{"id":752682,"date":"2024-09-13T11:06:56","date_gmt":"2024-09-13T07:06:56","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=752682"},"modified":"2024-09-13T11:06:56","modified_gmt":"2024-09-13T07:06:56","slug":"ortaq-turk-%c9%99lifbasinin-yaradilmasi-zamanin-t%c9%99l%c9%99bidir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=752682","title":{"rendered":"Ortaq T\u00fcrk \u018flifbas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 zaman\u0131n t\u0259l\u0259bidir"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>\u00dcmumi k\u00f6k\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 sahib olan t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n bir-biri il\u0259 s\u00fcr\u0259tli inteqrasiya prosesl\u0259rinin getdiyi m\u00fcasir m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 bu xalqlar\u0131n ortaq \u0259lifbaya sahib olmaqlar\u0131n\u0131n tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259ti var<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Dil v\u0259 \u0259lifba h\u0259r bir xalq\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, m\u00f6vcudlu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259n ba\u015fl\u0131ca amill\u0259rd\u0259ndir. Tarix boyunca m\u00fcxt\u0259lif xalqlarla qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r quran, f\u0259rqli dini inanclara inanan t\u00fcrk xalqlar\u0131 bir-birind\u0259n f\u0259rqli t\u00fcrk dil sistemin\u0259 uy\u011fun olan v\u0259 ya olmayan \u00e7oxsayl\u0131 yaz\u0131 sistemind\u0259n istifad\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Z\u0259rur\u0259t v\u0259 zaman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259, m\u0259cburiyy\u0259td\u0259n q\u0259bul edil\u0259n bu yaz\u0131 sisteml\u0259rin\u0259 g\u00f6yt\u00fcrk (runik), mani, soqd, brahmi, uy\u011fur, \u0259r\u0259b, kiril, lat\u0131n \u0259lifbalar\u0131 aiddir. Elmi \u0259d\u0259biyyatda \u00e7ox vaxt yanl\u0131\u015f olaraq run v\u0259 ya runik yaz\u0131 adland\u0131r\u0131lan g\u00f6yt\u00fcrk, yaxud Orxon-Yenisey yaz\u0131s\u0131n\u0131n n\u0259 vaxt v\u0259 harada yaranmas\u0131 haqq\u0131nda indiy\u0259d\u0259k yaln\u0131z f\u0259rziyy\u0259l\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. T\u00fcrkc\u0259nin t\u00fcrkl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ilk \u0259lifba g\u00f6yt\u00fcrk yaz\u0131s\u0131d\u0131r. G\u00f6yt\u00fcrkl\u0259rd\u0259n sonra d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyini \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259n uy\u011furlar\u0131n hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 istifad\u0259 olunan t\u00fcrk yaz\u0131lar\u0131 t\u00fcrk tarixinin f\u0259rq bax\u0131m\u0131ndan \u0259n r\u0259ngli \u0259lifbalar\u0131d\u0131r. Bu d\u00f6vrd\u0259 uy\u011fur, so\u011fd, mani, brahmi, tibet, s\u00fcryani kimi yaz\u0131 sisteml\u0259ri il\u0259 bir \u00e7ox uy\u011fur t\u00fcrkc\u0259si m\u0259tnl\u0259ri qeyd edilmi\u015fdir. T\u00fcrk \u0259d\u0259bi dill\u0259ri bir-birind\u0259n el\u0259 d\u0259 ciddi \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nmir. H\u0259m genetik, tipoloji, h\u0259m d\u0259 qrammatik qurulu\u015flar\u0131, \u0259sas l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibl\u0259rinin \u00fcmumilikl\u0259ri onlar\u0131n bir dil ail\u0259sind\u0259 &#8211; t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sind\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. M\u0259hz bu dil qrupunun, dem\u0259k olar ki, ham\u0131s\u0131 bir-birini el\u0259 bu \u00fcmumiliy\u0259 g\u00f6r\u0259 rahat \u015f\u0259kild\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u0259 bilirl\u0259r.