{"id":790705,"date":"2025-02-28T15:25:37","date_gmt":"2025-02-28T11:25:37","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=790705"},"modified":"2025-02-28T15:25:37","modified_gmt":"2025-02-28T11:25:37","slug":"dovl%c9%99t-saytlarina-hucumlarin-arxasindaki-gizli-%c9%99l","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=790705","title":{"rendered":"D\u00f6vl\u0259t saytlar\u0131na h\u00fccumlar\u0131n arxas\u0131ndak\u0131 \u201cgizli \u0259l\u201d"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ekspert deyir ki, \u0259g\u0259r bu qurumlara h\u00fccum olsayd\u0131, \u00f6lk\u0259 h\u0259d\u0259f\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f say\u0131lard\u0131&#8230;<\/strong><\/p>\n<p><em>Bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcnd\u00fcr d\u00f6vl\u0259t informasiya ehtiyatlar\u0131na k\u00fctl\u0259vi DDOS h\u00fccumlar\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Bu bar\u0259d\u0259\u00a0 X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259tind\u0259n (XR\u0130TDX) m\u0259lumat verilib. \u201cD\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259ti kiberh\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t informasiya ehtiyatlar\u0131n\u0131n fasil\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259r\u0259rli trafikin t\u0259mizl\u0259nm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 i\u015fl\u0259ri davam etdirir. Bununla ba\u011fl\u0131 b\u0259z\u0259n real ip \u00fcnvanlar da anomal trafik kimi blok siyah\u0131s\u0131na d\u00fc\u015f\u0259 bilir. Anomal trafikin t\u0259mizl\u0259nm\u0259si zaman\u0131 d\u00f6vl\u0259t informasiya ehtiyatlar\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259n v\u0259t\u0259nda\u015flardan onlara m\u0259xsus \u0130P \u00fcnvanlarda yarana bil\u0259c\u0259k q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli m\u00fcv\u0259qq\u0259ti bloklamalar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almalar\u0131 xahi\u015f olunur\u201d, &#8211; m\u0259lumatda bildirilib.<\/em><\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn \u0259vv\u0259l d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n apar\u0131c\u0131 televiziya kanallar\u0131ndan biri &#8211; \u0130TV-nin v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 sayta da kiberh\u00fccumlara m\u0259ruz qal\u0131b.\u00a0 H\u00fccumun eyni anda v\u0259 eyni \u00fcsulla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si onun koordinasiyal\u0131 v\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rib. \u0130ndi d\u00f6vl\u0259t resurslar\u0131na da\u00a0 ard\u0131c\u0131l h\u00fccumlar g\u00f6st\u0259rir ki, hans\u0131sa maraql\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n informasiya m\u0259kan\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259tm\u0259y\u0259 v\u0259 t\u0259sir alt\u0131na salma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ekspertl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 dig\u0259r media resurslar\u0131n\u0131n kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259li, m\u00fcdafi\u0259 sisteml\u0259ri yenil\u0259nm\u0259li v\u0259 m\u00fcmk\u00fcn h\u00fccum ssenaril\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 proaktiv t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6r\u00fclm\u0259s\u0259, bu c\u00fcr h\u00fccumlar davam ed\u0259 v\u0259 daha ciddi f\u0259sadlara s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Az\u0259rbaycanda son bir ne\u00e7\u0259 ild\u0259 kiber sektorda, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 d\u00f6vl\u0259t sektorunun kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi sah\u0259sind\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcl\u00fcb. Kritik sektorun t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 ciddi infrastruktur qurulub v\u0259 bu i\u015fl\u0259r davam etdirilir. Amma biznes sektoru, media sah\u0259sinin v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259ti sah\u0259sinin kibert\u0259hl\u00fck\u0259siziliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u0259c\u0259k i\u015fl\u0259r daha \u00e7oxdur. Milli informasiya resurslar\u0131na g\u0259linc\u0259, kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin qorunmas\u0131na d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n real d\u0259st\u0259k verilm\u0259lidir. D\u00f6vl\u0259t saytlar\u0131na h\u00fccumlar\u0131n arxas\u0131ndak\u0131 \u201cgizli \u0259l\u201di m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrm\u00fc?