{"id":793231,"date":"2025-03-12T09:43:46","date_gmt":"2025-03-12T05:43:46","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=793231"},"modified":"2025-03-12T09:43:46","modified_gmt":"2025-03-12T05:43:46","slug":"dunya-tarixinin-%c9%99n-boyuk-f%c9%99lak%c9%99ti-t%c9%99krarlana-bil%c9%99r-2700-cu-il%c9%99-q%c9%99d%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=793231","title":{"rendered":"D\u00fcnya tarixinin \u0259n b\u00f6y\u00fck f\u0259lak\u0259ti t\u0259krarlana bil\u0259r &#8211; 2700-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r&#8230;"},"content":{"rendered":"<p><strong>252 milyon il \u0259vv\u0259l ba\u015f ver\u0259n k\u00fctl\u0259vi n\u0259sli k\u0259silm\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131 haz\u0131rk\u0131 qlobal istil\u0259\u015fm\u0259nin bizi hara aparaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir.<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcasir ekoloji probleml\u0259r qlobal ekosistemd\u0259 geri d\u00f6nm\u0259z d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 v\u0259 h\u0259tta b\u00fct\u00fcn planetd\u0259 k\u00fctl\u0259vi n\u0259sli k\u0259silm\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu ssenari qeyri-m\u00fcmk\u00fcn deyil, \u00e7\u00fcnki Yer tarixind\u0259 art\u0131q bel\u0259 hadis\u0259l\u0259r ba\u015f verib.<\/p>\n<p><strong>ARANTV.AZ <\/strong>\u00a0x\u0259b\u0259r verir ki, bu bar\u0259d\u0259 &#8220;Interesting Engineering&#8221; elmi jurnal\u0131 yaz\u0131r.<\/p>\n<p><strong>B\u00f6y\u00fck n\u0259sli k\u0259silm\u0259 v\u0259 onun s\u0259b\u0259bl\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>Perm-Trias d\u00f6vr\u00fc n\u0259sli k\u0259silm\u0259si Yer tarixind\u0259 \u0259n da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 hadis\u0259 olub. T\u0259xmin\u0259n 252 milyon il \u0259vv\u0259l d\u0259niz canl\u0131lar\u0131n\u0131n 96%-i v\u0259 quru onur\u011fal\u0131lar\u0131n\u0131n 70%-i yox olub.<\/p>\n<p><strong>Bu f\u0259lak\u0259tin \u0259sas s\u0259b\u0259bi ard\u0131c\u0131l ba\u015f ver\u0259n vulkan p\u00fcsk\u00fcrm\u0259l\u0259ri idi. N\u0259tic\u0259d\u0259 atmosfer\u0259 100 trilyon metrik ton karbon qaz\u0131 burax\u0131ld\u0131. Bunun ard\u0131nca is\u0259 z\u0259ncirvari reaksiyalar ba\u015flad\u0131:<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li data-start=\"938\" data-end=\"973\"><strong>Qlobal temperatur k\u0259skin artd\u0131,<\/strong><\/li>\n<li data-start=\"974\" data-end=\"1013\"><strong>Okeanlar oksigen ehtiyat\u0131n\u0131 itirdi,<\/strong><\/li>\n<li data-start=\"1014\" data-end=\"1059\"><strong>Planetin karbon d\u00f6vran\u0131 tamamil\u0259 pozuldu.<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Aliml\u0259rin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131<\/strong><\/p>\n<p>Cenevr\u0259 Universitetind\u0259n Dr Maura Brunettinin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar qrupu q\u0259dim ekosisteml\u0259ri b\u0259rpa etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bitki qal\u0131qlar\u0131n\u0131, tozcuqlar\u0131 v\u0259 fosill\u0259ri \u00f6yr\u0259nib. Onlar\u0131n g\u00f6zl\u0259m\u0259diyi n\u0259tic\u0259 is\u0259 qlobal temperaturun 10\u00b0C artmas\u0131 oldu.