<\/p>\n<p>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n indiy\u0259d\u0259k ortaq t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131 problemi bir z\u0259rur\u0259t kimi t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n h\u0259r birinin maraq dair\u0259sind\u0259 olmu\u015fdur. Ayd\u0131nd\u0131r ki, t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ortaq \u0259lifba m\u0259s\u0259l\u0259si h\u0259ll olunmadan onlar aras\u0131nda ortaq \u00fcnsiyy\u0259ti v\u0259 ortaq imlan\u0131 yaratmaq m\u00fcmk\u00fcn olmazd\u0131. N\u0259hay\u0259t, bu tarixi add\u0131m ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdi. T\u00fcrk D\u00f6vl\u0259tl\u0259ri T\u0259\u015fkilat\u0131 (TDT) t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Ortaq \u018flifba Komissiyas\u0131 34 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t Ortaq T\u00fcrk \u018flifbas\u0131 t\u0259klifi il\u0259 ba\u011fl\u0131 raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259lindi. Bu bar\u0259d\u0259 a\u00e7\u0131qlaman\u0131 Qazax\u0131stan\u0131n paytaxt\u0131 Astanada yerl\u0259\u015f\u0259n T\u00fcrk Akademiyas\u0131 yay\u0131b. Bildirilib ki, sentyabr\u0131n 9-11-d\u0259 Bak\u0131da T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Birg\u0259 \u018flifba Komissiyas\u0131n\u0131n 3-c\u00fc iclas\u0131 ke\u00e7irilib. A\u00e7\u0131qlamada TDT-y\u0259 \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Birg\u0259 \u018flifba Komissiyas\u0131 \u00fczvl\u0259rinin i\u015ftirak etdiyi iclas\u0131n u\u011furla ba\u015fa \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 vur\u011fulan\u0131b. \u0130clas\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259di ortaq \u0259lifba \u00fczr\u0259 i\u015fl\u0259ri yekunla\u015fd\u0131rmaq olub. Bu sah\u0259d\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n m\u0259lumatlardan v\u0259 komissiyan\u0131n 2 illik f\u0259aliyy\u0259t t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259n yararlanaraq t\u00fcrk dill\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lifba layih\u0259si elan edilib. 34 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t ortaq t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131 t\u0259klifi il\u0259 ba\u011fl\u0131 raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 olunub. M\u0259lumata g\u00f6r\u0259, \u0259lifba il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk d\u0259f\u0259 1991-ci ild\u0259 elm adamlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Lat\u0131n \u0259lifbas\u0131 \u0259sas\u0131nda Ortaq T\u00fcrk \u018flifbas\u0131 layih\u0259sinin h\u0259rt\u0259r\u0259fli n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irildiyi v\u0259 komissiya \u00fczvl\u0259rinin bu \u0259lifba layih\u0259sind\u0259 haz\u0131rlanmas\u0131 laz\u0131m olan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 uy\u011fun q\u0259rarlar verildiyi vur\u011fulan\u0131b. A\u00e7\u0131qlamda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar qeyd edilir: \u201cBu f\u0259dakar i\u015f n\u0259tic\u0259sind\u0259 34 h\u0259rfd\u0259n ibar\u0259t Ortaq T\u00fcrk \u018flifbas\u0131 t\u0259klifi il\u0259 ba\u011fl\u0131 raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 olunub. T\u0259klif olunan \u0259lifbada h\u0259r bir h\u0259rf t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 rast g\u0259lin\u0259n m\u00fcxt\u0259lif foneml\u0259ri t\u0259msil edir\u201d. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, \u00fcmumi k\u00f6k\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 sahib olan t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n bir-biri il\u0259 s\u00fcr\u0259tli inteqrasiya prosesl\u0259rinin getdiyi m\u00fcasir m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 bu xalqlar\u0131n ortaq \u0259lifbaya sahib olmaqlar\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259sna \u0259h\u0259miyy\u0259ti var.