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 torpaq oyan\u0131r. Bu fikri ir\u0259li s\u00fcr\u0259n professor Azad N\u0259biyev d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 kimi Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259sini q\u0259bul ed\u0259r\u0259k onun \u00f6z\u0259llikl\u0259ri haqq\u0131nda yaz\u0131b: \u201cTorpa\u011f\u0131n oyanmas\u0131n\u0131 ulu \u0259cdadlar\u0131m\u0131z \u0259n \u015f\u0259n, \u015fux m\u0259rasiml\u0259r, n\u0259\u011fm\u0259l\u0259r, ayinl\u0259r il\u0259 qar\u015f\u0131lam\u0131\u015fd\u0131r. Xalq aras\u0131nda bel\u0259 bir inam olmu\u015fdur ki,&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":703300,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630.jpg",922,630,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630.jpg",922,630,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630.jpg",922,630,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630-534x365.jpg",534,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630-840x574.jpg",640,437,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630.jpg",922,630,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630.jpg",922,630,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/171082963111839180_1200x630-922x620.jpg",922,620,true]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Az\u0259rbaycanda Novruz bayram\u0131n\u0131n sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si &#8211; Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si dig\u0259rl\u0259rind\u0259n f\u0259rqli olaraq x\u00fcsusi t\u0259nt\u0259n\u0259 il\u0259 qeyd edilir. AZ\u018fRTAC\u00a0AMEA Folklor \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent \u015eakir Albal\u0131yevin Torpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si haqq\u0131nda qeydl\u0259rini t\u0259qdim edir. Sonuncu \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259 xalq aras\u0131nda \u201cAx\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259\u201d, \u201cTorpaq \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d, \u201cYel \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259si\u201d, \u201c\u00c7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259-suri\u201d adlar\u0131 il\u0259 tan\u0131n\u0131r. Ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 torpaq oyan\u0131r. Bu fikri&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/703299"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=703299"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/703299\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/703300"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=703299"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=703299"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=703299"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}