{"id":808770,"date":"2025-05-28T12:17:27","date_gmt":"2025-05-28T08:17:27","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=808770"},"modified":"2025-05-28T12:17:27","modified_gmt":"2025-05-28T08:17:27","slug":"x%c9%99z%c9%99rin-d%c9%99rdi-bilindi-volqanin-suyu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=808770","title":{"rendered":"X\u0259z\u0259rin d\u0259rdi bilindi &#8211; Volqan\u0131n suyu&#8230;"},"content":{"rendered":"<h3><strong>Rusiya t\u0259r\u0259fi problemi bilavasit\u0259 t\u0259bii amill\u0259rl\u0259 \u0259sasland\u0131rma\u011fa v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn oynad\u0131\u011f\u0131 m\u0259nfi rolu inkar etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r<\/strong><\/h3>\n<p><em>X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 suyun s\u0259viyy\u0259sinin s\u00fcr\u0259tl\u0259 azalmas\u0131 fonunda d\u0259nizk\u0259nar\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n bu prosesin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri getdikc\u0259 art\u0131r. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r daha \u00e7ox proses\u0259 daha az t\u0259siri olan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n &#8211; Qazax\u0131stan v\u0259 Az\u0259rbaycandan g\u0259lir. H\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin prezidentl\u0259ri d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 X\u0259z\u0259ryan\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259nizd\u0259 ged\u0259n prosesin t\u0259hl\u00fck\u0259si bar\u0259d\u0259 x\u0259b\u0259rdarl\u0131q ed\u0259r\u0259k, t\u0259cili v\u0259 birg\u0259 add\u0131mlar\u0131n at\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyini s\u0259sl\u0259ndirirl\u0259r. D\u0259niz\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259nfi t\u0259siri formala\u015fd\u0131ran Rusiya bir qayda olaraq problem\u0259 s\u0259thi yana\u015f\u0131r, n\u0259inki prosesin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 hans\u0131sa add\u0131mlar at\u0131r, h\u0259tta \u0259ksin\u0259, X\u0259z\u0259r\u0259 t\u00f6k\u00fcl\u0259n suyun 80-90 faizini t\u0259min ed\u0259n Volqa \u00e7ay\u0131ndan yeni kanallar\u0131n \u00e7\u0259kilm\u0259si planlar\u0131 qurur.<\/em><\/p>\n<p>Rusiya t\u0259r\u0259fi X\u0259z\u0259rd\u0259ki problemi bilavasit\u0259 t\u0259bii amill\u0259rl\u0259 \u0259sasland\u0131rma\u011fa v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn oynad\u0131\u011f\u0131 m\u0259nfi rolu inkar etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu m\u00f6vqe may\u0131n 22-d\u0259 Sankt-Peterburqda X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin dayazla\u015fmas\u0131 problemi \u00fczr\u0259 Az\u0259rbaycan-Rusiya i\u015f\u00e7i qrupunun iclas\u0131ndan sonra veril\u0259n\u00a0 a\u00e7\u0131qlamalarda\u00a0 bir daha t\u0259krarlan\u0131b. Xat\u0131rladaq ki,\u00a0 Az\u0259rbaycan v\u0259 Rusiya\u00a0 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Rusiya t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259r v\u0259 ekologiya nazirinin m\u00fcavini Dmitri Tetenkin, Az\u0259rbaycan\u0131n ekologiya v\u0259 t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259r nazirinin m\u00fcavini Rauf Hac\u0131yev, el\u0259c\u0259 d\u0259 h\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin apar\u0131c\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rinin daxil oldu\u011fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 i\u015f\u00e7i qrupu yarad\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>Rusiya-Az\u0259rbaycan i\u015f\u00e7i qrupunun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r raz\u0131la\u015f\u0131blar ki, d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sinin a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259si z\u0259ncirvari n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r &#8211; ticar\u0259t