{"id":786589,"date":"2025-02-08T14:53:38","date_gmt":"2025-02-08T10:53:38","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=786589"},"modified":"2025-02-08T14:53:38","modified_gmt":"2025-02-08T10:53:38","slug":"oluml%c9%99r-niy%c9%99-g%c9%99ncl%c9%99sib-haminin-evind%c9%99ki-gizli-t%c9%99hluk%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=786589","title":{"rendered":"\u00d6l\u00fcml\u0259r niy\u0259 g\u0259ncl\u0259\u015fib? &#8211; Ham\u0131n\u0131n evind\u0259ki gizli t\u0259hl\u00fck\u0259&#8230;"},"content":{"rendered":"<p>Son 30 ild\u0259 d\u00fcnyada x\u0259r\u00e7\u0259ng x\u0259st\u0259liyind\u0259n \u00f6l\u00fcm hallar\u0131nda ciddi art\u0131m m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. 1990-2019-cu ill\u0259r aras\u0131nda x\u0259r\u00e7\u0259ngd\u0259n \u00f6l\u0259nl\u0259rin say\u0131 t\u0259xmin\u0259n 28 faiz art\u0131b. Haz\u0131rda h\u0259r il t\u0259xmin\u0259n 19,5 milyon insana x\u0259r\u00e7\u0259ng diaqnozu qoyulur v\u0259 10 milyon insan bu x\u0259st\u0259likd\u0259n h\u0259yat\u0131n\u0131 itirir. \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, 2050-ci ild\u0259 bu r\u0259q\u0259ml\u0259rin daha da artaraq 35 milyondan \u00e7ox yeni x\u0259r\u00e7\u0259ng x\u0259st\u0259sin\u0259 \u00e7ataca\u011f\u0131 g\u00f6zl\u0259nilir.<\/p>\n<p>X\u00fcsusil\u0259 50 ya\u015fdan a\u015fa\u011f\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r aras\u0131nda x\u0259r\u00e7\u0259ngin yay\u0131lmas\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259 art\u0131r. 2019-cu ild\u0259 14-49 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131nda 3,26 milyon insana x\u0259r\u00e7\u0259ng diaqnozu qoyulub ki, bu da 1990-c\u0131 ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 79 faiz \u00e7oxdur. Erk\u0259n ya\u015fda x\u0259r\u00e7\u0259ng s\u0259b\u0259bind\u0259n \u00f6l\u00fcm hallar\u0131 is\u0259 27,7 faiz artaraq 1,06 milyon n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7at\u0131b. \u018fn \u00e7ox rast g\u0259lin\u0259n v\u0259 \u00f6l\u00fcm\u0259 s\u0259b\u0259b olan x\u0259r\u00e7\u0259ng n\u00f6vl\u0259ri aras\u0131nda d\u00f6\u015f v\u0259zi, a\u011fciy\u0259r, m\u0259d\u0259, kolorektal v\u0259 prostat v\u0259zi x\u0259r\u00e7\u0259ngi yer al\u0131r\u200b.<\/p>\n<p><strong>X\u0259r\u00e7\u0259ng n\u0259d\u0259n yaran\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>X\u0259r\u00e7\u0259ng orqanizmd\u0259 h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin n\u0259zar\u0259tsiz b\u00f6l\u00fcnm\u0259si v\u0259 b\u00f6y\u00fcm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan x\u0259st\u0259likl\u0259r qrupudur. Bu proses m\u00fcxt\u0259lif s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n ba\u015f ver\u0259 bil\u0259r. \u018fsas s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n biri genetik mutasiyalard\u0131r. Normal h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin DNT-sind\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ba\u015f verdikd\u0259, onlar b\u00f6l\u00fcnm\u0259y\u0259 n\u0259zar\u0259t ed\u0259n mexanizml\u0259ri itir\u0259 v\u0259 \u015fi\u015fl\u0259r yarada bil\u0259rl\u0259r. Bu mutasiyalar irsi ola bil\u0259r v\u0259 ya h\u0259yat boyu m\u00fcxt\u0259lif faktorlar\u0131n t\u0259siri il\u0259 ba\u015f ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>X\u0259r\u00e7\u0259ngin yaranmas\u0131na t\u0259sir ed\u0259n \u0259sas amill\u0259rd\u0259n biri \u0259traf m\u00fchit