<\/p>\n<p>Xat\u0131rladaq ki, elmi-t\u0259cr\u00fcbi \u0259sas\u0131 M.F.Axundov t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259l\u0259 XIX \u0259srd\u0259 qoyulan yeni ortaq \u0259lifba m\u0259s\u0259l\u0259si XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 bir daha aktualla\u015fd\u0131 v\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda birinci olaraq 1922-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycanda \u00fcmumt\u00fcrk s\u0259ciyy\u0259li lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7id realla\u015fd\u0131. Az sonra t\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti bu \u0259lifban\u0131 q\u0259bul etdi. Lakin siyasi s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n, daha d\u0259qiq des\u0259k, t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n bir-birin\u0259 daha da yax\u0131nla\u015fmas\u0131na q\u0131sqancl\u0131q s\u0259b\u0259bind\u0259n bu layih\u0259ni tam h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Sovet liderl\u0259rinin repressiya siyas\u0259ti lat\u0131n qrafikal\u0131 ortaq t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131na m\u00fcnasib\u0259td\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rdi. He\u00e7 20 il ke\u00e7m\u0259mi\u015f Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n daxilind\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n \u0259lifbas\u0131 m\u0259cburi sur\u0259td\u0259 ruslar\u0131n istifad\u0259 etdiyi kiril \u0259lifbas\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259z edildi.<\/p>\n<p>1930-cu ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Sovetl\u0259r Birliyi t\u0259rkibind\u0259ki t\u00fcrk toplumlar\u0131n\u0131n \u0259lifbalar\u0131n\u0131 ortaq yaz\u0131 sistemi il\u0259 lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lan Ortaq T\u00fcrk \u018flifbas\u0131 ara\u015fd\u0131rmas\u0131 \u0259slind\u0259 bu sah\u0259d\u0259ki t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Sibird\u0259ki t\u00fcrk boylar\u0131ndan biri olan Sahalar 1917-ci ild\u0259 t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda lat\u0131n \u0259lifbas\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259n ilk tayfad\u0131r. Eyni b\u00f6lg\u0259d\u0259 tuval\u0131lar uzun m\u00fcdd\u0259t monqol \u0259lifbas\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k 1930-cu ild\u0259 lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ibl\u0259r. Lakin sonradan tuval\u0131lar kiril \u0259lifbas\u0131n\u0131 q\u0259bul edibl\u0259r. Uzun ill\u0259r lat\u0131n \u0259lifbas\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkl\u0259rinin, Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n \u0259lifba d\u0259yi\u015fikliyinin q\u0259bul edilm\u0259sind\u0259 v\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u0259siri olub. Qrammatik qaydalara v\u0259 l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibin\u0259 g\u00f6r\u0259 bir-birin\u0259 \u00e7ox yax\u0131n olan Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259si, t\u00fcrkm\u0259n t\u00fcrkc\u0259si v\u0259 Qaqauz t\u00fcrkc\u0259sinin lat\u0131n \u0259lifbas\u0131 il\u0259 yaz\u0131lma\u011fa ba\u015flamas\u0131 ortaq \u0259lifba \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm \u0259sas t\u0259\u015fkil edir. Sovet hakimiyy\u0259tinin m\u00f6vcud oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 \u00fcmumt\u00fcrk \u0259lifbas\u0131 v\u0259 imlas\u0131 problemi \u00f6z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 saxlamaqda davam etdiyind\u0259n imperiya da\u011f\u0131lan kimi bu ideya yenid\u0259n aktualla\u015fd\u0131 v\u0259 bir \u00e7ox t\u00fcrkdilli d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259 lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na qay\u0131d\u0131\u015f ba\u015f tutdu. \u0130ftixarla dey\u0259 bil\u0259rik ki, bu ideyan\u0131 ilk d\u0259f\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdir\u0259n Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti v\u0259 xalq\u0131 oldu. Lat\u0131n \u0259lifbas\u0131 t\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 Az\u0259rbaycanda istifad\u0259 edildi.