<\/p>\n<p><img src=\"https:\/\/visiontv.az\/storage\/news\/images\/news\/2020\/images\/D%C3%BCnya\/turk\/Elvin_abbasov.jpg\" alt=\"Sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 saxta profil satanlar-\u0130KT m\u00fct\u0259x\u0259ssisi Elvin Abbasov  ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirdi\" \/><\/p>\n<p><strong>Elvin Abbasov<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u0130nformasiya Texnologiyalar\u0131 \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssis Elvin Abbasov \u201cYeni M\u00fcsavat\u201da bildirib ki, d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131na, \u00f6z\u0259l sektora, v\u0259t\u0259nda\u015flara kiberh\u00fccumlar edilir:<\/strong>\u00a0\u201cBu m\u0259s\u0259l\u0259 yaln\u0131z bu g\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, ne\u00e7\u0259 ildir ki,\u00a0 aktuald\u0131r. Do\u011frudur, v\u0259t\u0259nda\u015flara qar\u015f\u0131 kiberh\u00fccumlar daha \u00e7ox kiberd\u0259l\u0259duzluq m\u00fcst\u0259visind\u0259 olur. Qurumlara v\u0259 bisnesl\u0259r\u0259 olan kiberh\u00fccumlar bir q\u0259d\u0259r f\u0259rqli motivl\u0259rd\u0259dir. T\u0259bii ki, qurumlara olan h\u00fccumlar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti u\u011fursuz olur v\u0259 DDOS \u00fcz\u0259rind\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilir. V\u0259t\u0259nda\u015flara, \u00f6z\u0259l sektora is\u0259 xarici m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n m\u00fcxt\u0259lif texnologiyalarla h\u00fccumlar olunur. V\u0259t\u0259nda\u015flara y\u00f6n\u0259l\u0259n h\u00fccumlar\u0131n 95 faizi \u0259n b\u0259sit \u00fcsullarla olur. \u00c7ox nadir hallarda v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n x\u0259b\u0259ri olmadan pe\u015f\u0259kar qruplar t\u0259r\u0259find\u0259n k\u00fctl\u0259vi olaraq hesablar\u0131 o\u011furlan\u0131r. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn, \u00f6t\u0259n il Az\u0259rbaycanda beyn\u0259lxalq SMS da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 \u00fczr\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259n OTP kodlar\u0131 o\u011furlanm\u0131\u015fd\u0131. Biznesl\u0259r\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 \u0259vv\u0259lki ill\u0259rd\u0259 daha \u00e7ox kiber insident ba\u015f vermi\u015fdi.\u00a0\u00a0 Burada biznesl\u0259rin veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irilib, biznesl\u0259rin a\u00e7\u0131lmas\u0131 m\u00fcqabilind\u0259 onlardan pul ist\u0259nilirdi. H\u0259m\u00e7inin hostinql\u0259r, b\u00f6y\u00fck brend ma\u011fazalar analoji hadis\u0259 il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fmi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, m\u0259tbuata, h\u0259m\u00e7inin universistetl\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259lik h\u00fccumlar da var. Bir ne\u00e7\u0259 h\u0259ft\u0259 \u0259vv\u0259l \u0130qtisad Universitetinin sayt\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irilmi\u015fdi v\u0259 ora mesaj qoyulmu\u015fdu. El\u0259c\u0259 d\u0259 \u0130TV-nin. Amma bunlar DDOS deyil. Bir\u00a0 v\u0259 ya bir nec\u0259 sayta qar\u015f\u0131 da DDOS h\u00fccumu deyil, kiberh\u00fccum ba\u015f vermi\u015fdi. Hakerl\u0259r k\u0259nar m\u00fcdaxil\u0259 etmi\u015fdil\u0259r. Amma tam s\u0131radan \u00e7\u0131xarmad\u0131lar, halbuki ed\u0259 bil\u0259rdil\u0259r. Sad\u0259c\u0259, onlarla bir oyun oynad\u0131lar. B\u0259zil\u0259ri bunu hibrid m\u00fcharib\u0259si adland\u0131r\u0131r, bu bel\u0259 deyil. H\u0259min saytlar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irib orada saxta x\u0259b\u0259rl\u0259ri hiss edilm\u0259d\u0259n yaymaq hibrid m\u00fcharib\u0259nin \u0259lam\u0259tidir. Hibrid m\u00fcharib\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259 psixoloji manipulyasiyalara nail olmaq motivl\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Az\u0259rbaycan\u0131n informasiya m\u0259kan\u0131ndak\u0131 \u00f6n\u0259mli x\u0259b\u0259r resurslar\u0131na, h\u0259m\u00e7inin bir media qrupuna m\u0259xsus olan saytlara y\u00f6n\u0259lmi\u015f kiberh\u00fccumlar daha \u00e7ox hans\u0131sa d\u0259st\u0259nin h\u0259min media qrupuna q\u0259r\u0259zi kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Bu, birba\u015fa Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 h\u0259d\u0259fl\u0259nmi\u015f bir h\u0259r\u0259k\u0259t say\u0131lsayd\u0131,\u00a0 AzTV kimi qurumlar h\u0259d\u0259f\u0259 al\u0131nard\u0131. Onlar onsuz da fiziki serveri \u0259l\u0259 ke\u00e7irmi\u015fdil\u0259r. Hakerl\u0259r ist\u0259s\u0259ydil\u0259r, g\u00fcman ki, saytlar\u0131n m\u0259lumat bazalar\u0131n\u0131 da da\u011f\u0131da bil\u0259rdil\u0259r. Amma onlar m\u0259lumat bazas\u0131n\u0131 silm\u0259yi yox, qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259 sanki oyun oynad\u0131lar. Saytlar\u0131n bekaplar\u0131 (m\u0259lumatlar\u0131n ehtiyat n\u00fcsx\u0259si) geri qay\u0131tsa da, yenid\u0259n h\u00fccumlar olurdu. Bu da o dem\u0259kdir ki, onlar \u0259vv\u0259ld\u0259n server\u0259 yerl\u0259\u015fmi\u015fdil\u0259r. B\u0259lk\u0259 bekaplar\u0131n da i\u00e7\u0259risind\u0259 onlar\u0131n z\u0259r\u0259rli yaz\u0131l\u0131mlar\u0131 var idi v\u0259 sistem\u0259 yenid\u0259n daxil ola bilirdil\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p><strong>E.Abbasov \u0259lav\u0259 edib ki, hakerl\u0259ri q\u0131c\u0131qland\u0131ran y\u0259qin ki, h\u0259min media resurslar\u0131ndak\u0131 hans\u0131sa x\u0259b\u0259rl\u0259r, yaz\u0131lar