imkanlar\u0131n\u0131n azalmas\u0131, g\u0259mi\u00e7ilik \u015f\u0259raitinin pisl\u0259\u015fm\u0259si, biom\u00fcxt\u0259lifliyin itirilm\u0259si v\u0259 bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q sektorunun z\u0259ifl\u0259m\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olur. H\u0259m\u00e7inin monitorinqin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, antropogen t\u0259zyiqin azald\u0131lmas\u0131, bal\u0131q populyasiyas\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131 v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat f\u0259aliyy\u0259tinin uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259klifl\u0259r verilib. Rusiya T\u0259bii S\u0259rv\u0259tl\u0259r Nazirliyinin m\u0259tbuat xidm\u0259ti bildirir ki,\u00a0 X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin dayazla\u015fmas\u0131 yax\u0131n 10-15 ild\u0259 davam ed\u0259c\u0259k. Havan\u0131n temperaturu ard\u0131c\u0131l olaraq orta d\u0259y\u0259rl\u0259ri 2 d\u0259r\u0259c\u0259 \u00fcst\u0259l\u0259yir, ya\u011f\u0131nt\u0131n\u0131n miqdar\u0131 is\u0259 azal\u0131r.<\/p>\n<p><strong>T\u0259dbird\u0259n sonra Rusiya Su Ehtiyatlar\u0131 \u00fczr\u0259 Federal Agentliyin r\u0259hb\u0259ri Dmitri Kirillov jurnalistl\u0259r\u0259 bildirib ki, dayazla\u015fman\u0131n m\u00fcst\u0259sna olaraq Rusiyan\u0131n Volqan\u0131n t\u0259nziml\u0259nm\u0259sind\u0259ki f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259si \u201creall\u0131\u011fa uy\u011fun g\u0259lm\u0259y\u0259n\u201d\u00a0 yana\u015fmad\u0131r. Onun s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, sahilyan\u0131 \u0259razil\u0259rin ya\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131, \u00fcmumi istil\u0259\u015fm\u0259si, buxarlanmas\u0131 v\u0259 deqradasiyas\u0131 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Kirillov xat\u0131rlad\u0131b ki, be\u015f \u00f6lk\u0259nin \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 otuza yax\u0131n \u00e7ay t\u00f6k\u00fcl\u00fcr v\u0259 suyun ax\u0131n\u0131n\u0131n t\u0259nziml\u0259nm\u0259si h\u0259r yerd\u0259 apar\u0131lmal\u0131d\u0131r.\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Qeyd ed\u0259k ki, X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 1930-1941-ci ill\u0259r aras\u0131nda su s\u0259viyy\u0259sinin \u0259h\u0259miyy\u0259tli illik azalma qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b &#8211; orta hesabla 14,7 sm. 1941-ci ild\u0259n 1978-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r X\u0259z\u0259r d\u0259nizi daha yava\u015f olsa da, ild\u0259 t\u0259xmin\u0259n 3 sm azal\u0131b. \u018fn a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259y\u0259 1977-ci ild\u0259 \u00e7at\u0131b: -29 m. Maraql\u0131d\u0131r ki, daha da azalma il\u0259 ba\u011fl\u0131 proqnozlar\u0131n \u0259ksin\u0259 olaraq, suyun s\u0259viyy\u0259si 1978-1995-ci ill\u0259r aras\u0131nda y\u00fcks\u0259lm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b v\u0259 h\u0259r il t\u0259xmin\u0259n 15 sm art\u0131b. Lakin bu tendensiya uzun s\u00fcrm\u0259yib, 1995-ci ild\u0259n suyun s\u0259viyy\u0259si yenid\u0259n azalma\u011fa ba\u015flay\u0131b. O vaxtdan b\u0259ri ild\u0259 orta hesabla 7 sm azal\u0131r. 2023-c\u00fc ild\u0259 o, \u0259n a\u015fa\u011f\u0131 s\u0259viyy\u0259 g\u00f6st\u0259ricisini ke\u00e7\u0259r\u0259k d\u0259niz s\u0259viyy\u0259sind\u0259n 29,20 m a\u015fa\u011f\u0131ya d\u00fc\u015f\u00fcb.