{"id":797544,"date":"2025-04-04T22:27:35","date_gmt":"2025-04-04T18:27:35","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=797544"},"modified":"2025-04-04T22:27:35","modified_gmt":"2025-04-04T18:27:35","slug":"artilleriya-allahinin-port-artur-%c9%99fsan%c9%99si","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=797544","title":{"rendered":"\u201cArtilleriya Allah\u0131\u201dn\u0131n Port-Artur \u0259fsan\u0259si"},"content":{"rendered":"<p><em>\u018flia\u011fa \u015e\u0131xlniski-160: Unutsaq unudular\u0131q<\/em><\/p>\n<p>(O\u00e7erk)<\/p>\n<p><strong>XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n irimiqyasl\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 kimi general \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski d\u00f6y\u00fc\u015f meydanlar\u0131ndak\u0131 \u015f\u00fcca\u0259tl\u0259ri v\u0259 artilleriya n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 g\u0259tirdiyi yenilikl\u0259ri il\u0259 h\u0259rb tarixin\u0259 parlaq s\u0259hif\u0259l\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131r. O, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin m\u00fch\u00fcm d\u00f6vl\u0259t t\u0259sisatlar\u0131 yarad\u0131lark\u0259n milli qo\u015fun hiss\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkilind\u0259, m\u00fcst\u0259qil ordu quruculu\u011funda m\u00fcst\u0259sna f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 h\u0259rbi and\u0131na sadiq qalaraq \u00f6lk\u0259nin silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fdir.<\/strong><\/p>\n<p><em><strong>\u0130lham \u018fliyev,<br \/>\nAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em>H\u0259rd\u0259n yolum\u00a0 paytaxt\u0131n Yasamal royonundak\u0131 C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131 k\u00fc\u00e7\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 k\u00f6hn\u0259 memarl\u0131q \u00fcslublu 14 n\u00f6mr\u0259li \u00fc\u00e7m\u0259rt\u0259b\u0259li binan\u0131n giri\u015f qap\u0131s\u0131n\u0131n sol divar\u0131na vurulmu\u015f xatir\u0259 l\u00f6vh\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131nda dayan\u0131b o t\u0259r\u0259f &#8211; bu t\u0259r\u0259f\u0259 add\u0131mlayan insanlar\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin\u0259 fikir verm\u0259li oluram. \u00dcr\u0259k a\u011fr\u0131s\u0131 il\u0259 qeyd etm\u0259liy\u0259m ki, \u00e7oxsayl\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259rim zaman\u0131 bir d\u0259f\u0259 d\u0259 olsun k\u00fc\u00e7\u0259 il\u0259 a\u015fa\u011f\u0131-yuxar\u0131 \u201ct\u0259l\u0259s\u0259n\u201d insanlardan birc\u0259ciyinin bel\u0259 burada ayaq saxlay\u0131b tunc barelyef\u0259, onun alt\u0131ndak\u0131 l\u00f6vh\u0259y\u0259 kiril \u0259lifbas\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 rus dill\u0259rind\u0259 h\u0259kk olunmu\u015f\u00a0<\/em><strong>\u201cAz\u0259rbaycan\u0131n\u00a0 g\u00f6rk\u0259mli h\u0259rbi xadimi, rus ordusunun artilleriya general-leytenant\u0131 \u018flia\u011fa \u0130smay\u0131l a\u011fa o\u011flu \u015e\u0131xlinski (1865-1943) bu evd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r\u201d<\/strong><em>\u00a0s\u00f6zl\u0259rin\u0259 diqq\u0259t yetirm\u0259sinin \u015fahidi olmam\u0131\u015fam. \u0130nsaf\u0259n yol \u00f6t\u0259nl\u0259rin b\u0259zil\u0259ri h\u0259rd\u0259n bu istiqam\u0259t\u0259 n\u0259z\u0259r yetirirl\u0259r. Ancaq t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, barelyef\u0259 yox, a\u00e7\u0131q qap\u0131s\u0131 az qala xatir\u0259\u00a0 l\u00f6vh\u0259sin\u0259 dir\u0259n\u0259n \u201cD\u00fcnya optik\u201d ma\u011fazas\u0131n\u0131n vitrinind\u0259ki bol \u00e7e\u015fidli eyn\u0259kl\u0259r\u0259. B\u0259lk\u0259 buradan \u00f6t\u0259nl\u0259r d\u00fcnya \u015f\u00f6hr\u0259tli s\u0259rk\u0259rd\u0259nin h\u0259yat v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 b\u0259l\u0259d olduqlar\u0131na, xatir\u0259 l\u00f6vh\u0259sind\u0259ki barelyef\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 baxd\u0131qlar\u0131na, onun alt\u0131nda h\u0259kk olunmu\u015f q\u0131sa avtobioqrafiq m\u0259lumat\u0131 \u0259vv\u0259ll\u0259r d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 oxuduqlar\u0131na g\u00f6r\u0259 h\u0259r \u015fey onlar \u00fc\u00e7\u00fcn adil\u0259\u015fib?<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0G\u00f6rk\u0259mli s\u0259rk\u0259rd\u0259nin anadan anadan olmas\u0131n\u0131n 160\u00a0 illiyi \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 buradak\u0131 n\u00f6vb\u0259ti m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259rimin birind\u0259 maraq m\u0259n\u0259 g\u00fcc g\u0259ldi. K\u00fc\u00e7\u0259d\u0259n \u00f6t\u0259n ya\u015fl\u0131, cavan insanlardan\u00a0 bir ne\u00e7\u0259sin\u0259 \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinskinin xatir\u0259 l\u00f6vh\u0259sini g\u00f6st\u0259rib onun haqq\u0131nda n\u0259 bildikl\u0259rini soru\u015fdum. \u0130yirmiy\u0259 yax\u0131n \u015f\u0259xs aras\u0131nda apard\u0131\u011f\u0131m mini sor\u011fu zaman\u0131\u00a0 \u00fc\u00e7 n\u0259f\u0259r orta ya\u015fl\u0131 istisna olmaqla \u0259ks\u0259riyy\u0259ti g\u0259ncl\u0259r olan soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri n\u0259inki m\u0259yusedici, h\u0259tta a\u00e7\u0131q s\u00f6yl\u0259m\u0259k laz\u0131md\u0131r ki,\u00a0 \u00fcr\u0259k a\u011fr\u0131dan\u00a0 idi. B\u0259zil\u0259ri sanki ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6r\u00fcrm\u00fc\u015f kimi barelyef\u0259 diqq\u0259tl\u0259 baxd\u0131qdan, b\u0259zil\u0259ri is\u0259 \u00f6t\u0259ri\u00a0 n\u0259z\u0259r yetirdikd\u0259n sonra \u00e7iyinl\u0259rini \u00e7\u0259k\u0259r\u0259k onun haqq\u0131nda he\u00e7 n\u0259 bilm\u0259dikl\u0259rini a\u00e7\u0131q-ayd\u0131n etiraf edirdil\u0259r. Qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131m