olub:<\/strong>\u00a0\u201c\u0130st\u0259nil\u0259n halda bu hadis\u0259ni Az\u0259rbaycanda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 daha \u00e7ox diqq\u0259t y\u00f6n\u0259ldilm\u0259sinin vacibliyin\u0259 bir siqnal kimi q\u0259bul etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Dig\u0259r saytlar da bu istiqam\u0259td\u0259 \u00f6zl\u0259rini t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259lidir. Az\u0259rbaycanda \u0259n b\u00f6y\u00fck internet resursu &#8220;my gov.az&#8221;d\u0131r. Bax\u0131n, bura h\u00fccum olsayd\u0131, hiss olunard\u0131. Bir \u00e7ox insan\u00a0 \u201cmy gov\u201d v\u0259 S\u0130MA \u00fcz\u0259rind\u0259n i\u015fini apar\u0131r. Onlara h\u00fccum olsa, b\u0259lli olacaq ki, \u00f6lk\u0259 h\u0259d\u0259f\u0259 al\u0131n\u0131b. M\u00fcxt\u0259lif qurumlara DDOS h\u00fccumlar\u0131n ba\u015f verm\u0259si h\u0259r zaman m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131na qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259l\u0259n bu kimi h\u00fccumlar\u0131n 95 faizinin qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131n\u0131r. Resurslar m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil \u015f\u0259kild\u0259 qorunur. 100 h\u00fccumdan yaln\u0131z bir-ikisi \u201cu\u011furlu\u201d olur. Bu da t\u0259biidir&#8221;.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ekspert deyir ki, \u0259g\u0259r bu qurumlara h\u00fccum olsayd\u0131, \u00f6lk\u0259 h\u0259d\u0259f\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f say\u0131lard\u0131&#8230; Bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcnd\u00fcr d\u00f6vl\u0259t informasiya ehtiyatlar\u0131na k\u00fctl\u0259vi DDOS h\u00fccumlar\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Bu bar\u0259d\u0259\u00a0 X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259tind\u0259n (XR\u0130TDX) m\u0259lumat verilib. \u201cD\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259ti kiberh\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t informasiya ehtiyatlar\u0131n\u0131n fasil\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259r\u0259rli trafikin t\u0259mizl\u0259nm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 i\u015fl\u0259ri davam etdirir. Bununla ba\u011fl\u0131 b\u0259z\u0259n real ip \u00fcnvanlar da anomal trafik kimi blok siyah\u0131s\u0131na d\u00fc\u015f\u0259 bilir. Anomal trafikin t\u0259mizl\u0259nm\u0259si zaman\u0131 d\u00f6vl\u0259t informasiya ehtiyatlar\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259n v\u0259t\u0259nda\u015flardan onlara m\u0259xsus \u0130P \u00fcnvanlarda yarana bil\u0259c\u0259k q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli m\u00fcv\u0259qq\u0259ti bloklamalar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":790706,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285.jpg",750,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285.jpg",750,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285.jpg",750,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285-548x365.jpg",548,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285.jpg",640,427,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285.jpg",750,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285.jpg",750,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3c2f1fd64338d37eb7222b674400c285.jpg",750,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Ekspert deyir ki, \u0259g\u0259r bu qurumlara h\u00fccum olsayd\u0131, \u00f6lk\u0259 h\u0259d\u0259f\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f say\u0131lard\u0131&#8230; Bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcnd\u00fcr d\u00f6vl\u0259t informasiya ehtiyatlar\u0131na k\u00fctl\u0259vi DDOS h\u00fccumlar\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Bu bar\u0259d\u0259\u00a0 X\u00fcsusi Rabit\u0259 v\u0259 \u0130nformasiya T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi D\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259tind\u0259n (XR\u0130TDX) m\u0259lumat verilib. \u201cD\u00f6vl\u0259t Xidm\u0259ti kiberh\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t informasiya ehtiyatlar\u0131n\u0131n fasil\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn z\u0259r\u0259rli trafikin t\u0259mizl\u0259nm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 i\u015fl\u0259ri davam etdirir.&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/790705"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=790705"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/790705\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":790707,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/790705\/revisions\/790707"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/790706"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=790705"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=790705"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=790705"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}