{"id":787633,"date":"2025-02-13T17:37:35","date_gmt":"2025-02-13T13:37:35","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=787633"},"modified":"2025-02-13T17:37:35","modified_gmt":"2025-02-13T13:37:35","slug":"duny%c9%99vi-sisteml%c9%99rd%c9%99-inanc-faktoru","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=787633","title":{"rendered":"D\u00fcny\u0259vi sisteml\u0259rd\u0259 inanc faktoru"},"content":{"rendered":"<div class=\"text-content\" data-id=\"\" data-url=\"\">\n<p><strong>C\u0259miyy\u0259tl\u0259r, \u00fcmumi olaraq inancl\u0131d\u0131r.<\/strong><\/p>\n<p>\u0130nsan c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri tarix boyu inanca \u0259saslan\u0131b v\u0259 bu inanc yaln\u0131z f\u0259rdi deyil, h\u0259m d\u0259 kollektiv sisteml\u0259rd\u0259 \u0259ks olunub.<\/p>\n<p>\u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki d\u00f6vl\u0259t sistemi d\u0259, n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u00fcny\u0259vi struktura malik olsa da, inanc \u0259n\u0259n\u0259si \u00fcz\u0259rind\u0259n inki\u015faf etdirilib.<\/p>\n<p>M\u00fcasir d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin bel\u0259, bir \u00e7ox struktur v\u0259 qanunlar\u0131 dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n qaynaqlanaraq formala\u015f\u0131b. D\u00fcny\u0259vi idar\u0259\u00e7ilik modeli, dinin t\u0259sirind\u0259n tamamil\u0259 ayr\u0131lmasa da, zamanla daha sekulyar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259y\u0259 sal\u0131n\u0131b v\u0259 inki\u015faf etdirilib.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, bug\u00fcnk\u00fc h\u00fcquq v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 sistemi, hans\u0131sa inancs\u0131z\u0131n ortaya \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131, k\u0259\u015ff etdiyi mexanizm olmamaqla yana\u015f\u0131, sad\u0259c\u0259 d\u00fcny\u0259vi ideyalar\u0131n m\u0259hsulu deyil, min ill\u0259rl\u0259 var olan, dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin i\u00e7ind\u0259ki h\u00fcquq v\u0259 \u0259dal\u0259t anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n t\u0259zah\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p>M\u0259hz bug\u00fcnk\u00fc qanunvericilik sisteminin \u0259sas\u0131 da, tarix boyu m\u00fcxt\u0259lif dinl\u0259r v\u0259 inanclar k\u00f6lg\u0259sind\u0259 formala\u015fan h\u00fcquq v\u0259 \u0259dal\u0259t prinsipl\u0259rin\u0259 dayanmaqdad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, islam \u015f\u0259ri\u0259ti, xristian h\u00fcququ v\u0259 y\u0259hudi qanunlar\u0131 kimi dini sisteml\u0259r, c\u0259miyy\u0259tl\u0259rd\u0259 nizam v\u0259 qanun anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131na m\u00fch\u00fcm t\u00f6hf\u0259 verib.<\/p>\n<p>Roma h\u00fcququ, q\u0259rb d\u00fcnyas\u0131nda h\u00fcquqi sisteml\u0259rin \u0259sas\u0131n\u0131 qoysa da, xristianl\u0131\u011f\u0131n \u0259xlaqi prinsipl\u0259ri d\u0259 bu prosesd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131b. M\u0259hk\u0259m\u0259, c\u0259za v\u0259 m\u00fclkiyy\u0259t anlay\u0131\u015flar\u0131, \u0259slind\u0259, dini d\u0259y\u0259rl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f v\u0259 zamanla d\u00fcny\u0259vi formaya sal\u0131nm\u0131\u015f qaydalard\u0131r.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/img.internethaber.com\/rcman\/Cw480h259q95gm\/files\/2017\/3\/2\/1758156\/1758156_0_1488410486U0VyA.jpg\" alt=\"\u0130slam 2070'e kadar en b\u00fcy\u00fck din olacak - Internet Haber\" width=\"680\" height=\"367\" \/><\/p>\n<p>Bu \u00a0g\u00fcn, d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259t anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n geni\u015f yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etmi\u015f Q\u0259rbin v\u0259 q\u0259rb d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ke\u00e7mi\u015fin\u0259 n\u0259z\u0259r salsaq, onlar\u0131n \u00e7oxunun teokratik rejiml\u0259rd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 teokratik d\u00f6vl\u0259t \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131qlar\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f olar\u0131q. D\u00fcny\u0259vi sistemd\u0259, dini sistemin ortaya qoydu\u011fu strukturlar saxlan\u0131l\u0131b v\u0259 f\u0259rqli \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 inki\u015faf etdirilib.