{"id":765985,"date":"2024-11-02T08:07:17","date_gmt":"2024-11-02T04:07:17","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=765985"},"modified":"2024-11-02T08:07:17","modified_gmt":"2024-11-02T04:07:17","slug":"oxumaq-v%c9%99-yaddas","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=765985","title":{"rendered":"Oxumaq v\u0259 yadda\u015f"},"content":{"rendered":"<p>Fiziologiya v\u0259 tibb \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 Erik Kandel \u201cYadda\u015f\u0131n axtar\u0131\u015f\u0131nda\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r ki, \u00f6yr\u0259nm\u0259 beynin m\u00fc\u0259yy\u0259n h\u00fcceyr\u0259l\u0259rind\u0259 serial d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirir. Qeyd edim ki, kitab sad\u0259 dild\u0259 yaz\u0131l\u0131b v\u0259 elmin populyarla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir. Kandel yaz\u0131r: \u201cH\u00fcceyr\u0259l\u0259r \u00f6yr\u0259nm\u0259 prosesin\u0259 maraql\u0131 olanda b\u00f6y\u00fcy\u00fcrl\u0259r. Bu, insan \u0259z\u0259l\u0259l\u0259rinin idman zaman\u0131 \u015fi\u015fm\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yir.\u201d \u201c\u00d6yr\u0259n\u0259n\u201d neyron yeni sinapsis (yunanaca \u201cbirl\u0259\u015fm\u0259\u201d, iki neyron aras\u0131nda \u0259laq\u0259 yeri) sonluqlar &#8211; ki\u00e7ik \u00e7\u0131x\u0131nt\u0131lar yarad\u0131rlar v\u0259 bunun hesab\u0131na bir neyron dig\u0259ri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t qurur. Aktiv sonluqlar\u0131n artmas\u0131 \u0259s\u0259b h\u00fcceyr\u0259l\u0259rinin informasiya verm\u0259k qabiliyy\u0259tini \u00e7oxald\u0131r. Proses b\u00fct\u00fcn neyron yollar\u0131nda t\u0259krar olunur v\u0259 bel\u0259likl\u0259 informasiyalar\u0131n toplanmas\u0131 v\u0259 saxlanmas\u0131 yaran\u0131r. Fizioloji n\u00f6qteyi &#8211; n\u0259z\u0259rd\u0259n bizim beynimiz i\u015f g\u00f6r\u00fcr. \u0130nformasiyalar\u0131 h\u0259zm edir, yeni anlay\u0131\u015f v\u0259 xatir\u0259l\u0259r\u0259 qo\u015fulur.<\/p>\n<p>B\u0259s yeni anlay\u0131\u015flar yadda\u015fda uzun m\u00fcdd\u0259t nec\u0259 qal\u0131rlar? Bu \u0259sas\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259 prosesinin intensivliyind\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, o beyind\u0259 fiziki parametrl\u0259ri i\u015f\u0259 sal\u0131r. N\u0259tic\u0259d\u0259 z\u00fclal sintez olunur, sinapsis \u0259laq\u0259l\u0259ri m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirir, m\u00fcxt\u0259lif kimy\u0259vi reaksiyalar ba\u015flay\u0131r, elektrik impulslar\u0131 v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259 zaman\u0131 xeyli enerji yaran\u0131r. N\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox neyron \u00f6yr\u0259nm\u0259 prosesin\u0259 c\u0259lb olunsa, qo\u015fulsa, yadda\u015f \u0259b\u0259di v\u0259 canl\u0131 olacaq. Beyind\u0259 bel\u0259 fiziki d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r daimi xarakter da\u015f\u0131m\u0131r. Bizim unutmaq dem\u0259yimiz, \u00f6yr\u0259nm\u0259 prosesind\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n daxili asossiasiyan\u0131n yava\u015f-yava\u015f z\u0259ifl\u0259m\u0259si v\u0259 itm\u0259sidir. Ancaq yax\u015f\u0131 x\u0259b\u0259r d\u0259 var. B\u00fct\u00fcn sinapsis \u0259laq\u0259l\u0259r bird\u0259n-bir\u0259 itmirl\u0259r. Bunu fiziki haz\u0131rl\u0131qla m\u00fcqayis\u0259 etm\u0259k olar. \u0130dmana fasil\u0259 ver\u0259nd\u0259 biz \u0259ld\u0259 etdiyiniz g\u00fcc\u00fcn bir hiss\u0259sini itirmi\u015f oluruq. Ancaq onun bir hiss\u0259si qal\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 ke\u00e7\u0259nl\u0259ri t\u0259kralamaq asand\u0131r, n\u0259inki yenisini \u00f6yr\u0259nm\u0259k. N\u0259tic\u0259d\u0259 iki tip yadda\u015f\u0131 m\u00fcqayis\u0259 edirl\u0259r: ki\u00e7ik v\u0259 b\u00f6y\u00fck yadda\u015f\u0131.