xo\u015fag\u0259lm\u0259z m\u0259nz\u0259r\u0259d\u0259n sonra bel\u0259 bir q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259ldim ki,\u00a0 \u00e7ox da uzaq olmayan tarixi ke\u00e7mi\u015fimizd\u0259 Az\u0259rbaycan adl\u0131 ulu m\u0259ml\u0259k\u0259ti d\u00fcnyada m\u0259\u015fhurla\u015fd\u0131ran, d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131nda g\u00f6st\u0259rdiyi misilsiz \u015f\u00fcca\u0259tl\u0259ri, d\u00fcnya\u00a0 h\u0259rb elmin\u0259\u00a0 \u0259v\u0259zsiz t\u00f6hf\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u0259nsub oldu\u011fu\u00a0 xalq\u0131n h\u0259rb salnam\u0259sin\u0259 he\u00e7 zaman\u00a0 pozulmayacaq parlaq s\u0259hif\u0259l\u0259r yazan \u0259fsan\u0259vi general \u018flia\u011fa \u015e\u0131xl\u0131nskinin n\u0259sill\u0259r\u0259 n\u00fcmun\u0259 olan h\u0259yat v\u0259 m\u00fcbariz\u0259 yolunu bir daha\u00a0 v\u0259r\u0259ql\u0259m\u0259y\u0259 ehtiyac\u00a0 var.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>\u015e\u0131xlinski soyad\u0131 haradan qaynaqlan\u0131b?<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Artilleriya general-leytenant\u0131 \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son \u00e7a\u011flar\u0131nda g\u00f6rk\u0259mli filosof-alim Heyd\u0259r H\u00fcseynovun t\u0259klifi il\u0259 dikt\u0259 edib yazd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u201cXatir\u0259l\u0259rim\u201d adl\u0131 memuar\u0131nda (bu, Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259rb tarixind\u0259 yegan\u0259 memuard\u0131r) bu suala d\u0259qiqliyi il\u0259 cavab verir: \u201cM\u0259n 1863-c\u00fc ild\u0259 mart\u0131n 3-d\u0259 (\u015e\u0131xlinski irsinin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131, tan\u0131nm\u0131\u015f h\u0259rbi jurnalist \u015e\u0259mistan N\u0259zirli memuarda general\u0131n t\u0259v\u0259ll\u00fcd tarixinin m\u0259tb\u0259\u0259 x\u0259tas\u0131 ucbat\u0131ndan d\u00fczg\u00fcn yaz\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 deyir. Onun fikrinc\u0259 v\u0259 dig\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259rin d\u0259 t\u0259sdiql\u0259diyi kimi,\u00a0 \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski 1865-ci il aprelin 23-d\u0259 do\u011fulmu\u015fdur-red.) Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyas\u0131n\u0131n Qazax q\u0259zas\u0131n\u0131n Qazaxl\u0131\u00a0 k\u0259ndind\u0259 anadan olmu\u015fam. Ki\u00e7ik bir m\u00fclk\u0259dar olan atam \u0130smay\u0131l a\u011fa \u018fli Qazax o\u011flu \u015e\u0131xlinski \u0259sli 1537-ci ild\u0259n ba\u015flayan igid bir n\u0259sl\u0259 m\u0259nsub idi. Bizim ulu babam\u0131z A\u011fdolaq M\u0259mm\u0259d a\u011fa Qazax q\u0259zas\u0131na \u015eamxordan (indiki \u015e\u0259mkird\u0259n -red.) k\u00f6\u00e7\u00fcb g\u0259tmi\u015fdi. Onun iki o\u011flu var idi. B\u00f6y\u00fck o\u011flu \u015e\u0131x\u0131 \u00e7ox a\u011f\u0131ll\u0131 v\u0259 sakit, ki\u00e7iyi \u018fli Qazax \u00e7ox igid, amma d\u0259lisov bir adam idi. M\u0259n \u018fli Qazax\u0131n n\u0259slind\u0259n\u0259m. B\u00f6y\u00fck o\u011ful olan \u015e\u0131x\u0131n\u0131n \u00f6vladlar\u0131 sonralar K\u00fcr axar\u0131ndan 30 verst yuxar\u0131da, Tiflis yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda m\u0259sk\u0259n salaraq burada \u00fc\u00e7 k\u0259nd yiy\u0259si oldular. Bunlara \u015e\u0131xl\u0131 dey\u0259 \u00fcmumi ad verilmi\u015fdi. Ki\u00e7ik o\u011ful \u018fli Qazax\u0131n \u00f6vladlar\u0131 is\u0259 bu vaxta kimi \u00f6z k\u00f6hn\u0259 yerl\u0259rind\u0259 ya\u015fay\u0131rlar. B\u00f6y\u00fck o\u011fuldan olan \u00f6vladlar \u015e\u0131x\u0131zad\u0259 familiyas\u0131n\u0131 ald\u0131lar, ki\u00e7ik o\u011fuldan olan bizim n\u0259sil is\u0259 \u018fli Qazaxo\u011flu familiyas\u0131n\u0131 q\u0259bul etdi. K\u00f6n\u00fcll\u00fc sur\u0259td\u0259 Az\u0259rbaycan Rusiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil olduqdan sonra b\u00fct\u00fcn yerlil\u0259r \u00f6zl\u0259rin\u0259 rus familiyas\u0131na b\u0259nz\u0259y\u0259n familiyalar q\u0259bul etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131qda bizim n\u0259slin h\u0259r iki qolu \u015e\u0131xlinski familiyas\u0131n\u0131 q\u0259bul etdi.\u201d<\/p>\n<p><strong><em>\u201cAkademiyan\u0131 neyl\u0259yir, akademiya onun ba\u015f\u0131d\u0131r\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Memuardan bel\u0259 anla\u015f\u0131l\u0131r ki, atas\u0131 \u0130smay\u0131l a\u011fan\u0131n m\u0259qs\u0259di ail\u0259d\u0259 sonuncu, on birinci u\u015faq olan\u00a0 \u018flia\u011faya Avropa \u00fcsulunda t\u0259hsil, h\u0259m d\u0259 m\u00fctl\u0259q h\u0259rbi t\u0259hsil verm\u0259k idi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 \u0130smay\u0131l a\u011fa onu Tiflisd\u0259 b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz v\u0259 h\u00f6rm\u0259t sahibi olan, h\u0259yat\u00a0 yolda\u015f\u0131, g\u00f6rk\u0259mli Az\u0259rbaycsn \u015fairi Molla V\u0259li Vidadinin n\u0259v\u0259si\u00a0 \u015eah Yam\u0259n xan\u0131m\u0131n \u0259misi o\u011flu Mirz\u0259 H\u00fcseyn Qay\u0131bovun himay\u0259sin\u0259 verir. Mirz\u0259 H\u00fcseyn Qay\u0131bov 12 ya\u015fl\u0131 u\u015fa\u011f\u0131 o zaman Tiflisd\u0259 m\u0259\u015fhurlu\u011fu il\u0259 se\u00e7il\u0259n gimnaziyaya qoyur. Burada \u00f6z\u00fcn\u00fc qeyri-adi istedad sahibi kimi g\u00f6st\u0259r\u0259n \u018flia\u011fa iki illik kursu 7 aya bitirm\u0259y\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olur.