<\/p>\n<p>Burada \u00e7ox \u00f6n\u0259mli olan bir fakt\u0131 xat\u0131rladaq. H\u0259l\u0259 98 il bundan \u00f6nc\u0259 Ortaq T\u00fcrk \u018flifbas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk m\u00fczakir\u0259l\u0259r d\u0259 m\u0259hz Bak\u0131da ba\u015f tutmu\u015fdu. 1926-c\u0131 ilin 26 fevral-6 mart tarixl\u0259rind\u0259 Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n tarixi, \u0259d\u0259biyyat\u0131, dili, \u0259lifbas\u0131, etnoqrafiyas\u0131 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir s\u0131ra m\u00fch\u00fcm v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bul edildiyi Birinci T\u00fcrkoloji Qurultayda lat\u0131n qrafikal\u0131 \u0259lifbaya ke\u00e7idin elmi-metodik prinsipl\u0259ri \u0259trafl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259nib haz\u0131rland\u0131. Bel\u0259 ki, Birinci T\u00fcrkoloji Qurultayda q\u0259bul edil\u0259n q\u0259rara \u0259saslanaraq 1929-cu il yanvar\u0131n 1-d\u0259n Sovet h\u00f6kum\u0259ti \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131n\u0131n istifad\u0259sin\u0259 qada\u011fa qoydu. Bu qurultay XX y\u00fczillikd\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131nda ba\u015f vermi\u015f \u0259n \u0259lam\u0259tdar hadis\u0259l\u0259rd\u0259n biri kimi tarix\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc. Qurultay\u0131n i\u015find\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 m\u0259kan\u0131nda ya\u015fayan t\u00fcrk xalqlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, xarici qonaqlar, \u00fcmumilikd\u0259 is\u0259 131 n\u0259f\u0259r n\u00fcmay\u0259nd\u0259 \u2014 aliml\u0259r, dil\u00e7il\u0259r, tarix\u00e7il\u0259r, \u015fairl\u0259r, yaz\u0131\u00e7\u0131lar v\u0259 dig\u0259r g\u00f6rk\u0259mli m\u00fctt\u0259f\u0259kkirl\u0259r i\u015ftirak edirdi. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni inteqrasiyas\u0131nda m\u00fch\u00fcm bir m\u0259rh\u0259l\u0259nin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015f bu m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m qurultay ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 geni\u015f v\u00fcs\u0259ti v\u0259 b\u00f6y\u00fck bir co\u011frafi m\u0259kanda ya\u015fayan \u00e7oxsayl\u0131 t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir s\u0131ra taley\u00fckl\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin qoyulu\u015fu, i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirilm\u0259si bax\u0131m\u0131ndan m\u00fcst\u0259sna \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Qurultay\u0131n iclaslar\u0131na Az\u0259rbaycan SSR M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin s\u0259dri S\u0259m\u0259d A\u011famal\u0131o\u011flu s\u0259drlik etmi\u015f, qurultay\u0131n R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tin\u0259 \u2014 S\u0259m\u0259d A\u011famal\u0131o\u011flu, Az\u0259rbaycandan Ruhulla Axundov, H\u0259bib C\u0259biyev, tan\u0131nm\u0131\u015f \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas-tarix\u00e7i alim, akademik Vasili Bartold, akademik Sergey Oldenburq, Avropa aliml\u0259rinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, professor F.F.Mensel, RSFSR Xalq Maarif Nazirliyind\u0259n Naqovitsin, professor B\u0259kir \u00c7obanzad\u0259, professor Aleksandr Samoylovi\u00e7, Qazax\u0131standan \u018fhm\u0259d Baytursunov, Yakutiyadan \u0130sidor Baraxov, \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q Assosiasiyas\u0131ndan \u0130lya Borozdin v\u0259 M. Pavlovi\u00e7, Tatar\u0131standan Q\u0259limcan \u0130brahimov, Ba\u015fq\u0131rd\u0131standan \u0130delquzin, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n Mehmet Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, Da\u011f\u0131standan C\u0259lal\u0259ddin Qorxmazov, \u00d6zb\u0259kistandan Rahim \u0130nogomov, Qara-Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131standan Tunstanov, T\u00fcrkm\u0259nistandan Berdiyev, Kr\u0131mdan Osman Nuri Ak\u00e7\u00f6krakl\u0131, \u015eimali Qafqazdan Umar \u018fliyev se\u00e7ilmi\u015fdil\u0259r. \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259, Banq, Mustafa Quliyev, akademik Nikolay Marr, Anatoli Luna\u00e7arski v\u0259 Tomsen qurultay\u0131n R\u0259yas\u0259t Hey\u0259tin\u0259 f\u0259xri \u00fczv\u00fc olmu\u015fdular.