<\/p>\n<p>Q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli yadda\u015f k\u00f6vr\u0259klik v\u0259 tez \u201cu\u00e7ub\u201d getm\u0259kl\u0259 xarakteriz\u0259 olunur. Uzunm\u00fcdd\u0259tli yadda\u015f stabil v\u0259 \u00f6m\u00fcrl\u00fckd\u00fcr, ancaq q\u00fcsursuz deyil. Q\u0131sam\u00fcdd\u0259li yadda\u015f\u0131n uzunm\u00fcdd\u0259tli yada\u015fa ke\u00e7idin\u0259 konsalidasiya deyirl\u0259r. Uzun m\u00fcdd\u0259tli yadda saxlama m\u0259hsuldar \u00f6yr\u0259nm\u0259 prosesind\u0259 formala\u015f\u0131r. Burda m\u00f6vzu su kimi ax\u0131r, asossiativ s\u0131ra yaran\u0131r, ortaya g\u00f6z\u0259l istinadlar g\u0259tirilir.<\/p>\n<p><em><strong>K\u0130TAB YADDA\u015eDIR<\/strong><\/em><\/p>\n<p>B\u00f6y\u00fck Argentina yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 Xorxe Lyuis Borxesin \u201cKitab\u201d essesi \u00e7ox maraql\u0131d\u0131r. Borxes yaz\u0131r: \u201cTelefon e\u015fitm\u0259nin, mikrafon s\u0259sin, q\u0131l\u0131nc qolun, kitab is\u0259 idrak\u0131n davam\u0131d\u0131r. Kitab yadda\u015fd\u0131r.\u201d V\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f fizioloqlar\u0131n birinin fikridir: \u201cAltsheymer x\u0259st\u0259liyi m\u00fcalic\u0259 olunan x\u0259st\u0259likdir. M\u00fcalic\u0259si oxumaqd\u0131r.\u201d<\/p>\n<p>B\u0259z\u0259n 80-90 ya\u015fl\u0131 aliml\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259rini oxuyanda yadda\u015f\u0131n parlaql\u0131\u011f\u0131 v\u0259 d\u0259rinliyi adam\u0131 riqq\u0259t\u0259 g\u0259tirir. Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 Knut Hamsunun 31 ya\u015f\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cAcl\u0131q\u201d roman\u0131 il\u0259 91 ya\u015f\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cOt basm\u0131\u015f c\u0131\u011f\u0131rlar boyu\u201d roman\u0131n\u0131 m\u00fcqayis\u0259 edin. Canl\u0131, y\u0131\u011fcam v\u0259 parlaq bir \u0259s\u0259r. Henri Kissincerin 88 ya\u015f\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u201c\u00c7in haqq\u0131nda\u201d irih\u0259cmli kitab\u0131n\u0131 v\u0259 DNT-nin strukturunu k\u0259\u015ff etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 fiziologiya v\u0259 tibb \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f Ceyms Uotsonun 86 ya\u015f\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cZ\u0259vz\u0259klikd\u0259n qa\u00e7\u0131n\u201d kitab\u0131n\u0131 oxuyun.<\/p>\n<p><em><strong>YADDA\u015e \u00dcZR\u018f PROFESSOR N\u018f DEY\u0130R?