<\/p>\n<p>G\u0259nc \u018flia\u011fa Tiflisd\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 x\u00fcsusi, sonra is\u0259 h\u0259rbi gimnaziyan\u0131 bitirdikd\u0259n sonra 1883-c\u00fc ild\u0259 Peterburqdak\u0131 (indiki Sankt-Peterburq) Mixaylov Top\u00e7uluq M\u0259kt\u0259bin\u0259 q\u0259bul olunur. El\u0259 birinci kursdan \u0259la\u00e7\u0131 m\u00fcdavim kimi m\u00fc\u0259llim v\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259 hey\u0259tinin diqq\u0259tini c\u0259lb edir. 1886-c\u0131 ild\u0259 m\u0259kt\u0259bi bitir\u0259n \u015e\u0131xlinski t\u0259hsild\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 pul m\u00fckafat\u0131 al\u0131r. At\u00e7apma yar\u0131\u015flar\u0131nda birincilik qazand\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 is\u0259 onu q\u0131z\u0131l saatla t\u0259ltif edirl\u0259r. G\u0259l\u0259c\u0259yin general\u0131 memuar\u0131nda orduda zabit kimi xidm\u0259t etm\u0259sinin ilk on ili bar\u0259d\u0259 bel\u0259 yaz\u0131r: \u201cM\u0259nim b\u00fct\u00fcn xidm\u0259tim \u0259vv\u0259ld\u0259n ax\u0131rad\u0259k \u0259la qiym\u0259tl\u0259rl\u0259 ke\u00e7mi\u015fdir. \u00c7at\u0131\u015fmayan c\u0259h\u0259tim ancaq bundan ibar\u0259t idi ki, m\u0259n akademik t\u0259hsil almam\u0131\u015fd\u0131m. Bunun da tamamil\u0259 \u015f\u0259xsi mahiyy\u0259tli bir s\u0259b\u0259bi vard\u0131. G\u0259hgir at kimi ir\u0259li at\u0131laraq g\u0259ncliy\u0259 xas olan bir t\u0259\u015f\u0259xx\u00fcsl\u0259: \u201cM\u0259n h\u0259yatda \u00f6z yerimi akademiyas\u0131z da tapa bil\u0259r\u0259m\u201d q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lmi\u015fdim. He\u00e7 xatirimd\u0259n \u00e7\u0131xmaz, zabit olaraq xidm\u0259t\u0259 ba\u015flayandan 10 il sonra, 1897-ci ild\u0259 20-ci top\u00e7u briqadas\u0131n\u0131n ba\u015f h\u0259kimi, doktor Zelenski m\u0259n\u0259 bel\u0259 bir sual verdi: \u201cBu c\u00fcr istedad\u0131n\u0131z oldu\u011fu halda, niy\u0259 siz akademiyaya getm\u0259diniz?\u201d Bunun cavab\u0131nda m\u0259n \u201ci\u015f bel\u0259 g\u0259tirdi\u201d \u2013 dedim. Bu s\u00f6hb\u0259t \u0259snas\u0131nda yan\u0131m\u0131zda olan general Baumqarten dedi: \u201cAkademiyan\u0131 neyl\u0259yir, akademiya onun ba\u015f\u0131d\u0131r.\u201d Doktor onunla raz\u0131la\u015fmad\u0131 v\u0259 s\u00f6z\u00fcn\u0259 davam ed\u0259r\u0259k dedi: \u201cBuna m\u0259nim he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259m yoxdur, lakin o bil\u0259r ki, vaxtil\u0259 b\u0259zi v\u0259zif\u0259l\u0259r ancaq akademik t\u0259hsili olan zabitl\u0259r\u0259 veril\u0259r, onda ba\u015fa deyil, ka\u011f\u0131za baxarlar v\u0259 o, k\u0259narda qala bil\u0259r.\u201d General buna etiraz ed\u0259r\u0259k cavab verdi: \u201cO, he\u00e7 bir vaxt gerid\u0259 qalmayacaq, h\u0259mi\u015f\u0259 qabaqda ged\u0259c\u0259kdir.\u201d<\/p>\n<p>\u015e\u00fcbh\u0259siz, akademik t\u0259hsilin vacibliyini vur\u011fulayan doktor Zelenskinin s\u00f6z\u00fcnd\u0259 b\u00f6y\u00fck h\u0259qiq\u0259t vard\u0131. \u00c7\u00fcnki a\u00e7\u0131q-a\u015fkar m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik siyas\u0259tinin yeridildiyi, \u201cikinci n\u00f6v\u201d xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin orduda ir\u0259li getm\u0259sin\u0259 imkan verilm\u0259diyi \u00e7ar Rusiyas\u0131nda akademik t\u0259hsil almadan g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 y\u00fcks\u0259k v\u0259zif\u0259 tutmaq o q\u0259d\u0259r d\u0259 inand\u0131r\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcrd\u00fc. Lakin hadis\u0259l\u0259rin sonrak\u0131 gedi\u015fi g\u00f6st\u0259rdi ki, \u201co h\u0259mi\u015f\u0259 qabaqda ged\u0259c\u0259kdir\u201d dey\u0259n general Baumqarten daha haql\u0131 imi\u015f.<\/p>\n<p><strong><em>\u201cPort-Arturda \u00e7\u0259kdiyiniz yet\u0259r\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinskinin bir h\u0259rb\u00e7i kimi \u00fcmumrusiya miqyas\u0131nda \u015f\u00f6hr\u0259tl\u0259nm\u0259sind\u0259, sonralar \u201cRus artilleriyas\u0131n\u0131n Allah\u0131\u201d m\u0259rt\u0259b\u0259sin\u0259 yeti\u015fm\u0259sind\u0259 Port-Artur (Lyuy-\u015fun &#8211; \u00c7inin Lyaodun yar\u0131madas\u0131n\u0131n c\u0259nub-q\u0259rbind\u0259 donmayan h\u0259rbi-d\u0259niz bazas\u0131d\u0131r-red.) epopeyas\u0131 m\u00fcst\u0259sna rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. 1904-1905-ci ill\u0259r rus-yapon m\u00fcharib\u0259sinin kulminasiya n\u00f6qt\u0259si say\u0131lan Port-Arturun m\u00fcdafi\u0259sind\u0259 top artilleriyas\u0131n\u0131n mahir ustas\u0131 \u018f.\u015e\u0131xlinskinin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi briqadan\u0131n g\u00f6st\u0259rdiyi igidlikl\u0259r o vaxtlar b\u00fct\u00fcn Rusiyada \u0259fsan\u0259y\u0259 d\u00f6nm\u00fc\u015fd\u00fc. Qalan\u0131n m\u00fcdafi\u0259si zaman\u0131 g\u00f6st\u0259rdiyi \u015f\u00fcca\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 6 orden\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcl\u0259n, r\u00fctb\u0259si kapitandan podpolkovnik\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259l\u0259n \u015e\u0131xlinski \u201cXatir\u0259l\u0259rim\u201dd\u0259 f\u0259xrl\u0259 yaz\u0131r: \u201c&#8230;Port-Arturda h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyat dayand\u0131qda yaponlar bildirdil\u0259r ki, zabitl\u0259ri v\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 yaln\u0131z bir \u015f\u0259rtl\u0259 burax\u0131rlar ki, bundan sonra m\u00fcharib\u0259d\u0259 i\u015ftirak etm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 dair dill\u0259rind\u0259n ka\u011f\u0131z vermi\u015f olsunlar. \u018fks t\u0259qdird\u0259, zabitl\u0259rin ham\u0131s\u0131 \u0259sg\u0259r kimi h\u0259rbi \u0259sir elan edil\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p>\u0130mperator qalan\u0131 q\u0259hr\u0259mancas\u0131na m\u00fcdafi\u0259 etdiyimiz\u0259 g\u00f6r\u0259 qarnizona t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edib zabitl\u0259rin qay\u0131tmas\u0131na icaz\u0259 verdiyini teleqrafla bildirdi. Zabitl\u0259rin \u00e7oxu dill\u0259rind\u0259n ka\u011f\u0131z verib qay\u0131td\u0131lar. Bizim briqadan\u0131n zabitl\u0259ri is\u0259 bunu \u00f6zl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hqir bildil\u0259r. M\u0259n d\u0259 dilimd\u0259n ka\u011f\u0131z verm\u0259y\u0259 raz\u0131 olmad\u0131m.