<\/p>\n<p>Perm-Trias d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ekoloji d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn aliml\u0259r q\u0259dim Yer co\u011frafiyas\u0131n\u0131n x\u0259rit\u0259sini t\u0259rtib edib. Onlar bitki fosill\u0259rini alt\u0131 \u0259sas biom (h\u0259mi\u015f\u0259ya\u015f\u0131l tropikl\u0259r, m\u00f6vs\u00fcmi tropikl\u0259r, m\u00fclayim enlikl\u0259r, s\u0259hralar v\u0259 s.) il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 ed\u0259r\u0259k iqlim d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rini qiym\u0259tl\u0259ndiribl\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat n\u0259tic\u0259sind\u0259 bitki biomlar\u0131nda ciddi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r a\u015fkar edilib. Perm d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn sonlar\u0131nda hava soyuq olub, ancaq erk\u0259n Trias d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 iqlim xaotik d\u0259yi\u015fk\u0259n olub.<\/p>\n<p>Lakin\u00a0son Trias d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (Olenekian v\u0259 Anisian m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri) temperatur 10\u00b0C artaraq sabitl\u0259\u015fib.<\/p>\n<p><strong>N\u0259tic\u0259d\u0259:<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li data-start=\"1935\" data-end=\"1981\"><strong>Tropik s\u0259hralar s\u0131x me\u015f\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7evrilib,<\/strong><\/li>\n<li data-start=\"1982\" data-end=\"2041\"><strong>M\u00fclayim qur\u015faq bitkil\u0259ri q\u00fctbl\u0259r\u0259 do\u011fru geni\u015fl\u0259nib,<\/strong><\/li>\n<li data-start=\"2042\" data-end=\"2090\"><strong>Tundra dem\u0259k olar ki, tamamil\u0259 yox olub.<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<p>Bu qlobal istil\u0259\u015fm\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259k k\u00fctl\u0259vi n\u0259sli k\u0259silm\u0259nin \u0259sas s\u0259b\u0259bi olub.<\/p>\n<p><strong>X\u0259b\u0259rdarl\u0131q: 2700 ild\u0259 yeni n\u0259sli k\u0259silm\u0259<\/strong><\/p>\n<p>Bu dramatik d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r iqlim d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rinin kritik h\u0259dd\u0259 \u00e7atmas\u0131 konsepsiyas\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r. Brunetti x\u0259b\u0259rdarl\u0131q edir ki, \u0259g\u0259r karbon qaz\u0131 emissiyalar\u0131 indiki s\u00fcr\u0259tl\u0259 davam ets\u0259, biz perm d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki kimi \u015f\u0259rtl\u0259r\u0259 c\u0259mi 2700 il \u0259rzind\u0259 \u00e7ata bil\u0259rik \u2013 tarixi bax\u0131mdan son d\u0259r\u0259c\u0259 q\u0131sa bir m\u00fcdd\u0259tdir.<\/p>\n<p>Bununla bel\u0259, aliml\u0259r m\u0259hdud m\u0259lumatlar\u0131n oldu\u011funu q\u0259bul edirl\u0259r. Daha d\u0259qiq n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 fosil n\u00fcmun\u0259l\u0259ri v\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fdirilmi\u015f iqlim modell\u0259ri t\u0259l\u0259b olunur. T\u0259dqiqat\u0131n \u0259trafl\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259ri &#8220;Frontiers in Earth Science&#8221; jurnal\u0131nda d\u0259rc edilib.<\/p>\n<p><strong>M\u00fcasir ekoloji probleml\u0259r<\/strong><\/p>\n<p>&#8220;UN\u0130AN&#8221; agentliyinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, Yer k\u00fcr\u0259sinin h\u0259r iki q\u00fctb\u00fcnd\u0259 d\u0259niz buzlar\u0131n\u0131n sah\u0259si elmi m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259r tarixind\u0259 fevral ay\u0131n\u0131n sonuna olan \u0259n a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259y\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb. Qlobal istil\u0259\u015fm\u0259nin n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259niz buzlar\u0131n\u0131n \u0259rim\u0259sidir v\u0259 haz\u0131rda onlar\u0131n \u00fcmumi sah\u0259si tarixi minimuma \u00e7at\u0131b.