faktorlar\u0131d\u0131r. T\u00fct\u00fcn istifad\u0259si, spirtli i\u00e7kil\u0259r, radiasiya, hava \u00e7irkliliyi, b\u0259zi kimy\u0259vi madd\u0259l\u0259r v\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015f qidalar kimi faktorlar DNT-y\u0259 z\u0259r\u0259r ver\u0259r\u0259k h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin n\u0259zar\u0259tsiz \u00e7oxalmas\u0131na s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. H\u0259m\u00e7inin qeyri-sa\u011flam qidalanma, azh\u0259r\u0259k\u0259tlilik v\u0259 piyl\u0259nm\u0259 d\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ngin inki\u015faf riskini art\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>Dig\u0259r m\u00fch\u00fcm s\u0259b\u0259b immun sisteminin z\u0259ifl\u0259m\u0259sidir. Normalda b\u0259d\u0259nimiz x\u0259r\u00e7\u0259ng h\u00fcceyr\u0259l\u0259rini m\u0259hv ed\u0259n m\u00fcdafi\u0259 mexanizml\u0259rin\u0259 malikdir, lakin immun sisteminin z\u0259ifl\u0259m\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 bu proses pozula bil\u0259r. Stress, xroniki infeksiyalar v\u0259 b\u0259zi d\u0259rmanlar immuniteti z\u0259ifl\u0259d\u0259r\u0259k x\u0259r\u00e7\u0259ngin inki\u015faf\u0131na \u015f\u0259rait yarada bil\u0259r.<\/p>\n<p>B\u0259zi viruslar v\u0259 infeksiyalar da x\u0259r\u00e7\u0259ngin yaranmas\u0131nda rol oynay\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, papilloma virusu (HPV) u\u015faql\u0131q boynu x\u0259r\u00e7\u0259ngin\u0259, hepatit B v\u0259 C viruslar\u0131 is\u0259 qaraciy\u0259r x\u0259r\u00e7\u0259ngin\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu amill\u0259r x\u0259r\u00e7\u0259ngin yaranmas\u0131na t\u0259sir ets\u0259 d\u0259, \u0259sas s\u0259b\u0259b h\u00fcceyr\u0259 DNT-sind\u0259 ba\u015f ver\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rdir. X\u0259r\u00e7\u0259ngin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn sa\u011flam h\u0259yat t\u0259rzi, d\u00fczg\u00fcn qidalanma, m\u00fcnt\u0259z\u0259m tibbi m\u00fcayin\u0259 v\u0259 risk faktorlar\u0131ndan uzaq durmaq vacibdir.<\/p>\n<p><strong>Ham\u0131n\u0131n evind\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ng x\u0259st\u0259liyi yaradan madd\u0259 var<\/strong><\/p>\n<p>Plastik qablar m\u00fc\u0259yy\u0259n hallarda insan sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn risk yarada bil\u0259r. X\u00fcsusil\u0259, plastik qablar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 olan kimy\u0259vi madd\u0259l\u0259r &#8211; bisfenol A (BPA) v\u0259 ftalatlar b\u0259d\u0259n\u0259 ke\u00e7dikd\u0259 hormonal d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu madd\u0259l\u0259r uzun m\u00fcdd\u0259t orqanizmd\u0259 qald\u0131qda x\u0259r\u00e7\u0259ng riskini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131na dair b\u0259zi elmi ara\u015fd\u0131rmalar var. X\u00fcsusil\u0259 isti yem\u0259kl\u0259rin v\u0259 i\u00e7kil\u0259rin plastik qablarda saxlan\u0131lmas\u0131 zaman\u0131 bu kimy\u0259vi madd\u0259l\u0259rin qidaya ke\u00e7m\u0259 ehtimal\u0131 art\u0131r.