\u201d<\/p>\n<p>Dilind\u0259n iltizam verm\u0259y\u0259n \u018f.\u015e\u0131xlinski yapon tibb komissiyas\u0131 onu h\u0259rbi qullu\u011fa yarars\u0131z hesab etm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, Rusiyaya qay\u0131td\u0131qdan sonra yenid\u0259n yaponlarla d\u00f6y\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Mancuriya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 i\u015ftirak etm\u0259k arzusunda oldu\u011funu bildirir. Lakin top\u00e7u m\u00fcf\u0259tti\u015f, knyaz Sergey Mixaylovi\u00e7 \u201cPort-Arturda \u00e7\u0259kdiyiniz yet\u0259r\u201d dey\u0259r\u0259k onun xahi\u015fini terin\u0259 yetirmir.<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u015e\u0131xlinski \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131\u201d, \u201c\u015e\u0131xlinski formulu\u201d\u00a0<\/em><\/strong><strong><em>v\u0259 frans\u0131z polkovnikin\u00a0 dedikl\u0259ri<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Yaln\u0131z zabit kimi \u00f6z v\u0259zif\u0259sini bitmi\u015f hesab etm\u0259y\u0259n \u015e\u0131xlinski h\u0259m d\u0259 h\u0259rb elminin g\u00f6rk\u0259mli alimi idi. 1910-cu ild\u0259 Luqa \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f \u201cS\u0259hra toplar\u0131n\u0131n c\u0259bh\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259dilm\u0259si\u201d adl\u0131 sanball\u0131 \u0259s\u0259ri, h\u0259rbi d\u0259rslikl\u0259r\u0259 sal\u0131nm\u0131\u015f \u201c\u015e\u0131xlinski \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131\u201d, \u201c\u015e\u0131xlinski formulu\u201d, dig\u0259r k\u0259\u015ff v\u0259 ixtiralar\u0131 ona n\u0259inki Rusiyada, h\u0259tta bir \u00e7ox yax\u0131n-uzaq \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 \u015fan-\u015f\u00f6hr\u0259t qazand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259hz \u018f.\u015e\u0131xlinski artilleriya tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 toplardan g\u00f6zl\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n h\u0259d\u0259f\u0259 at\u0259\u015f a\u00e7maq texnikas\u0131n\u0131 i\u015fl\u0259yib haz\u0131rlam\u0131\u015f v\u0259 onlar\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 bir s\u0131ra diqq\u0259t\u0259layiq yenilikl\u0259r g\u0259tirmi\u015fdi. V.Bertels 1912-ci ild\u0259 Var\u015favada n\u0259\u015fr etdirdiyi \u201cQuru qala qo\u015funlar\u0131 v\u0259 a\u011f\u0131r s\u0259hra qo\u015funlar\u0131n\u0131n ba\u015f artilleriyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n at\u0259\u015f a\u00e7\u0131lmas\u0131nda cinahlardan istifad\u0259 edilm\u0259si haqq\u0131nda m\u0259lumatlar\u201d kitab\u0131nda onun elmi f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259t ver\u0259r\u0259k yaz\u0131rd\u0131: \u201cArtilleriya at\u0259\u015finin apar\u0131lmas\u0131nda \u201c\u015e\u0131xlinski \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131\u201d b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. \u201c\u015e\u0131xlinski \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131\u201d t\u0259kc\u0259 rus artilleriyas\u0131nda deyil, Fransa, \u0130sve\u00e7r\u0259, Norve\u00e7 v\u0259 Avstriya artilleriyalar\u0131nda da b\u00f6y\u00fck \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015fd\u0131r.\u201d General \u00f6z\u00fc \u201cXatir\u0259l\u0259rim\u201dd\u0259 bu bar\u0259d\u0259 bel\u0259 yaz\u0131r: \u201cManevrl\u0259rd\u0259n sonra bizim m\u0259kt\u0259bd\u0259 (o, 1912-ci ild\u0259 \u00c7arskoe Selodak\u0131 Artilleriya Zabitl\u0259ri M\u0259kt\u0259bi r\u0259isinin m\u00fcavini v\u0259zif\u0259sind\u0259\u00a0 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131 -red.) ziyaf\u0259t verilirdi. Yem\u0259k zaman\u0131 frans\u0131z polkovniki Varlen m\u0259nim yan\u0131mda oturmu\u015fdu. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n, rus v\u0259 frans\u0131z xalqlar\u0131n\u0131n, m\u00fctt\u0259fiq ordular\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na r\u0259smi tostlar deyilirdi. Varlen \u0259yilib qula\u011f\u0131ma p\u0131\u00e7\u0131ldad\u0131: &#8211; \u018flia\u011fa, sizin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131za!<\/p>\n<p>M\u0259nim ad\u0131m\u0131 haradan bildiyin\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcb etdim, \u00e7\u00fcnki biz birinci d\u0259f\u0259 idi ki, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fck. Ad\u0131m\u0131 haradan bildiyini soru\u015fduqda dedi:<\/p>\n<p>-Fransada sizi yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131rlar, buraya g\u0259lib top\u00e7u m\u0259kt\u0259bin\u0259 bax\u0131b ged\u0259nl\u0259rin ham\u0131s\u0131 sizd\u0259n dan\u0131\u015f\u0131r.\u201d<\/p>\n<p>Fransal\u0131 polkovnikin onu tan\u0131mas\u0131, \u0259lb\u0259tt\u0259, t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc deyildi. \u00c7\u00fcnki \u018f.\u015e\u0131xlinski yegan\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259rb\u00e7i idi ki, ilk d\u0259f\u0259 Fransan\u0131n generallara m\u0259xsus f\u0259xri \u201cLegion ordeni\u201d v\u0259 zabitl\u0259r\u0259 veril\u0259n \u201cLegion xa\u00e7\u0131\u201d il\u0259 t\u0259ltif edilmi\u015fdi. T\u0259bii ki, g\u00f6rk\u0259mli s\u0259rk\u0259rd\u0259nin bu u\u011furlar\u0131 v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 oldu\u011fu \u00e7ar Rusiyas\u0131nda\u00a0 da diqq\u0259td\u0259n k\u0259narda qala bilm\u0259zdi.