{"id":802808,"date":"2025-04-27T13:41:39","date_gmt":"2025-04-27T09:41:39","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=802808"},"modified":"2025-04-27T13:41:39","modified_gmt":"2025-04-27T09:41:39","slug":"mus%c9%99lman-s%c9%99rqind%c9%99-ilk-respublika-olan-axc-nin-suqutundan-105-il-otur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=802808","title":{"rendered":"M\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk respublika olan AXC-nin s\u00fcqutundan 105 il \u00f6t\u00fcr&#8230;"},"content":{"rendered":"<p><strong>M\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk parlamentli respublika olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti (AXC) c\u0259mi 23 ay ya\u015famas\u0131na baxmayaraq, xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 silinm\u0259z iz qoyub, azadl\u0131q v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik ideyas\u0131n\u0131 n\u0259sill\u0259rin yadda\u015f\u0131na h\u0259kk edib. 1918-ci il 28 Mayda elan olunan C\u00fcmhuriyy\u0259t \u00f6z d\u00f6vl\u0259t institutlar\u0131n\u0131 quraraq, xalq\u0131m\u0131za m\u00fcst\u0259qilliyin n\u0259 oldu\u011funu ilk d\u0259f\u0259 d\u0259rk etdirdi.<\/strong><\/p>\n<p>Art\u0131q C\u00fcmhuriyy\u0259tin s\u00fcqutundan 105 il \u00f6t\u00fcr v\u0259 o \u015fanl\u0131, eyni zamanda faci\u0259li hadis\u0259l\u0259ri bir daha xat\u0131rlamaq ibr\u0259tamizdir.<\/p>\n<p><strong><em>Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n g\u00f6z dikdiyi C\u0259nubi Qafqaz v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n taleyi<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra d\u00fcnya yeni d\u00fcz\u0259n axtar\u0131\u015f\u0131nda ik\u0259n, Paris S\u00fclh Konfrans\u0131n\u0131n Ali \u015euras\u0131 Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan respublikalar\u0131na silah-sursat g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bu, sovet Rusiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn C\u0259nubi Qafqaz\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259k yolunda b\u0259han\u0259y\u0259 \u00e7evrildi. Antanta d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin b\u00f6lg\u0259y\u0259 qo\u015fun yerid\u0259c\u0259yi ehtimal\u0131 sovet r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 t\u0259\u015fvi\u015f yaratm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/cdn.musavat.com\/news\/thumbnails\/91bfda0d85b92b88905f5cd2bbdc2ee5.jpg\" alt=\"SUQUT.jpg (99 KB)\" width=\"600\" height=\"369\" \/><\/p>\n<p>1920-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 \u015eimali Qafqazda Denikin q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin darmada\u011f\u0131n edilm\u0259si sovet Rusiyas\u0131na C\u0259nubi Qafqaz\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259k f\u00fcrs\u0259ti verdi. Bol\u015fevikl\u0259r k\u00f6hn\u0259 imperiyan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini b\u0259rpa etm\u0259k m\u0259qs\u0259dini gizl\u0259tmirdi. \u018fvv\u0259lc\u0259 diplomatik yollarla, beyn\u0259lxalq imic\u0259 z\u0259r\u0259r verm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259sir alt\u0131na alma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 1920-ci ilin yanvar-mart aylar\u0131nda AXC h\u00f6kum\u0259tin\u0259 ard\u0131c\u0131l olaraq diplomatik notalar g\u00f6nd\u0259rdil\u0259r: h\u0259d\u0259l\u0259yici tonda, birg\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q t\u0259klifi ad\u0131 alt\u0131nda.<\/p>\n<p>AXC r\u0259hb\u0259rliyi, suverenliy\u0259 sadiq qalaraq, Rusiyan\u0131n daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmad\u0131qlar\u0131n\u0131, lakin d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qurma\u011fa haz\u0131r olduqlar\u0131n\u0131 bildirirdi. Sovetl\u0259r is\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyimizin tan\u0131nmas\u0131n\u0131 t\u0259xir\u0259 sal\u0131r, \u0259v\u0259zind\u0259 a\u011fqvardiya\u00e7\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259rbi ittifaq\u0131 israrla g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirirdi. AXC q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 xalqlar\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k h\u00fcququnu \u0259sas g\u0259tir\u0259r\u0259k, sovet t\u0259klifl\u0259rini r\u0259dd etdi. Lakin iqtisadi reall\u0131q da m\u00f6vcud idi: AXC iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r\u0259 ehtiyac duyurdu.