<\/p>\n<p>BPA, insan orqanizmind\u0259 hormon kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k endokrin sistem poz\u011funluqlar\u0131, metabolik probleml\u0259r v\u0259 h\u0259tta b\u0259zi x\u0259r\u00e7\u0259ng n\u00f6vl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilir. Buna g\u00f6r\u0259 bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259d\u0259 BPA t\u0259rkibli plastikl\u0259rin istifad\u0259si m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b. Ftalatlar is\u0259 x\u00fcsusil\u0259 u\u015faqlarda v\u0259 hamil\u0259 qad\u0131nlarda sa\u011flaml\u0131q riskl\u0259rini art\u0131r\u0131r. Plastikl\u0259rin t\u0259rkibind\u0259 olan dig\u0259r toksik madd\u0259l\u0259rin d\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli t\u0259siri tam \u00f6yr\u0259nilm\u0259yib, lakin b\u0259zi ara\u015fd\u0131rmalar onlar\u0131n xroniki x\u0259st\u0259likl\u0259r v\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ngl\u0259 \u0259laq\u0259li ola bil\u0259c\u0259yini g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r plastik qablardan m\u00fcmk\u00fcn q\u0259d\u0259r az istifad\u0259 etm\u0259yi, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 \u015f\u00fc\u015f\u0259 v\u0259 ya metal qablar kimi alternativl\u0259r\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259yi t\u00f6vsiy\u0259 edirl\u0259r. H\u0259m\u00e7inin plastik qablar\u0131 mikrodal\u011fal\u0131 sobada istifad\u0259 etm\u0259m\u0259k v\u0259 isti qidalar\u0131 plastik qablarda saxlamamaq da sa\u011flaml\u0131q riskl\u0259rini azalda bil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>Bu qidalardan uzaq durun!<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>X\u0259r\u00e7\u0259ngin yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b olan b\u0259zi qidalar var ki, bunlar orqanizm\u0259 z\u0259r\u0259r ver\u0259n v\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ngin inki\u015faf\u0131na \u015f\u0259rait yaradan madd\u0259l\u0259r ehtiva edir. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, emal olunmu\u015f \u0259t m\u0259hsullar\u0131, m\u0259s\u0259l\u0259n, kolbasa, sosiska, his\u0259 verilmi\u015f \u0259tl\u0259r v\u0259 konservl\u0259\u015fdirilmi\u015f \u0259tl\u0259r bu kateqoriyaya daxildir. Bu c\u00fcr qidalarda nitratlar v\u0259 nitritl\u0259r kimi madd\u0259l\u0259r var ki, bunlar b\u0259d\u0259nin i\u00e7ind\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ng\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259n birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7evril\u0259 bil\u0259r. Ara\u015fd\u0131rmalar g\u00f6st\u0259rir ki, bu m\u0259hsullar\u0131n y\u00fcks\u0259k miqdarda istehlak\u0131 x\u0259r\u00e7\u0259ng riskini art\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Y\u00fcks\u0259k temperaturda bi\u015firilmi\u015f, q\u0131zard\u0131lm\u0131\u015f, ya da his\u0259 verilmi\u015f qidalar da kanserogen madd\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7evrilir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0259t v\u0259 kartof kimi qidalar\u0131n y\u00fcks\u0259k temperaturda q\u0131zard\u0131lmas\u0131 zaman\u0131 akrilamid adl\u0131 madd\u0259 yaran\u0131r ki, bu da x\u0259r\u00e7\u0259ngin yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bununla yana\u015f\u0131, karbonhidratlardan z\u0259ngin, lakin lifd\u0259n m\u0259hrum olan qidalar\u0131n \u00e7ox istehlak\u0131 da b\u0259d\u0259nin immun sistemini z\u0259ifl\u0259dir v\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ngin inki\u015faf\u0131na \u015f\u0259rait yarad\u0131r.