<\/p>\n<p><strong><em>Rus ordusunda\u00a0 g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f hadis\u0259<\/em><\/strong><\/p>\n<p>M\u0259hz b\u00fct\u00fcn bunlara g\u00f6r\u0259 mahir top\u00e7u polkovnik r\u00fctb\u0259si ald\u0131qdan 4 il sonra, y\u0259ni 1912-ci ild\u0259\u00a0 general-mayor h\u0259rbi d\u0259r\u0259c\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259ldi. Bu, o vaxtk\u0131 rus ordusunda g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f hadis\u0259 idi. Qaydaya g\u00f6r\u0259, polkovnik r\u00fctb\u0259sind\u0259 qalmaq m\u00fcdd\u0259ti 10 ild\u0259n az ola bilm\u0259zdi. Yaln\u0131z m\u00fcst\u0259sna hallarda polkovnikl\u0259r\u0259 6-8 ild\u0259n sonra general r\u00fctb\u0259si veril\u0259 bil\u0259rdi. Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015find\u0259 igid az\u0259rbaycanl\u0131 general bu y\u00fcks\u0259k etimad\u0131n ona t\u0259sad\u00fcf\u0259n g\u00f6st\u0259rilm\u0259diyini \u00f6z \u015f\u00fcca\u0259ti il\u0259 t\u0259sdiq etdi. \u015e\u0131xlinskinin\u00a0 Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259 xidm\u0259tl\u0259ri \u201cI d\u0259r\u0259c\u0259li Stanislav\u201d, \u201cI d\u0259r\u0259c\u0259li Anna\u201d ordenl\u0259rin\u0259 v\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131l q\u0131l\u0131nc\u201d m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 bir s\u0131ra h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara u\u011furla, son d\u0259r\u0259c\u0259 y\u00fcks\u0259k pe\u015f\u0259karl\u0131qla r\u0259hb\u0259rlik etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 ona Rusiya ordusunda \u0259n ali r\u00fctb\u0259-vaxt\u0131ndan \u0259vv\u0259l general-leytenant h\u0259rbi r\u00fctb\u0259si verildi. Eyni zamanda, \u0259fsan\u0259vi az\u0259rbaycanl\u0131 general\u00a0 \u201cRus artilleriyas\u0131n\u0131n Allah\u0131\u201d elan edildi. Bir diqq\u0259t\u0259layiq fakt\u0131 da x\u00fcsusi vur\u011fulamaq g\u0259r\u0259kdir ki, Petroqrad\u0131n m\u00fcdafi\u0259si zaman\u0131 Luqa \u015f\u0259h\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 y\u00fcks\u0259kliyi q\u0259hr\u0259mancas\u0131na m\u00fcdafi\u0259 etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259 h\u0259min \u0259raziy\u0259 \u201c\u015e\u0131xlinski t\u0259p\u0259si\u201d ad\u0131 verilmi\u015fdi v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 o \u0259razi \u0259fsan\u0259vi az\u0259rbaycanl\u0131 general\u0131n ad\u0131n\u0131 da\u015f\u0131maqdad\u0131r.<\/p>\n<p><strong><em>Az\u0259rbaycanl\u0131 generallar\u0131 bol\u015fevik repressiyas\u0131ndan\u00a0<\/em><\/strong><strong><em>kim v\u0259 nec\u0259 xilas etdi?..<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutundan sonra Az\u0259rbaycanda hakimiyy\u0259t\u0259 silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 yiy\u0259l\u0259n\u0259n\u00a0 bol\u015fevikl\u0259r \u00e7ar ordusuna v\u0259 milli h\u00f6kum\u0259t\u0259 xidm\u0259t etmi\u015f generallara, zabitl\u0259r\u0259, onlar\u0131n ail\u0259 \u00fczvl\u0259rin\u0259 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f divan tutdular. Onlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Nargin adas\u0131nda sor\u011fusuz-suals\u0131z g\u00fcll\u0259l\u0259ndi. Bel\u0259 bir aqib\u0259t milli h\u00f6kum\u0259tin h\u0259rbi naziri olmu\u015f S\u0259m\u0259d b\u0259y Mehmandarovu v\u0259 onun m\u00fcavini \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinskini d\u0259 g\u00f6zl\u0259yirdi. 1920-ci ilin may\u0131nda h\u0259bs olunan generallar bir m\u00fcdd\u0259t qazamatda saxland\u0131qdan sonra h\u0259min il avqustun 1-d\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanovun m\u0259xfi m\u0259ktubu il\u0259 birlikd\u0259 Moskvaya, Leninin s\u0259r\u0259ncam\u0131na g\u00f6nd\u0259rilirl\u0259r.<\/p>\n<p>Sonralar h\u0259r iki general Moskvadan salamat qay\u0131tmalar\u0131na \u0259min olmad\u0131qlar\u0131n\u0131 etiraf etmi\u015fdil\u0259r. Lakin h\u0259r \u015fey g\u00f6zl\u0259nildiyinin \u0259ksin\u0259 olur. Lenin N\u0259rimanovun m\u0259ktubunu oxuduqdan sonra onlar\u0131n h\u0259r ikisin\u0259 Moskvada v\u0259zif\u0259 verir. B\u0259s g\u00f6r\u0259s\u0259n, h\u0259min m\u0259ktubda n\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131:<\/p>\n<p>\u201c\u018fziz Vladimir \u0130li\u00e7<\/p>\n<p>G\u0259nc\u0259 \u00fcsyan\u0131 zaman\u0131 k\u00f6hn\u0259 Az\u0259rbaycan ordusunun b\u00fct\u00fcn zabitl\u0259ri h\u0259bs\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Bu m\u0259ktubu Siz\u0259 t\u0259qdim ed\u0259n m\u0259\u015fhur generallar &#8211; Mehmandarov v\u0259 \u015e\u0131xlinski d\u0259 onlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 idi. Diqq\u0259tli yoxlama n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum oldu ki, generallar\u0131n \u00fcsyanla \u0259laq\u0259si olmam\u0131\u015fd\u0131r. Lakin m\u00f6vqeyimiz sakitl\u0259\u015f\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r v\u0259 \u00fcmumi i\u015fimiz\u0259 k\u00f6m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 biz h\u0259r halda bu q\u0259rara g\u0259ldik ki, onlar\u0131 q\u0259rargahda i\u015fl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Sizin s\u0259r\u0259ncam\u0131n\u0131za g\u00f6nd\u0259r\u0259k, \u00e7\u00fcnki onlar h\u0259rbi m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r olmaq etibar\u0131 il\u0259 \u0259v\u0259zsizdirl\u0259r. Onlardan biri \u015e\u0131xlinski Nikolay ordusunda \u201cartilleriyan\u0131n Allah\u0131\u201d say\u0131l\u0131rd\u0131. Pol\u015fa c\u0259bh\u0259si qurtarana q\u0259d\u0259r qoy onlar Moskvada i\u015fl\u0259sinl\u0259r, sonra sizd\u0259n xahi\u015f ed\u0259c\u0259y\u0259m ki, bizim \u0259sg\u0259ri hiss\u0259l\u0259rimizi t\u0259\u015fkil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 buraya g\u00f6nd\u0259r\u0259siniz. Bu m\u00fcdd\u0259td\u0259 onlar\u0131n qay\u011f\u0131s\u0131na qalmaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>Kommunist salam\u0131 il\u0259 N.N\u0259rimanov.