<\/p>\n<p><strong>\u00a0Orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Avropada kils\u0259 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 yox idi, h\u00fcquq sisteml\u0259ri, idar\u0259etm\u0259 prinsipl\u0259ri v\u0259 h\u0259tta kral hakimiyy\u0259tinin legitimliyi dini \u0259saslara s\u00f6yk\u0259nirdi.<\/strong><\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 kral hakimiyy\u0259ti &#8220;Tanr\u0131n\u0131n l\u00fctf\u00fc&#8221; kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilirdi. Eyni zamanda Fransada XIII v\u0259 XIV \u0259srl\u0259rd\u0259 kral hakimiyy\u0259ti kils\u0259nin d\u0259st\u0259yi il\u0259 g\u00fccl\u0259nirdi. D\u00fcny\u0259vilik prinsipl\u0259ri t\u0259dric\u0259n inki\u015faf ets\u0259 d\u0259, m\u00f6vcud d\u00f6vl\u0259t strukturlar\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131nda dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin b\u00f6y\u00fck rolu olub.<\/p>\n<p>Bu bax\u0131mdan, inanc anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n yaln\u0131z dini aspektd\u0259n ibar\u0259t olmad\u0131\u011f\u0131 v\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259rd\u0259 kollektiv normalara v\u0259 qaydalara olan etimad\u0131 forma\u015fd\u0131ran \u0259sas faktorlardan biri oldu\u011fu inkaredilm\u0259zdir. Qanunlar, konstitusiya v\u0259 dig\u0259r h\u00fcquqi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259r kimi, insanlar\u0131n toplu \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259bul etdiyi sosial qaydalar\u0131n formala\u015fmas\u0131 prosesi, birm\u0259nal\u0131 olaraq dini normalar v\u0259 \u0259xlaqi d\u0259y\u0259rl\u0259rl\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131 olub.<\/p>\n<p>F\u0259rdi olaraq he\u00e7 bir \u015fey\u0259 inanmayan v\u0259 ya ateist m\u00f6vqeyi tutan \u015f\u0259xsl\u0259r bel\u0259, kollektiv sosial qaydalara tabedir. Onlar da dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n qism\u0259n g\u0259l\u0259n h\u00fcquq sisteminin bir par\u00e7as\u0131d\u0131rlar v\u0259 bu sistem \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. Bu, inanc\u0131n f\u0259rdi v\u0259 kollektiv s\u0259viyy\u0259d\u0259 f\u0259rqli m\u00f6vcudlu\u011funu g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259tin formala\u015fmas\u0131nda iki \u0259sas institut m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131b: din v\u0259 ail\u0259. Ail\u0259, c\u0259miyy\u0259tin \u0259n ki\u00e7ik idar\u0259etm\u0259 vahidi kimi sosial qaydalar\u0131n v\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edib. Din is\u0259 ail\u0259ni v\u0259 c\u0259miyy\u0259tin dig\u0259r institutlar\u0131n\u0131 nizama salan m\u0259n\u0259vi v\u0259 h\u00fcquqi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f edib.<\/p>\n<p><img src=\"https:\/\/terapikoltugu.app\/blog\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/farkli-dini-inanclar-jpg.webp\" alt=\"Farkl\u0131 Dini \u0130nan\u00e7lar\" \/><\/p>\n<p>Tarix boyu monarxiyalar, imperiyalar v\u0259 dig\u0259r idar\u0259etm\u0259 formalar\u0131 dini legitimlik \u0259sas\u0131nda qurulub. H\u0259tta d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259tl\u0259r bel\u0259, dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri tamamil\u0259 silm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, onlar\u0131 modernl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k yeni idar\u0259\u00e7ilik sisteml\u0259rin\u0259 inteqrasiya edib.<\/p>\n<p><strong>Bu g\u00fcn biz d\u00fcny\u0259vi sisteml\u0259r i\u00e7ind\u0259 ya\u015fasaq da, onlar\u0131n dini k\u00f6kl\u0259rini inkar etm\u0259k \u00e7\u0259tindir. H\u00fcquq, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 sosial idar\u0259etm\u0259, \u0259sas etibaril\u0259 dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin zamanla d\u00fcny\u0259vil\u0259\u015fdirilmi\u015f formalar\u0131ndan ibar\u0259tdir. D\u00fcny\u0259vilik v\u0259 dinin bir-birin\u0259 t\u0259siri, c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin inki\u015faf prosesind\u0259 qa\u00e7\u0131lmaz bir h\u0259qiq\u0259tdir.