<\/p>\n<div id=\"ad-video-container-67a70aacda898\"><\/div>\n<p><img src=\"https:\/\/news.milli.az\/media\/2023\/02\/23\/kolbasa_0256.jpg\" alt=\"\" \/><\/p>\n<p>\u015e\u0259k\u0259rli v\u0259 y\u00fcks\u0259k kalorili qidalar\u00a0x\u00fcsusil\u0259 haz\u0131r \u015fir\u0259l\u0259r v\u0259 q\u0259nnad\u0131 m\u0259hsullar\u0131, h\u0259m\u00e7inin trans ya\u011flar da x\u0259r\u00e7\u0259ng riskini art\u0131ran amill\u0259rdir. Bu m\u0259hsullar\u0131n t\u0259rkibind\u0259ki z\u0259r\u0259rli madd\u0259l\u0259r, orqanizmin h\u00fcceyr\u0259l\u0259rin\u0259 ziyan vura bil\u0259r. X\u00fcsusil\u0259, y\u00fcks\u0259k \u015f\u0259k\u0259rli v\u0259 ya\u011fl\u0131 qidalar\u0131n tez-tez istehlak\u0131 qanda insulin s\u0259viyy\u0259sinin artmas\u0131na, bu da x\u0259r\u00e7\u0259ngin inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259\u015fviq ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>H\u0259m\u00e7inin, duzlu v\u0259 konservl\u0259\u015fdirilmi\u015f qidalar\u0131n \u00e7ox istehlak\u0131 da x\u0259r\u00e7\u0259ng riskini art\u0131r\u0131r. Bu qidalar h\u0259m\u00e7inin m\u0259d\u0259nin v\u0259 ba\u011f\u0131rsaqlar\u0131n normal funksiyalar\u0131na m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k, onlar\u0131n x\u0259r\u00e7\u0259ng\u0259 meylliliyini art\u0131r\u0131r. Duzlu qidalar\u0131n t\u0259krarlanan istehlak\u0131 is\u0259 m\u0259d\u0259 v\u0259 dig\u0259r orqanlarda kanserogen prosesl\u0259ri ba\u015flada bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n\u00a0sa\u011flam h\u0259yat t\u0259rzini qorumaq v\u0259 d\u00fczg\u00fcn qidalanma v\u0259rdi\u015fl\u0259ri yaratmaq, x\u0259r\u00e7\u0259ngin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259r. T\u0259bii, emal edilm\u0259mi\u015f v\u0259 vitaminl\u0259 z\u0259ngin qidalar istehlak etm\u0259k, h\u0259m\u00e7inin q\u0131zard\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 emal olunmu\u015f qidalardan uzaq durmaq x\u0259r\u00e7\u0259ng riskini azald\u0131r. Buna \u0259lav\u0259 olaraq, m\u00fcnt\u0259z\u0259m fiziki aktivlik v\u0259 stressin idar\u0259 edilm\u0259si, orqanizmin x\u0259r\u00e7\u0259ng\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcqavim\u0259tini art\u0131rma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir.<\/p>\n<p><strong>Wi-Fi x\u0259r\u00e7\u0259ng yarad\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>Wi-Fi \u015f\u00fcalar\u0131n\u0131n x\u0259r\u00e7\u0259ng\u0259 s\u0259b\u0259b olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 elmi c\u0259h\u0259td\u0259n s\u00fcbut olunmu\u015f konkret faktlar yoxdur. \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (\u00dcST) Beyn\u0259lxalq X\u0259r\u00e7\u0259ng Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 Agentliyi (IARC) Wi-Fi v\u0259 mobil telefonlardan yay\u0131lan radio dal\u011falar\u0131n\u0131 &#8220;m\u00fcmk\u00fcn kanserogen&#8221; (2B qrupu) kimi t\u0259snif edib. Bu o dem\u0259kdir ki, onlar\u0131n x\u0259r\u00e7\u0259ng riskini art\u0131rmas\u0131 ehtimal olunur, lakin bunu s\u00fcbut ed\u0259c\u0259k kifay\u0259t q\u0259d\u0259r elmi d\u0259lil yoxdur.<\/p>\n<p>Haz\u0131rk\u0131 t\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rir ki, Wi-Fi siqnallar\u0131n\u0131n insan sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na t\u0259siri mobil telefon dal\u011falar\u0131na nisb\u0259t\u0259n daha z\u0259ifdir, \u00e7\u00fcnki onlar\u0131n g\u00fcc\u00fc a\u015fa\u011f\u0131d\u0131r v\u0259 ionla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 deyil. \u0130onla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 olmayan \u015f\u00fcalar (m\u0259s\u0259l\u0259n, Wi-Fi, radio v\u0259 televiziya siqnallar\u0131) h\u00fcceyr\u0259l\u0259r\u0259 birba\u015fa z\u0259r\u0259r vurmaq g\u00fcc\u00fcn\u0259 malik deyil. Buna baxmayaraq, b\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar uzunm\u00fcdd\u0259tli Wi-Fi v\u0259 elektromaqnit \u015f\u00fcalanmaya m\u0259ruz qalman\u0131n potensial riskl\u0259rini ara\u015fd\u0131rmaqda davam edirl\u0259r.