\u201d<\/p>\n<p>Kommunist\u00a0 \u201cideologiyas\u0131\u201dna xidm\u0259t etm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, t\u0259p\u0259d\u0259n-d\u0131rnagad\u0259k milli ruha k\u00f6kl\u0259nmi\u015f g\u00f6rk\u0259mli siyasi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadimi N\u0259riman N\u0259rimanov az\u0259rbaycanl\u0131 generallar\u0131 quduzla\u015fm\u0131\u015f bol\u015fevikl\u0259rin d\u0259h\u015f\u0259tli repressiyas\u0131ndan bax bel\u0259c\u0259 xilas edir. 1922-ci il\u0259d\u0259k Moskvada \u00e7al\u0131\u015fan \u018f.\u015e\u0131xlinski N\u0259rimanovun xahi\u015fi il\u0259 Bak\u0131ya qay\u0131d\u0131r v\u0259 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn qalan hiss\u0259sini Az\u0259rbaycanda h\u0259rb elminin inki\u015faf\u0131na h\u0259sr edir.<\/p>\n<p><strong><em>\u0130\u015f\u0131ql\u0131 yolun, parlaq s\u0259ad\u0259tin \u00fcnvan\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cM\u0259nim h\u0259r \u015feyim &#8211; h\u0259m s\u0259ad\u0259tim, h\u0259m d\u0259 s\u0259hh\u0259tim onunla getdi\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Deyirl\u0259r, Allah-T\u0259ala h\u0259mi\u015f\u0259 \u00f6z sevimli b\u0259nd\u0259l\u0259rini s\u0131na\u011fa \u00e7\u0259kir. M\u00fcasirl\u0259rinin s\u00f6yl\u0259dikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u00f6vlad\u0131n\u0131n olmamas\u0131n\u0131 Tanr\u0131 qism\u0259ti hesab ed\u0259n \u015e\u0131xlinski sanki \u00f6z taleyi il\u0259 bar\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Onun h\u0259yatda \u0259n b\u00f6y\u00fck t\u0259s\u0259llisi Nigar xan\u0131m kimi \u0259silli, n\u0259cab\u0259tli bir h\u0259yat yolda\u015f\u0131n\u0131n olmas\u0131 idi. 1909-cu il oktyabr\u0131n 27-d\u0259 Mirz\u0259 H\u00fcseyn Qay\u0131bovun q\u0131z\u0131 Nigar xan\u0131mla ail\u0259 h\u0259yat\u0131 quran \u018f.\u015e\u0131xlinski sonralar yaz\u0131rd\u0131: \u201cBu d\u0259yi\u015fiklik m\u0259nim h\u0259yat\u0131m\u0131 i\u015f\u0131ql\u0131 bir yola, parlaq bir s\u0259ad\u0259t\u0259 y\u00f6n\u0259ltdi. Bir yerd\u0259 ke\u00e7irmi\u015f oldu\u011fumuz 22 illik h\u0259yat\u0131n ayd\u0131n s\u0259mas\u0131nda bir bulud l\u0259k\u0259si bel\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259di. Fitr\u0259t\u0259n istedadl\u0131 olan, yax\u015f\u0131 t\u0259hsil g\u00f6rm\u00fc\u015f, m\u00fclayim xasiyy\u0259tli Nigar xan\u0131m ail\u0259 s\u0259ad\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn yarad\u0131lm\u0131\u015f bir qad\u0131n idi. M\u0259n bu s\u0259ad\u0259t\u0259 tam m\u0259nas\u0131 il\u0259 layiq oldum.\u201d<\/p>\n<p>N\u0259 ed\u0259s\u0259n ki,\u00a0 zal\u0131m f\u0259l\u0259k bu s\u0259ad\u0259ti d\u0259 ona \u00e7ox g\u00f6rd\u00fc. General \u00f6z\u00fc ba\u015f\u0131na g\u0259l\u0259n m\u00fcsib\u0259ti sonralar bel\u0259 xat\u0131rlay\u0131rd\u0131: \u201c1931-ci il avqustun 15-d\u0259 Nigar xan\u0131m\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc m\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 oldu. M\u0259nim h\u0259r \u015feyim &#8211; h\u0259m s\u0259ad\u0259tim, h\u0259m d\u0259 s\u0259hh\u0259tim onunla getdi.\u201d Sevimli h\u0259yat yolda\u015f\u0131n\u0131n v\u0259fat\u0131ndan sonra \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonrak\u0131 12 ilini C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131 k\u00fc\u00e7\u0259sind\u0259ki 14 n\u00f6mr\u0259li binada t\u0259k-t\u0259nha ya\u015fayan ke\u00e7mi\u015f artilleriya general\u0131 h\u0259yat\u0131n\u0131n bir an\u0131n\u0131 bel\u0259 Nigar xan\u0131ms\u0131z t\u0259s\u0259vv\u00fcr etmirmi\u015f. O, h\u0259r c\u00fcm\u0259 ax\u015fam\u0131 h\u0259yat yolda\u015f\u0131n\u0131n k\u00f6hn\u0259 \u015f\u0259h\u0259r q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 m\u0259zar\u0131n\u0131 ziyar\u0259t ed\u0259r, v\u0259fat\u0131n\u0131n ild\u00f6n\u00fcml\u0259rind\u0259 ehsan ver\u0259rmi\u015f.<\/p>\n<p><strong><em>\u201cV\u0259siyy\u0259t. M\u0259n \u00f6l\u0259nd\u0259n sonra a\u00e7mal\u0131\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>H\u0259rbi jurnalist \u015e\u0259mistan N\u0259zirlinin \u201cC\u00fcmhuriyy\u0259t generallar\u0131\u201d kitab\u0131nda bel\u0259 bir \u00fcr\u0259ka\u011fr\u0131dan epizod var: \u201c1983-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan D\u00f6vl\u0259t Tarix Muzeyi arxivinin \u201c\u015e\u0131xlinski fondu\u201dnda ara\u015fd\u0131rmalar aparark\u0259n a\u011fz\u0131 ba\u011fl\u0131 bir m\u0259ktuba rast g\u0259ldim. Mavi r\u0259ngli z\u0259rfin \u00fcz\u0259rind\u0259 rus dilind\u0259 bel\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131: \u201cV\u0259siyy\u0259t. M\u0259n \u00f6l\u0259nd\u0259n sonra a\u00e7mal\u0131.\u201d<\/p>\n<p>Birincisinin s\u0259rl\u00f6vh\u0259si \u201cAil\u0259 v\u0259siyy\u0259tnam\u0259si\u201d 30 oktyabr 1933-c\u00fc ild\u0259 yaz\u0131l\u0131b. \u0130kincisi \u201c\u018fziz Bahad\u0131r v\u0259 Varya\u201d (h\u0259min tarixd\u0259 yaz\u0131l\u0131b), \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc s\u0259rl\u00f6vh\u0259sizdir, yaln\u0131z \u201c3 yanvar 1938-ci il\u201d tarixi qoyulub. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc \u201cSon rica\u201d (xahi\u015f) 13 mart 1942-ci ild\u0259 yaz\u0131l\u0131b.\u201d<\/p>\n<p><strong><em>S\u0259n nec\u0259 d\u0259 amans\u0131zsanm\u0131\u015f, h\u0259yat!..<\/em><\/strong><\/p>\n<p>General 30 oktyabr 1933-c\u00fc ild\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cAil\u0259 v\u0259siyy\u0259tnam\u0259si\u201dnd\u0259 \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra qalan \u0259mlak\u0131n\u0131 h\u0259yat\u0131n\u0131n kims\u0259siz ill\u0259rind\u0259 ona h\u0259dsiz qay\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015f qayn\u0131 Bahad\u0131r Qay\u0131bova v\u0259 onun arvad\u0131 Varvara Qay\u0131bovaya v\u0259siyy\u0259t edir. \u201c\u018fziz Bahad\u0131r v\u0259 Varya!