<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc okean c\u0259r\u0259yanlar\u0131ndan biri z\u0259ifl\u0259m\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. Bu d\u0259yi\u015fiklik pinqvin populyasiyas\u0131na t\u0259sir ed\u0259 bil\u0259r v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 b\u00fct\u00fcn regionun biom\u00fcxt\u0259lifliyin\u0259 ciddi z\u0259r\u0259r ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>252 milyon il \u0259vv\u0259l ba\u015f ver\u0259n k\u00fctl\u0259vi n\u0259sli k\u0259silm\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131 haz\u0131rk\u0131 qlobal istil\u0259\u015fm\u0259nin bizi hara aparaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. M\u00fcasir ekoloji probleml\u0259r qlobal ekosistemd\u0259 geri d\u00f6nm\u0259z d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 v\u0259 h\u0259tta b\u00fct\u00fcn planetd\u0259 k\u00fctl\u0259vi n\u0259sli k\u0259silm\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu ssenari qeyri-m\u00fcmk\u00fcn deyil, \u00e7\u00fcnki Yer tarixind\u0259 art\u0131q bel\u0259 hadis\u0259l\u0259r ba\u015f verib. ARANTV.AZ \u00a0x\u0259b\u0259r verir ki, bu bar\u0259d\u0259 &#8220;Interesting Engineering&#8221; elmi jurnal\u0131 yaz\u0131r. B\u00f6y\u00fck n\u0259sli k\u0259silm\u0259 v\u0259 onun s\u0259b\u0259bl\u0259ri Perm-Trias d\u00f6vr\u00fc n\u0259sli k\u0259silm\u0259si Yer tarixind\u0259 \u0259n da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 hadis\u0259 olub. T\u0259xmin\u0259n 252 milyon il \u0259vv\u0259l d\u0259niz canl\u0131lar\u0131n\u0131n 96%-i v\u0259 quru onur\u011fal\u0131lar\u0131n\u0131n 70%-i yox olub. Bu f\u0259lak\u0259tin&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":793232,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[7],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d.jpg",870,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d.jpg",870,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d.jpg",870,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d-635x365.jpg",635,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d-840x483.jpg",640,368,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d.jpg",870,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d.jpg",870,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/70473a98adfc95f9aab3f282c3909c9d.jpg",870,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=7\" rel=\"category\">D\u00fcnya<\/a>","rttpg_excerpt":"252 milyon il \u0259vv\u0259l ba\u015f ver\u0259n k\u00fctl\u0259vi n\u0259sli k\u0259silm\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131 haz\u0131rk\u0131 qlobal istil\u0259\u015fm\u0259nin bizi hara aparaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rir. M\u00fcasir ekoloji probleml\u0259r qlobal ekosistemd\u0259 geri d\u00f6nm\u0259z d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 v\u0259 h\u0259tta b\u00fct\u00fcn planetd\u0259 k\u00fctl\u0259vi n\u0259sli k\u0259silm\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu ssenari qeyri-m\u00fcmk\u00fcn deyil, \u00e7\u00fcnki Yer tarixind\u0259 art\u0131q bel\u0259 hadis\u0259l\u0259r ba\u015f verib. ARANTV.AZ \u00a0x\u0259b\u0259r verir ki, bu bar\u0259d\u0259 &#8220;Interesting Engineering&#8221;&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/793231"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=793231"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/793231\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":793234,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/793231\/revisions\/793234"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/793232"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=793231"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=793231"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=793231"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}