<\/p>\n<p><img src=\"https:\/\/news.milli.az\/media\/2024\/07\/18\/internet_modem_vifi_a.jpg\" alt=\"\" \/><\/p>\n<p>H\u0259l\u0259lik aliml\u0259r Wi-Fi dal\u011falar\u0131n\u0131n x\u0259r\u00e7\u0259ng\u0259 s\u0259b\u0259b oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259y\u0259n m\u00f6t\u0259b\u0259r s\u00fcbutlar\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirirl\u0259r. Ancaq m\u00fcmk\u00fcn riskl\u0259rd\u0259n qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn mobil cihazlar\u0131n uzun m\u00fcdd\u0259t istifad\u0259sind\u0259n \u00e7\u0259kinm\u0259k, modem v\u0259 routerl\u0259ri yuxu zaman\u0131 s\u00f6nd\u00fcrm\u0259k v\u0259 simli internetd\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k kimi t\u0259dbirl\u0259r t\u00f6vsiy\u0259 olunur\u200b.<\/p>\n<p><strong>X\u0259r\u00e7\u0259ngd\u0259n nec\u0259 qorunaq?<\/strong><\/p>\n<p>X\u0259r\u00e7\u0259ngd\u0259n qorunma\u011f\u0131n bir ne\u00e7\u0259 \u0259sas yolu vard\u0131r. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, sa\u011flam v\u0259 balansl\u0131 qidalanma \u00e7ox vacibdir. \u018ft m\u0259hsullar\u0131ndan, x\u00fcsusil\u0259 emal olunmu\u015f qidalardan, siqaret v\u0259 alkoqoldan uzaq durmaq x\u0259r\u00e7\u0259ng riskini azald\u0131r. Fiziki aktivlik, y\u0259ni m\u00fcnt\u0259z\u0259m idman v\u0259 ya sad\u0259 g\u0259zintil\u0259r, sa\u011flam \u00e7\u0259ki saxlama\u011fa v\u0259 \u00fcr\u0259k-damar x\u0259st\u0259likl\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alma\u011fa k\u00f6m\u0259k edir. \u00c7\u0259ki idar\u0259si d\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ng riskini azaltmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir, \u00e7\u00fcnki art\u0131q \u00e7\u0259ki b\u0259zi x\u0259r\u00e7\u0259ng n\u00f6vl\u0259rinin inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259\u015fviq ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Stressin idar\u0259 edilm\u0259si d\u0259 \u00f6n\u0259mlidir, \u00e7\u00fcnki uzun m\u00fcdd\u0259t davam ed\u0259n y\u00fcks\u0259k stress s\u0259viyy\u0259l\u0259ri b\u0259d\u0259nin immun sistemini z\u0259ifl\u0259dir v\u0259 orqanizmi x\u0259r\u00e7\u0259ng\u0259 daha h\u0259ssas hala g\u0259tir\u0259 bil\u0259r. Psixoloji sa\u011flaml\u0131q da fiziki sa\u011flaml\u0131q q\u0259d\u0259r \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Buna g\u00f6r\u0259 m\u00fcnt\u0259z\u0259m olaraq istirah\u0259t etm\u0259k, hobbil\u0259r\u0259 vaxt ay\u0131rmaq v\u0259 zehni rahatlama texnikalar\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259k faydal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00fcn\u0259\u015fd\u0259n qorunmaq da \u00e7ox vacibdir, \u00e7\u00fcnki art\u0131q ultrab\u0259n\u00f6v\u015f\u0259yi \u015f\u00fcalara m\u0259ruz qalmaq d\u0259rid\u0259 x\u0259r\u00e7\u0259ngin yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 g\u00fcn\u0259\u015f kremi, qoruyucu paltarlar v\u0259 ba\u015fl\u0131q istifad\u0259 etm\u0259k m\u00fctl\u0259qdir. Ayr\u0131ca, m\u00fcnt\u0259z\u0259m tibbi m\u00fcayin\u0259l\u0259r v\u0259 erk\u0259n diaqnoz, x\u0259r\u00e7\u0259ngin m\u00fcalic\u0259 edil\u0259 bil\u0259n m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 a\u015fkar olunmas\u0131na imkan verir. H\u0259r hans\u0131 bir anormall\u0131q hiss edildikd\u0259, d\u0259rhal h\u0259kim\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259k \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir.\/Milli.az\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Son 30 ild\u0259 d\u00fcnyada x\u0259r\u00e7\u0259ng x\u0259st\u0259liyind\u0259n \u00f6l\u00fcm hallar\u0131nda ciddi art\u0131m m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. 1990-2019-cu ill\u0259r aras\u0131nda x\u0259r\u00e7\u0259ngd\u0259n \u00f6l\u0259nl\u0259rin say\u0131 t\u0259xmin\u0259n 28 faiz art\u0131b. Haz\u0131rda h\u0259r il t\u0259xmin\u0259n 19,5 milyon insana x\u0259r\u00e7\u0259ng diaqnozu qoyulur v\u0259 10 milyon insan bu x\u0259st\u0259likd\u0259n h\u0259yat\u0131n\u0131 itirir. \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, 2050-ci ild\u0259 bu r\u0259q\u0259ml\u0259rin daha da artaraq 35 milyondan \u00e7ox yeni x\u0259r\u00e7\u0259ng x\u0259st\u0259sin\u0259 \u00e7ataca\u011f\u0131 g\u00f6zl\u0259nilir. X\u00fcsusil\u0259 50 ya\u015fdan a\u015fa\u011f\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259r aras\u0131nda x\u0259r\u00e7\u0259ngin yay\u0131lmas\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259 art\u0131r. 2019-cu ild\u0259 14-49 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131nda 3,26 milyon insana x\u0259r\u00e7\u0259ng diaqnozu qoyulub ki, bu da 1990-c\u0131 ill\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 79 faiz \u00e7oxdur.&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":786590,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93.jpg",870,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93.jpg",870,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93.jpg",870,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93-635x365.jpg",635,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93-840x483.jpg",640,368,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93.jpg",870,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93.jpg",870,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/382c9c017f5d8860bf20bae566204b93.jpg",870,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Son 30 ild\u0259 d\u00fcnyada x\u0259r\u00e7\u0259ng x\u0259st\u0259liyind\u0259n \u00f6l\u00fcm hallar\u0131nda ciddi art\u0131m m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. 1990-2019-cu ill\u0259r aras\u0131nda x\u0259r\u00e7\u0259ngd\u0259n \u00f6l\u0259nl\u0259rin say\u0131 t\u0259xmin\u0259n 28 faiz art\u0131b. Haz\u0131rda h\u0259r il t\u0259xmin\u0259n 19,5 milyon insana x\u0259r\u00e7\u0259ng diaqnozu qoyulur v\u0259 10 milyon insan bu x\u0259st\u0259likd\u0259n h\u0259yat\u0131n\u0131 itirir. \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, 2050-ci ild\u0259 bu r\u0259q\u0259ml\u0259rin daha da artaraq 35 milyondan \u00e7ox&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/786589"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=786589"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/786589\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":786591,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/786589\/revisions\/786591"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/786590"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=786589"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=786589"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=786589"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}