<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Professor \u015eerri T\u00f6rkl 30 ildir ki, Massa\u00e7usets Texnologiya \u0130nstitutunda &#8220;Sosial psixologiya&#8221; sah\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqatlar apar\u0131r. O, &#8220;T\u0259nhalar bir yerd\u0259dir&#8221; adl\u0131 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m bir kitab yaz\u0131b. Yadda\u015f \u00fczr\u0259 g\u00f6rk\u0259mli m\u00fct\u0259x\u0259ssisdir. \u015eerri T\u00f6rkl hesab edir ki, texnologiyalar bizi bir-birimizd\u0259n ay\u0131r\u0131r v\u0259 \u0259n\u0259n\u0259vi sosial \u0259laq\u0259l\u0259ri z\u0259ifl\u0259dir. &#8220;Texnologilar, x\u00fcsusil\u0259 sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r bizi g\u00fcnd\u0259lik m\u0259\u015f\u011ful ed\u0259r\u0259k distant v\u0259 m\u0259zmunsuz \u0259laq\u0259l\u0259r hesab\u0131na d\u0259rin \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259n m\u0259hrum edib. &#8220;Dost&#8221; v\u0259 &#8220;b\u0259y\u0259nir\u0259m&#8221; s\u00f6zl\u0259ri son 20 ild\u0259 \u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 itirib. Bizim \u0259sas \u00fcnsiyy\u0259timiz yaz\u0131l\u0131 formaya ke\u00e7ib. T\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, g\u0259ncl\u0259r \u00f6z sosial bacar\u0131qlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirmirl\u0259r. G\u0259nc insanlar \u015f\u0259xsi \u00fcnsiyy\u0259td\u0259 kommunikasiyalar\u0131n\u0131 savadl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 idar\u0259 ed\u0259 bilmirl\u0259r. Bu g\u00fcn biz fikir da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131\u011f\u0131ndan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kirik. Bizim diqq\u0259timiz v\u0259 \u015f\u00fcurumuz haradasa ba\u015fqa yerd\u0259 yerl\u0259\u015fib. Qatarla ged\u0259rk\u0259n m\u0259ni tez -tez vaqon paradoksu d\u0259h\u015f\u0259t\u0259 g\u0259tirir. \u018fvv\u0259lc\u0259 m\u0259n\u0259 el\u0259 g\u0259lir ki, canl\u0131 dan\u0131\u015f\u0131qlarla \u0259hat\u0259 olunmu\u015fam. Sonra anlay\u0131ram ki, s\u0259rni\u015finl\u0259r vaqonlarda olmayan insanlarla \u00fcnsiyy\u0259t qururlar. M\u0259nim d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259m\u0259 g\u00f6r\u0259 insanlar ba\u015fqa s\u0259rni\u015finl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 almadan telofonla dan\u0131\u015fmaqla qapal\u0131 qabal\u0131q n\u00fcmayi\u015f etdirirl\u0259r. Tvitter, Facebook v\u0259 dig\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r milyonlarla insan\u0131 c\u0259lb edib. \u0130nformasiyan\u0131n g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si v\u0259 q\u0259bulunun balans\u0131 bizi bir-birimizi e\u015fitm\u0259kd\u0259n s\u00fcr\u0259tl\u0259 ay\u0131r\u0131b.<\/p>\n<p>Bizi daha t\u0259hl\u00fck\u0259li sosial qorxu n\u00f6v\u00fc b\u00fcr\u00fcy\u0259 bil\u0259r. FOMO &#8211; yaxud itirilmi\u015f imkanlar sindromu. Bu, \u00fcmidsiz ist\u0259kdir, h\u0259r d\u0259qiq\u0259 sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259d\u0259 s\u0259hif\u0259mizi yoxlay\u0131r\u0131q ki, kim s\u0259ni b\u0259y\u0259nib, kiml\u0259r cavab yaz\u0131b, yaxud payla\u015f\u0131b. FOMO &#8211; beyind\u0259n silinm\u0259y\u0259n v\u0259 o q\u0259d\u0259r z\u0259hl\u0259t\u00f6k\u0259n xarakter al\u0131b ki, art\u0131q patalogiya qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r. Art\u0131q ail\u0259l\u0259r \u015fam yem\u0259yin\u0259 \u0259yl\u0259\u015f\u0259nd\u0259 d\u0259 telefonla qurdalan\u0131rlar. Bu k\u0259d\u0259rli m\u0259nz\u0259r\u0259dir. G\u0259ncl\u0259rl\u0259 v\u0259ziyy\u0259t is\u0259 daha a\u00e7\u0131nacaql\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n canl\u0131 \u00fcnsiyy\u0259tl\u0259ri telefon ekran\u0131nda ba\u015f verir.