<\/strong><\/p>\n<p>Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n, f\u0259rdi inanclar\u0131 m\u00fchakim\u0259 ed\u0259rk\u0259n v\u0259 ya c\u0259miyy\u0259tin d\u00fcny\u0259vil\u0259\u015fm\u0259sini m\u00fczakir\u0259 ed\u0259rk\u0259n, tarixi konteksti n\u0259z\u0259r\u0259 almaq vacibdir. D\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00fcquq sisteml\u0259rinin formala\u015fmas\u0131nda dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin rolunu ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k m\u00fcasir d\u00fcnyan\u0131 daha yax\u015f\u0131 anlama\u011fa k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259k.<\/p>\n<div class=\"news-author text-left\"><a href=\"https:\/\/musavat.com\/author\/elnur-mecidli_161\"><img class=\"img-responsive img-author\" src=\"https:\/\/cdn.musavat.com\/authors\/thumbnails\/174a9a98dfc5a250dc2caa1f9fe77b00.jpeg\" \/>Elnur M\u0259cidli<\/a><\/div>\n<\/div>\n<div><\/div>\n<div><\/div>\n<div class=\"inner-social-box\">\n<div class=\"subs-in-social subs-whatsapp\"><\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>C\u0259miyy\u0259tl\u0259r, \u00fcmumi olaraq inancl\u0131d\u0131r. \u0130nsan c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri tarix boyu inanca \u0259saslan\u0131b v\u0259 bu inanc yaln\u0131z f\u0259rdi deyil, h\u0259m d\u0259 kollektiv sisteml\u0259rd\u0259 \u0259ks olunub. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki d\u00f6vl\u0259t sistemi d\u0259, n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u00fcny\u0259vi struktura malik olsa da, inanc \u0259n\u0259n\u0259si \u00fcz\u0259rind\u0259n inki\u015faf etdirilib. M\u00fcasir d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin bel\u0259, bir \u00e7ox struktur v\u0259 qanunlar\u0131 dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n qaynaqlanaraq formala\u015f\u0131b. D\u00fcny\u0259vi idar\u0259\u00e7ilik modeli, dinin t\u0259sirind\u0259n tamamil\u0259 ayr\u0131lmasa da, zamanla daha sekulyar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259y\u0259 sal\u0131n\u0131b v\u0259 inki\u015faf etdirilib. M\u0259s\u0259l\u0259n, bug\u00fcnk\u00fc h\u00fcquq v\u0259 m\u0259hk\u0259m\u0259 sistemi, hans\u0131sa inancs\u0131z\u0131n ortaya \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131, k\u0259\u015ff etdiyi mexanizm olmamaqla yana\u015f\u0131, sad\u0259c\u0259 d\u00fcny\u0259vi ideyalar\u0131n m\u0259hsulu deyil, min&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":787634,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be.jpg",669,437,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be.jpg",669,437,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be.jpg",669,437,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be-559x365.jpg",559,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be.jpg",640,418,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be.jpg",669,437,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be.jpg",669,437,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/470b0f1139ea280f190c275ee5d4c4be.jpg",669,437,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"C\u0259miyy\u0259tl\u0259r, \u00fcmumi olaraq inancl\u0131d\u0131r. \u0130nsan c\u0259miyy\u0259tl\u0259ri tarix boyu inanca \u0259saslan\u0131b v\u0259 bu inanc yaln\u0131z f\u0259rdi deyil, h\u0259m d\u0259 kollektiv sisteml\u0259rd\u0259 \u0259ks olunub. \u0130nki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki d\u00f6vl\u0259t sistemi d\u0259, n\u0259 q\u0259d\u0259r d\u00fcny\u0259vi struktura malik olsa da, inanc \u0259n\u0259n\u0259si \u00fcz\u0259rind\u0259n inki\u015faf etdirilib. M\u00fcasir d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin bel\u0259, bir \u00e7ox struktur v\u0259 qanunlar\u0131 dini \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rd\u0259n qaynaqlanaraq formala\u015f\u0131b. D\u00fcny\u0259vi idar\u0259\u00e7ilik&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/787633"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=787633"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/787633\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":787635,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/787633\/revisions\/787635"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/787634"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=787633"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=787633"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=787633"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}