\u201d adlanan ikinci v\u0259siyy\u0259tnam\u0259sind\u0259 Nigar xan\u0131m\u0131n v\u0259fat\u0131ndan sonra onu qay\u011f\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 etmi\u015f h\u0259min insanlara h\u0259dsiz minn\u0259tdarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. General\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc v\u0259siyy\u0259tnam\u0259sini \u00fcr\u0259ka\u011fr\u0131s\u0131z oxumaq olmur: \u201cV\u0259siyy\u0259tnam\u0259 yaz\u0131lark\u0259n m\u0259nim b\u0259zi qiym\u0259tli \u015feyl\u0259rim var idi ki, onlar Bahad\u0131r v\u0259 Varyan\u0131n m\u0259n\u0259 g\u00f6st\u0259rdikl\u0259ri qay\u011f\u0131 v\u0259 m\u0259n\u0259vi k\u00f6m\u0259klikd\u0259n \u0259lav\u0259 maddi yard\u0131mlar\u0131n\u0131 qism\u0259n \u00f6d\u0259y\u0259 bil\u0259rdi. Lakin m\u0259n g\u00f6zl\u0259nildiyind\u0259n d\u0259 art\u0131q ya\u015fad\u0131m, sat\u0131las\u0131 n\u0259 vard\u0131sa ham\u0131s\u0131n\u0131 sat\u0131b x\u0259rcl\u0259dim v\u0259 bununla da v\u0259siyy\u0259tnam\u0259m \u00f6z m\u0259nas\u0131n\u0131 itirmi\u015f oldu&#8230;\u201d<\/p>\n<p>\u015e\u0259xs\u0259n bu s\u0259tirl\u0259rin m\u00fc\u0259llifi olaraq m\u0259n \u018f.\u015e\u0131xlinskinin \u201cSon rica (xahi\u015f)\u201dini oxuyark\u0259n g\u00f6z ya\u015flar\u0131m\u0131 saxlaya bilm\u0259dim v\u0259 ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z dilimd\u0259n \u201cS\u0259n nec\u0259 d\u0259 amans\u0131zsanm\u0131\u015f, h\u0259yat!\u201d k\u0259lm\u0259l\u0259ri qopdu:<\/p>\n<p>\u201c1. \u018fg\u0259r m\u0259n yataqda qalas\u0131 x\u0259st\u0259 olsam, m\u0259ni x\u0259st\u0259xanaya g\u00f6nd\u0259rin.<\/p>\n<p>2. \u018fg\u0259r x\u0259st\u0259xanada \u00f6ls\u0259m n\u0259\u015fimi ev\u0259 yox, x\u0259st\u0259xanadan q\u0259biristanl\u0131\u011fa apar\u0131n.<\/p>\n<p>3. Q\u0259zetd\u0259 elan verm\u0259yin.<\/p>\n<p>4. D\u0259fnetm\u0259 x\u0259rcl\u0259rinin az olmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131n. Yor\u011fan a\u011f\u0131na b\u00fck\u00fclm\u00fc\u015f c\u0259s\u0259di r\u0259ngl\u0259nm\u0259mi\u015f, \u00fcst\u00fcn\u0259 kilim sal\u0131nm\u0131\u015f tabuta qoyun.<\/p>\n<p>5. He\u00e7 bir ehsan verm\u0259yin, bunu etm\u0259k h\u0259mi\u015f\u0259 g\u0259r\u0259ksizdir, m\u00fcasir \u00e7\u0259tinlikl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq is\u0259 q\u0259bah\u0259tdir.<\/p>\n<p>6. M\u0259n\u0259 \u0259ziz olan Nigar xan\u0131m il\u0259 yana\u015f\u0131 q\u0259bri yast\u0131 tava da\u015f\u0131 il\u0259 \u00f6rt\u00fcb yazars\u0131n\u0131z: \u201c\u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski\u201d &#8211; he\u00e7 bir tarix laz\u0131m deyil.<\/p>\n<p>\u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski<\/p>\n<p>Bak\u0131, 13.03.1942-ci il\u201d<\/p>\n<p><strong><em>Qay\u0131bovlar ail\u0259sinin yand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ikinci \u00e7\u0131raq\u00a0<\/em><\/strong><strong><em>v\u0259&#8230;sonradan peyda olanlar<\/em><\/strong><\/p>\n<p>H\u0259yat\u0131n\u0131n h\u0259lledici anlar\u0131nda xeyirxah insanlar\u0131n diqq\u0259t v\u0259 qay\u011f\u0131s\u0131 il\u0259 \u0259hat\u0259 olunmaq b\u0259lk\u0259 d\u0259 onun al\u0131n yaz\u0131s\u0131, tale qism\u0259ti imi\u015f. Ki\u00e7ik ya\u015flar\u0131nda \u015f\u00f6hr\u0259tin zirv\u0259sin\u0259 ged\u0259n yolunda Qay\u0131bovlar ail\u0259si \u00e7\u0131raq yand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. O vaxtlar Tiflisd\u0259 ya\u015fayan ata Mirz\u0259 H\u00fcseyn Qay\u0131bov onu himay\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f, t\u0259lim- t\u0259rbiy\u0259si il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015fdu. \u00d6mr\u00fcn\u00fcn son g\u00fcnl\u0259rind\u0259 taleyin h\u00f6km\u00fc il\u0259 t\u0259k-t\u0259nha qalm\u0131\u015f qoca \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinskiy\u0259 bu d\u0259f\u0259 o\u011ful Qay\u0131bov v\u0259 onun ail\u0259si sahib durmu\u015fdu. Amma \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n d\u0259rhal sonra \u018f.\u015e\u0131xlinskinin yax\u0131n-uzaq qohumlar\u0131 aras\u0131nda onun qanuni varisi olmaq ist\u0259y\u0259nl\u0259r, h\u0259tta bununla ba\u011fl\u0131 \u00f6z aralar\u0131nda m\u00fcbariz\u0259 aparanlar \u00e7ox olub. B\u0259s g\u00f6r\u0259s\u0259n \u018f.\u015e\u0131xlinski \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son \u00e7a\u011flar\u0131nda kims\u0259siz qalanda, c\u00fczi t\u0259qa\u00fcd\u00fcn\u00fc g\u00fcc-b\u0259la il\u0259 alanda, \u00e7\u00f6r\u0259k n\u00f6vb\u0259sind\u0259 duran zaman b\u0259zi \u00fczd\u0259niraq soyda\u015flar\u0131m\u0131z erm\u0259ni fitvas\u0131na uyaraq onun \u015finelinin \u0259t\u0259yind\u0259n tutub \u201c\u00e7ar general\u0131\u201d, \u201cPort-Artur q\u0259hr\u0259man\u0131\u201d kimi ironik ifad\u0259l\u0259rl\u0259 m\u0259sx\u0259r\u0259y\u0259 qoyanda bu \u201cvarisl\u0259r\u201d harada idil\u0259r?<\/p>\n<p><strong><em>B\u0259s \u0259fsan\u0259vi general\u0131n \u0259sl varisl\u0259ri kiml\u0259rdir?..