<\/p>\n<p>Lakin qurultay i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n sonrak\u0131 f\u0259aliyy\u0259ti f\u0259ci\u0259vi hadis\u0259l\u0259rl\u0259 yadda qald\u0131. Qurultay\u0131n i\u015find\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n 100-d\u0259n art\u0131q i\u015ftirak\u00e7\u0131 sonradan pant\u00fcrkizmd\u0259 ittiham edil\u0259r\u0259k represiyaya u\u011frad\u0131. \u018fks\u0259r alim v\u0259 m\u00fctt\u0259f\u0259kkirl\u0259r h\u0259bs v\u0259 fiziki m\u0259hvl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdil\u0259r. Qurultay\u0131n m\u00fch\u00fcm n\u0259tic\u0259si olan t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n lat\u0131n qrafikal\u0131 \u0259lifbaya ke\u00e7idi is\u0259 d\u00fcz 10 il sonra 1939-cu ild\u0259 l\u0259\u011fv edildi v\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan t\u00fcrk xalqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn k\u00fctl\u0259vi olaraq kiril \u0259lifbal\u0131 yaz\u0131 t\u0259tbiq edilm\u0259y\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p><strong>Sevinc Azadi, \u201c\u0130ki sahil\u201d<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00dcmumi k\u00f6k\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 sahib olan t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n bir-biri il\u0259 s\u00fcr\u0259tli inteqrasiya prosesl\u0259rinin getdiyi m\u00fcasir m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 bu xalqlar\u0131n ortaq \u0259lifbaya sahib olmaqlar\u0131n\u0131n tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259ti var Dil v\u0259 \u0259lifba h\u0259r bir xalq\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, m\u00f6vcudlu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259n ba\u015fl\u0131ca amill\u0259rd\u0259ndir. Tarix boyunca m\u00fcxt\u0259lif xalqlarla qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r quran, f\u0259rqli dini inanclara inanan t\u00fcrk xalqlar\u0131 bir-birind\u0259n f\u0259rqli t\u00fcrk dil sistemin\u0259 uy\u011fun olan v\u0259 ya olmayan \u00e7oxsayl\u0131 yaz\u0131 sistemind\u0259n istifad\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Z\u0259rur\u0259t v\u0259 zaman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun \u015f\u0259kild\u0259, m\u0259cburiyy\u0259td\u0259n q\u0259bul edil\u0259n bu yaz\u0131 sisteml\u0259rin\u0259 g\u00f6yt\u00fcrk (runik), mani, soqd, brahmi, uy\u011fur, \u0259r\u0259b, kiril, lat\u0131n \u0259lifbalar\u0131 aiddir. Elmi \u0259d\u0259biyyatda&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":752683,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/0ef41260172614867077038670910872532.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"\u00dcmumi k\u00f6k\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t\u0259 sahib olan t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n bir-biri il\u0259 s\u00fcr\u0259tli inteqrasiya prosesl\u0259rinin getdiyi m\u00fcasir m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 bu xalqlar\u0131n ortaq \u0259lifbaya sahib olmaqlar\u0131n\u0131n tarixi \u0259h\u0259miyy\u0259ti var Dil v\u0259 \u0259lifba h\u0259r bir xalq\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, m\u00f6vcudlu\u011funu t\u0259sdiq ed\u0259n ba\u015fl\u0131ca amill\u0259rd\u0259ndir. Tarix boyunca m\u00fcxt\u0259lif xalqlarla qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r quran, f\u0259rqli dini inanclara inanan t\u00fcrk xalqlar\u0131 bir-birind\u0259n f\u0259rqli t\u00fcrk dil sistemin\u0259&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/752682"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=752682"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/752682\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":752684,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/752682\/revisions\/752684"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/752683"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=752682"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=752682"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=752682"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}