&#8221;<\/p>\n<p>Kitaba qay\u0131d\u0131\u015f art\u0131q b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada geni\u015f v\u00fcs\u0259t al\u0131b. Biz bu prosesd\u0259n geri qala bilm\u0259rik. B\u00f6y\u00fck yadda\u015f\u0131m\u0131z inki\u015faf etm\u0259lidir. Bu is\u0259 oxuma\u011f\u0131n hesab\u0131na ba\u015f verir. Onda Altsheymerd\u0259n d\u0259 qorxmayacaqs\u0131n\u0131z.<\/p>\n<p><strong>Etibar \u018fliyev<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Fiziologiya v\u0259 tibb \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 Erik Kandel \u201cYadda\u015f\u0131n axtar\u0131\u015f\u0131nda\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r ki, \u00f6yr\u0259nm\u0259 beynin m\u00fc\u0259yy\u0259n h\u00fcceyr\u0259l\u0259rind\u0259 serial d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirir. Qeyd edim ki, kitab sad\u0259 dild\u0259 yaz\u0131l\u0131b v\u0259 elmin populyarla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir. Kandel yaz\u0131r: \u201cH\u00fcceyr\u0259l\u0259r \u00f6yr\u0259nm\u0259 prosesin\u0259 maraql\u0131 olanda b\u00f6y\u00fcy\u00fcrl\u0259r. Bu, insan \u0259z\u0259l\u0259l\u0259rinin idman zaman\u0131 \u015fi\u015fm\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yir.\u201d \u201c\u00d6yr\u0259n\u0259n\u201d neyron yeni sinapsis (yunanaca \u201cbirl\u0259\u015fm\u0259\u201d, iki neyron aras\u0131nda \u0259laq\u0259 yeri) sonluqlar &#8211; ki\u00e7ik \u00e7\u0131x\u0131nt\u0131lar yarad\u0131rlar v\u0259 bunun hesab\u0131na bir neyron dig\u0259ri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t qurur. Aktiv sonluqlar\u0131n artmas\u0131 \u0259s\u0259b h\u00fcceyr\u0259l\u0259rinin informasiya verm\u0259k qabiliyy\u0259tini \u00e7oxald\u0131r. Proses b\u00fct\u00fcn neyron yollar\u0131nda t\u0259krar olunur v\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":765986,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2024\/11\/66894b3f5fc96e6c5cfc1b08f93074a6_77226_78.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Fiziologiya v\u0259 tibb \u00fczr\u0259 Nobel m\u00fckafat\u0131 laureat\u0131 Erik Kandel \u201cYadda\u015f\u0131n axtar\u0131\u015f\u0131nda\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r ki, \u00f6yr\u0259nm\u0259 beynin m\u00fc\u0259yy\u0259n h\u00fcceyr\u0259l\u0259rind\u0259 serial d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirir. Qeyd edim ki, kitab sad\u0259 dild\u0259 yaz\u0131l\u0131b v\u0259 elmin populyarla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na xidm\u0259t edir. Kandel yaz\u0131r: \u201cH\u00fcceyr\u0259l\u0259r \u00f6yr\u0259nm\u0259 prosesin\u0259 maraql\u0131 olanda b\u00f6y\u00fcy\u00fcrl\u0259r. Bu, insan \u0259z\u0259l\u0259l\u0259rinin idman zaman\u0131 \u015fi\u015fm\u0259sin\u0259 b\u0259nz\u0259yir.\u201d \u201c\u00d6yr\u0259n\u0259n\u201d neyron yeni sinapsis (yunanaca \u201cbirl\u0259\u015fm\u0259\u201d,&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/765985"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=765985"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/765985\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":765987,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/765985\/revisions\/765987"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/765986"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=765985"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=765985"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=765985"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}