<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Birm\u0259nal\u0131 dem\u0259k olar\u00a0 ki, \u018flia\u011fa \u015e\u0131xl\u0131nskinin \u0259sl varisl\u0259ri\u00a0 30\u00a0 il erm\u0259ni i\u015f\u011fal alt\u0131nda olan torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131 \u0130kinci\u00a0 Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259sind\u0259 M\u00fcz\u0259ff\u0259r Ali Ba\u015f Komandan \u0130lham \u018fliyevin misilsiz s\u0259rk\u0259rd\u0259lik qabiliyy\u0259ti say\u0259sind\u0259 44 g\u00fcnd\u0259 azad ed\u0259n r\u0259\u015fad\u0259tli\u00a0 Az\u0259rbaycan Ordusu, \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fcnyan\u0131n h\u0259rb tarixin\u0259 parlaq s\u0259hif\u0259l\u0259r yazan, gec\u0259-g\u00fcnd\u00fcz add\u0131m-add\u0131m, s\u00fcr\u00fcn\u0259-s\u00fcr\u00fcn\u0259, sin\u0259sini da\u011fa-da\u015fa s\u00fcrt\u0259-s\u00fcrt\u0259, \u0259l-ayaqlar\u0131nda da\u015flar yaralar a\u00e7a-a\u00e7a, dibi g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n s\u0131ld\u0131r\u0131m qayalar\u0131 qar\u0131\u015f-qar\u0131\u015f d\u0131rma\u015f\u0131b \u00a0V\u0259t\u0259n sava\u015f\u0131n\u0131n kulminasiya n\u00f6qt\u0259si say\u0131lan al\u0131nmaz qalam\u0131z\u00a0 \u015eu\u015faya g\u0259lib \u00e7\u0131xan,\u00a0 buradak\u0131 \u0259lb\u0259yaxa d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 y\u00fcng\u00fcl silahlarla qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 topla, tankla, artilleriya il\u0259 silahlanm\u0131\u015f Erm\u0259nistan ordusunu a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fradan\u00a0 bizim q\u0259hr\u0259man \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259rimizdir!\u00a0 \u018ffsan\u0259vi general\u0131n \u0259sl varisl\u0259ri tarixi Z\u0259f\u0259rimizd\u0259n \u00fc\u00e7 il sonra-2023-c\u00fc ilin sentyabr\u0131nda yen\u0259 d\u0259 M\u00fcz\u0259ff\u0259r S\u0259rk\u0259rd\u0259, Prezident \u0130lham \u018fliyevin Liderliyi il\u0259 birg\u00fcnl\u00fck lokal antiterror t\u0259dbirl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259\u00a0 he\u00e7 bir m\u00fclki \u015f\u0259xsin v\u0259 obyektin , nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, burnunu bel\u0259 qanatmadan 35 il \u0259rzind\u0259\u00a0 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin\u0259 meydan oxuyan Xank\u0259ndid\u0259ki terror\u00e7u-separat\u00e7\u0131 xuntan\u0131 m\u0259hv edib onun \u201clidercikl\u0259rini\u201d\u00a0 \u0259ll\u0259ri qandall\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259\u00a0 Bak\u0131ya g\u0259tir\u0259n r\u0259\u015fad\u0259tli Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rimizdir! \u00dcmumilikd\u0259 general \u015e\u0131xlinskinin \u0259sl varisi \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 suverenliyi tam t\u0259min edilmi\u015f bug\u00fcnk\u00fc qalib Az\u0259rbaycan xalq\u0131d\u0131r! Ba\u015fqa he\u00e7 kim!..<\/p>\n<p><em><strong>\u018fhm\u0259d Qurbano\u011flu, \u201c\u0130ki sahil\u201d<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018flia\u011fa \u015e\u0131xlniski-160: Unutsaq unudular\u0131q (O\u00e7erk) XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n irimiqyasl\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 kimi general \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski d\u00f6y\u00fc\u015f meydanlar\u0131ndak\u0131 \u015f\u00fcca\u0259tl\u0259ri v\u0259 artilleriya n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 g\u0259tirdiyi yenilikl\u0259ri il\u0259 h\u0259rb tarixin\u0259 parlaq s\u0259hif\u0259l\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131r. O, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin m\u00fch\u00fcm d\u00f6vl\u0259t t\u0259sisatlar\u0131 yarad\u0131lark\u0259n milli qo\u015fun hiss\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkilind\u0259, m\u00fcst\u0259qil ordu quruculu\u011funda m\u00fcst\u0259sna f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 h\u0259rbi and\u0131na sadiq qalaraq \u00f6lk\u0259nin silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na t\u00f6hf\u0259l\u0259r vermi\u015fdir. \u0130lham \u018fliyev, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti H\u0259rd\u0259n yolum\u00a0 paytaxt\u0131n Yasamal royonundak\u0131 C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131 k\u00fc\u00e7\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 k\u00f6hn\u0259 memarl\u0131q \u00fcslublu 14 n\u00f6mr\u0259li \u00fc\u00e7m\u0259rt\u0259b\u0259li binan\u0131n giri\u015f qap\u0131s\u0131n\u0131n sol divar\u0131na vurulmu\u015f xatir\u0259 l\u00f6vh\u0259sinin&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":797545,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[19],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/1c336b80174378629298447759910732116.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=19\" rel=\"category\">G\u00fcnd\u0259m<\/a>","rttpg_excerpt":"\u018flia\u011fa \u015e\u0131xlniski-160: Unutsaq unudular\u0131q (O\u00e7erk) XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n irimiqyasl\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 kimi general \u018flia\u011fa \u015e\u0131xlinski d\u00f6y\u00fc\u015f meydanlar\u0131ndak\u0131 \u015f\u00fcca\u0259tl\u0259ri v\u0259 artilleriya n\u0259z\u0259riyy\u0259sin\u0259 g\u0259tirdiyi yenilikl\u0259ri il\u0259 h\u0259rb tarixin\u0259 parlaq s\u0259hif\u0259l\u0259r yazm\u0131\u015fd\u0131r. O, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin m\u00fch\u00fcm d\u00f6vl\u0259t t\u0259sisatlar\u0131 yarad\u0131lark\u0259n milli qo\u015fun hiss\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkilind\u0259, m\u00fcst\u0259qil ordu quruculu\u011funda m\u00fcst\u0259sna f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f, sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 h\u0259rbi and\u0131na sadiq&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/797544"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=797544"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/797544\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":797546,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/797544\/revisions\/797546"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/797545"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=797544"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=797544"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=797544"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}