<\/p>\n<p><strong><em>Bak\u0131 nefti v\u0259 i\u015f\u011fal plan\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n<p>O zaman Bak\u0131n\u0131n anbarlar\u0131nda toplanm\u0131\u015f neft ehtiyat\u0131 \u015f\u0259h\u0259rin ehtiyac\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 \u00fcst\u0259l\u0259yirdi. Neftin yaln\u0131z az bir hiss\u0259si ixrac olunurdu v\u0259 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin geni\u015fl\u0259nm\u0259si lab\u00fcd idi. Sovet Rusiyas\u0131 is\u0259 Bak\u0131 neftini dinc yolla \u0259ld\u0259 etm\u0259yi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcrd\u00fc, planlar a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 i\u015f\u011fal v\u0259 talan \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015fdu.<\/p>\n<p>AXC h\u00f6kum\u0259tinin q\u0259tiyy\u0259tli diplomatik m\u00f6vqeyi sovetl\u0259ri h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyat plan\u0131na ke\u00e7m\u0259y\u0259 vadar etdi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 1920-ci ilin fevral\u0131nda Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131 quruldu. \u0130\u015f\u011fal ssenarisind\u0259 yerli kommunistl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunacaq, v\u0259ziyy\u0259t is\u0259 daxili \u00fcsyan kimi t\u0259qdim edil\u0259c\u0259kdi.<\/p>\n<p>Sovet i\u015f\u011fal\u0131na z\u0259min yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni kart\u0131 yenid\u0259n i\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131. 1920-ci il mart\u0131n 22-d\u0259n 23-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 Qaraba\u011fda erm\u0259ni separat\u00e7\u0131lar\u0131 \u015eu\u015fa, Xank\u0259ndi, \u018fsg\u0259ran, Xocal\u0131 v\u0259 T\u0259rt\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan Milli Ordusuna h\u00fccum etdil\u0259r. \u018fsg\u0259randa 50 n\u0259f\u0259rlik Az\u0259rbaycan d\u0259st\u0259si son n\u0259f\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r vuru\u015fdu, dig\u0259r istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 is\u0259 erm\u0259nil\u0259r ciddi u\u011fur \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259di.<\/p>\n<p>Bu q\u0259fil basq\u0131n h\u00f6kum\u0259ti s\u0259rh\u0259d zonalar\u0131nda yerl\u0259\u015fdiril\u0259n milli ordu hiss\u0259l\u0259rini Qaraba\u011fa y\u00f6n\u0259ltm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etdi. Aprelin 2-d\u0259 \u018fsg\u0259ran d\u00f6y\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Milli Ordumuz d\u00fc\u015fm\u0259ni a\u011f\u0131r m\u0259\u011flubiyy\u0259t\u0259 u\u011fradaraq \u018fsg\u0259ran\u0131 v\u0259 Xocal\u0131n\u0131 geri ald\u0131.<\/p>\n<p>Bu vaxt Erm\u0259nistan ordusu da Qazax v\u0259 Nax\u00e7\u0131vana basq\u0131nlar t\u0259\u015fkil etdi, \u00f6lk\u0259nin q\u0259rb s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259 yeni c\u0259bh\u0259 a\u00e7\u0131ld\u0131. AXC daxili siyasi b\u00f6hranla da \u00fcz-\u00fcz\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131: Sovetl\u0259rl\u0259 yax\u0131nla\u015fman\u0131 ist\u0259y\u0259nl\u0259rl\u0259 s\u0259rt m\u00fcqavim\u0259t t\u0259r\u0259fdarlar\u0131 aras\u0131nda k\u0259skin fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/cdn.musavat.com\/news\/thumbnails\/4616c85c7f387cba463175ef7a2dac68.jpg\" alt=\"SUQUT SON.jpg (77 KB)\" width=\"700\" height=\"486\" \/><\/p>\n<p><strong><em>Parlament b\u00f6hran\u0131 v\u0259 faci\u0259li son<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Kommunistl\u0259rin \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 f\u0259alla\u015fmas\u0131, sosialist nazirl\u0259rin h\u00f6kum\u0259ti t\u0259rk etm\u0259si AXC r\u0259hb\u0259rliyini \u00e7\u0259tin v\u0259ziyy\u0259t\u0259 sald\u0131. 1920-ci ilin mart\u0131nda N\u0259sib b\u0259y Yusifb\u0259yli istefa verdi, h\u00f6kum\u0259tin yenid\u0259n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 c\u0259hdl\u0259ri is\u0259 n\u0259tic\u0259siz qald\u0131.<\/p>\n<p>Sovet Rusiyas\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n \u015fimal s\u0259rh\u0259dl\u0259rin\u0259 ordu c\u0259ml\u0259y\u0259r\u0259k, AXC h\u00f6kum\u0259tin\u0259 izahat verm\u0259kd\u0259n imtina etdi. Aprelin 21-d\u0259 XI Q\u0131rm\u0131z\u0131 Ordu Yalama-Bak\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara ba\u015flad\u0131. Aprelin 23-d\u0259 veril\u0259n g\u00f6st\u0259ri\u015f art\u0131q b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tuturdu.