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan aliml\u0259rinin hesablamalar\u0131na \u0259sas\u0259n bu tendensiya davam ed\u0259rs\u0259, x\u00fcsus\u0259n X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin Qazax\u0131stanla h\u0259ms\u0259rh\u0259d olan \u015fimal hiss\u0259sind\u0259 yox olmaq t\u0259hl\u00fck\u0259si yaranacaq. \u00c7\u00fcnki indiy\u0259d\u0259k dayazla\u015fmaya m\u0259ruz qalan su sah\u0259sinin yetmi\u015f faizi Qazax\u0131stan sahill\u0259rind\u0259dir. \u015eimal b\u00f6lg\u0259si su d\u0259rinliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 x\u00fcsusil\u0259 risk alt\u0131ndad\u0131r &#8211; oraya orta d\u0259rinliyi 4,5 m olan \u00fcmumi su h\u0259cminin yaln\u0131z y\u00fczd\u0259 biri d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p><strong>Ayd\u0131n m\u0259s\u0259l\u0259dir ki, X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 ekoloji probleml\u0259rin \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n biri iqlim d\u0259yi\u015fikliyidir: X\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00fcz\u0259rind\u0259 ya\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n miqdar\u0131 azal\u0131b, buxarlanma s\u00fcr\u0259ti art\u0131b. 1979-cu ild\u0259n b\u0259ri X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin s\u0259thinin orta temperaturu ild\u0259 t\u0259xmin\u0259n 1 d\u0259r\u0259c\u0259 Selsi y\u00fcks\u0259lib. Bundan \u0259lav\u0259, iqlim d\u0259yi\u015fikliyi X\u0259z\u0259r d\u0259nizini qidaland\u0131ran \u00e7aylar\u0131n qollar\u0131n\u0131n h\u0259cminin azalmas\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259rib. D\u0259nizi illik su ehtiyat\u0131 il\u0259 t\u0259min ed\u0259n t\u0259xmin\u0259n 130 \u00e7aydan \u0259sas ax\u0131n X\u0259z\u0259rin h\u0259cminin 80-90 faizini t\u0259\u015fkil ed\u0259n Volqadan g\u0259lir. Qlobal iqlim d\u0259yi\u015fikliyinin t\u0259siri il\u0259 Volqa qollar\u0131na daxil olan suyun h\u0259cmi azal\u0131r, ya\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n az olmas\u0131 fonunda onlardan g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n suyun miqdar\u0131 art\u0131r.<\/strong><\/p>\n<p>Lakin X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin s\u0259viyy\u0259sinin a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259sinin s\u0259b\u0259bl\u0259ri t\u0259kc\u0259 t\u0259bii amill\u0259rl\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131r. \u0130nsan f\u0259aliyy\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan antropogen amill\u0259r suyun s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir. Bunun bariz n\u00fcmun\u0259si X\u0259z\u0259r \u00e7aylar\u0131ndan daxil olan suyun h\u0259cminin azalmas\u0131d\u0131r. Bel\u0259 ki, 1930-cu ill\u0259rd\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n s\u0259nayel\u0259\u015fm\u0259 su anbar\u0131n\u0131n v\u0259ziyy\u0259tinin formala\u015fmas\u0131nda h\u0259lledici rol oynay\u0131b. Su elektrik stansiyalar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qol \u00e7aylar\u0131nda \u00e7oxlu su anbarlar\u0131 tikilib. M\u0259hz bu d\u00f6vrd\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin s\u0259viyy\u0259si a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131b. 1950-ci ill\u0259rd\u0259 Volqada b\u0259ndl\u0259rin tikilm\u0259si il\u0259 1956-1969-cu ill\u0259rd\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin h\u0259cmi h\u0259r il 25 kubkilometr azal\u0131b. Hesablamalara g\u00f6r\u0259, X\u0259z\u0259r \u00e7aylar\u0131ndan g\u0259l\u0259n suyun h\u0259cmi azalmasayd\u0131, X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin haz\u0131rk\u0131 s\u0259viyy\u0259si 1-1,5 m-d\u0259n \u00e7ox olard\u0131. Haz\u0131rda Volqada 8-\u0259 yax\u0131n b\u0259nd var ki, bu da suyun X\u0259z\u0259r d\u0259nizin\u0259 axmas\u0131na \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 mane olur. \u00dcmumilikd\u0259, Volqa h\u00f6vz\u0259sind\u0259 \u00fcmumi faydal\u0131 h\u0259cmi 101 kubkilometr v\u0259 s\u0259th sah\u0259si 30,4 min kvadratkilometr olan 800-\u0259 yax\u0131n su anbar\u0131 var ki, onlar orta illik ax\u0131n\u0131n dem\u0259k olar ki, 70 faizini toplay\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7aylardan t\u00f6k\u00fcl\u0259n suyun