<\/p>\n<p>Aprelin 26-dan 27-n\u0259 ke\u00e7\u0259n gec\u0259 sovet qo\u015funlar\u0131 s\u0259rh\u0259di pozaraq Yalama v\u0259 Xudat\u0131 i\u015f\u011fal etdi, Bak\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 ir\u0259lil\u0259dil\u0259r. Milli Ordu Bak\u0131 \u0259traf\u0131nda m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsa da, sovet ordusunun texniki v\u0259 say \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda duru\u015f g\u0259tir\u0259 bilm\u0259di.<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259d\u0259, 1920-ci il aprelin 27-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Parlamentinin son iclas\u0131nda hakimiyy\u0259tin yerli kommunistl\u0259r\u0259 t\u0259hvil verilm\u0259si q\u0259rara al\u0131nd\u0131. Bu q\u0259rar zor alt\u0131nda, \u00f6lk\u0259nin i\u015f\u011fal\u0131 fakt\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n ilk demokratik d\u00f6vl\u0259ti insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131, qad\u0131nlar\u0131n se\u00e7ki h\u00fcququnu, mill\u0259tl\u0259rin azad ya\u015famaq haqq\u0131n\u0131 tan\u0131yan c\u00fcmhuriyy\u0259timiz i\u015f\u011fala m\u0259ruz qald\u0131.<\/p>\n<p><em><strong>Lakin AXC-nin ideallar\u0131 xalq\u0131n ruhunda ya\u015fad\u0131 v\u0259 71 ild\u0259n sonra, 1991-ci il 18 oktyabrda yenid\u0259n m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n qurulmas\u0131na ilham verdi.<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk parlamentli respublika olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti (AXC) c\u0259mi 23 ay ya\u015famas\u0131na baxmayaraq, xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 silinm\u0259z iz qoyub, azadl\u0131q v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik ideyas\u0131n\u0131 n\u0259sill\u0259rin yadda\u015f\u0131na h\u0259kk edib. 1918-ci il 28 Mayda elan olunan C\u00fcmhuriyy\u0259t \u00f6z d\u00f6vl\u0259t institutlar\u0131n\u0131 quraraq, xalq\u0131m\u0131za m\u00fcst\u0259qilliyin n\u0259 oldu\u011funu ilk d\u0259f\u0259 d\u0259rk etdirdi. Art\u0131q C\u00fcmhuriyy\u0259tin s\u00fcqutundan 105 il \u00f6t\u00fcr v\u0259 o \u015fanl\u0131, eyni zamanda faci\u0259li hadis\u0259l\u0259ri bir daha xat\u0131rlamaq ibr\u0259tamizdir. Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n g\u00f6z dikdiyi C\u0259nubi Qafqaz v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n taleyi Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra d\u00fcnya yeni d\u00fcz\u0259n axtar\u0131\u015f\u0131nda ik\u0259n, Paris S\u00fclh Konfrans\u0131n\u0131n Ali \u015euras\u0131 Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":802809,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56.jpg",850,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56.jpg",850,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56.jpg",850,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56-621x365.jpg",621,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56-840x494.jpg",640,376,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56.jpg",850,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56.jpg",850,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/3d11bda61f43ce995b696b9ee98c8c56.jpg",850,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"M\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk parlamentli respublika olan Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti (AXC) c\u0259mi 23 ay ya\u015famas\u0131na baxmayaraq, xalq\u0131m\u0131z\u0131n tarixin\u0259 silinm\u0259z iz qoyub, azadl\u0131q v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik ideyas\u0131n\u0131 n\u0259sill\u0259rin yadda\u015f\u0131na h\u0259kk edib. 1918-ci il 28 Mayda elan olunan C\u00fcmhuriyy\u0259t \u00f6z d\u00f6vl\u0259t institutlar\u0131n\u0131 quraraq, xalq\u0131m\u0131za m\u00fcst\u0259qilliyin n\u0259 oldu\u011funu ilk d\u0259f\u0259 d\u0259rk etdirdi. Art\u0131q C\u00fcmhuriyy\u0259tin s\u00fcqutundan 105 il \u00f6t\u00fcr v\u0259 o&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/802808"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=802808"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/802808\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":802810,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/802808\/revisions\/802810"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/802809"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=802808"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=802808"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=802808"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}