azalmas\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, onlar\u0131n g\u0259tirdiyi z\u0259r\u0259rli madd\u0259l\u0259r d\u0259 d\u0259nizin suyunu \u00e7irkl\u0259ndirir. Qazax\u0131stan aliml\u0259rinin hesablamalar\u0131na \u0259sas\u0259n h\u0259r il \u00e7aylardan d\u0259niz\u0259 75 min ton neft m\u0259hsullar\u0131 ax\u0131d\u0131l\u0131r ki, bu da onun \u00fcmumi karbohidrogen \u00e7irkl\u0259nm\u0259sinin yar\u0131s\u0131d\u0131r. Bu \u00e7irkl\u0259nm\u0259nin 95 faizd\u0259n \u00e7oxu t\u0259kc\u0259 Volqadan g\u0259lir. Karbohidrogenl\u0259rl\u0259 \u00e7irkl\u0259nm\u0259nin ba\u015fqa bir hiss\u0259si X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin \u00f6z\u00fcnd\u0259 karbohidrogen hasilat\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. D\u0259nizd\u0259 neft-qaz hasilat\u0131 suyu \u00e7ox s\u00fcr\u0259tl\u0259 \u00e7irkl\u0259ndirir.<\/p>\n<p><img src=\"https:\/\/mia.az\/uploads\/mia\/2018-11-22-23-51-39xezer-denizi-quruyur.jpg\" alt=\"X\u0259z\u0259r d\u0259nizi quruyur: Rusiya Volqan\u0131n suyunu azaltd\u0131, d\u0259niz \u0130ran t\u0259r\u0259fd\u0259n  400 metr \u00e7\u0259kildi - FOTO\" \/><\/p>\n<p><strong>20-ci \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin v\u0259ziyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259nfi g\u00f6st\u0259ricil\u0259rin m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmas\u0131na baxmayaraq, ekoloji probleml\u0259rin h\u0259llin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f ilk birg\u0259 t\u0259dbirl\u0259r yaln\u0131z 2003-c\u00fc ild\u0259 q\u0259bul edilib. H\u0259min il be\u015f sahilyan\u0131 d\u00f6vl\u0259t ilk d\u0259f\u0259 raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 ed\u0259r\u0259k X\u0259z\u0259r D\u0259nizinin D\u0259niz M\u00fchitinin M\u00fchafiz\u0259si \u00fczr\u0259 \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 Konvensiyas\u0131n\u0131 imzalay\u0131b. Konvensiyaya 4 protokol daxildir:<\/strong>\u00a0 \u201cNeftl\u0259 \u00e7irkl\u0259nm\u0259 insidentl\u0259ri il\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 regional haz\u0131rl\u0131q, cavab t\u0259dbirl\u0259ri v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q\u201d, \u201cX\u0259z\u0259r d\u0259nizinin torpaq \u0259sasl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rd\u0259n \u00e7irkl\u0259nm\u0259d\u0259n qorunmas\u0131\u201d, \u201cBioloji m\u00fcxt\u0259lifliyin qorunmas\u0131\u201d v\u0259 \u201cTranss\u0259rh\u0259d kontekstd\u0259 \u0259traf m\u00fchit\u0259 t\u0259sirin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si\u201d. Konvensiya imzalansa da, X\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00fc\u00e7\u00fcn ekoloji institutlar\u0131n layih\u0259l\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 ratifikasiyas\u0131 prosesi l\u0259ngiyir, bu da ekoloji probleml\u0259rin yum\u015fald\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fdirir. \u00dcst\u0259lik, yaln\u0131z ilk iki protokol q\u00fcvv\u0259y\u0259 minib, qalanlar\u0131 is\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minm\u0259yib. \u00c7\u00fcnki onlar\u0131 n\u0259 Rusiya, n\u0259 d\u0259 \u0130ran ratifikasiya etm\u0259yib. Bu \u00f6lk\u0259l\u0259rin protokollar\u0131 ratifikasiya etm\u0259k ist\u0259m\u0259m\u0259si onlar\u0131n regiondak\u0131 geosiyasi v\u0259 iqtisadi maraqlar\u0131 il\u0259 izah olunur. Onlar ekoloji m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 yaln\u0131z \u00f6z maraqlar\u0131na uy\u011fun g\u0259l\u0259nd\u0259 diqq\u0259t yetirirl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, Transx\u0259z\u0259r boru k\u0259m\u0259rinin tikintisini dayand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Rusiya v\u0259 \u0130ran su anbar\u0131nda boru k\u0259m\u0259rl\u0259rinin tikintisi zaman\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259ri ekoloji standartlara \u0259m\u0259l etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur ed\u0259n \u201cH\u00fcquqi status haqq\u0131nda Konvensiya\u201dya m\u00fcraci\u0259t etdil\u0259r. \u00dcst\u0259lik, Rusiyan\u0131n Volqadan g\u0259l\u0259n ax\u0131n\u0131 t\u0259nziml\u0259m\u0259k ist\u0259m\u0259m\u0259si onun iqtisadi maraqlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 suyun s\u0259viyy\u0259sinin azalmas\u0131na s\u0259b\u0259b olan \u0259sas faktorun bu olmas\u0131na baxmayaraq, X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259ki \u00e7ay qollar\u0131n\u0131n idar\u0259 edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 real add\u0131mlar yoxdur.<\/p>\n<p><strong>Su ehtiyatlar\u0131n\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 dig\u0259r problem X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin delimitasiyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u00fcquqi qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlikdir. 2018-ci ild\u0259 Aktauda \u201cX\u0259z\u0259r d\u0259nizinin h\u00fcquqi statusu haqq\u0131nda Konvensiya\u201d imzalan\u0131b. Konvensiyaya \u0259sas\u0259n, X\u0259z\u0259r d\u0259nizi \u00fc\u00e7 zonaya b\u00f6l\u00fcn\u00fcr:<\/strong>\u00a0\u0259razi sular\u0131, bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q zonalar\u0131 v\u0259 \u00fcmumi zona. Sahil d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri sahild\u0259n 15 d\u0259niz mili v\u0259 daha 10 d\u0259niz mili uzanan bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q zonalar\u0131nda \u0259razi sular\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 suverenliy\u0259 malikdir. Bal\u0131q\u00e7\u0131l\u0131q zonalar\u0131ndan k\u0259narda olan \u0259razi \u00fcmumi istifad\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub. Bununla bel\u0259, d\u0259nizin dib sah\u0259sinin delimitasiyas\u0131 h\u0259ll olunmam\u0131\u015f qal\u0131r. D\u00f6vl\u0259tl\u0259r d\u0259niz dibinin m\u00fcvafiq sektorlar\u0131n\u0131 yaln\u0131z ikit\u0259r\u0259fli v\u0259 ya \u00e7oxt\u0259r\u0259fli sazi\u015fl\u0259r ba\u011flamaq yolu il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r. Bundan \u0259lav\u0259, konvensiya \u0130ran t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259l\u0259 ratifikasiya olunmay\u0131b.<\/p>\n<p><img src=\"https:\/\/img.redaktor.az\/news\/2025\/05\/photo_281032.webp\" alt=\"X\u0259z\u0259rin s\u0259viyy\u0259sinin d\u00fc\u015fm\u0259sind\u0259 Volqa faktoru\" \/><\/p>\n<p>\u0130lk m\u00fch\u00fcm add\u0131m su ehtiyatlar\u0131n\u0131n inteqrasiya olunmu\u015f idar\u0259\u00e7iliyinin (\u0130WRM) h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sidir. IWRM strategiyalar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin s\u0259viyy\u0259sinin a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259si probleminin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259aliyy\u0259t planlar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 il\u0259 ba\u015flamal\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn sahilyan\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k b\u00fct\u00fcn antropogen amill\u0259rin su s\u0259viyy\u0259sin\u0259 t\u0259sirini minimuma endirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn kompleks t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rs\u0259l\u0259r, buna nail olmaq olar.<\/p>\n<p>\u00c7ay qollar\u0131 X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin s\u0259viyy\u0259sinin a\u015fa\u011f\u0131 sal\u0131nmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131\u011f\u0131ndan, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 onlar\u0131n idar\u0259 olunmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si h\u0259ll edilm\u0259lidir. X\u0259z\u0259rin \u0259sas \u00e7aylar\u0131n\u0131n yerl\u0259\u015fdiyi Rusiya bu qollarda suvarman\u0131n davaml\u0131 s\u0259viyy\u0259sini saxlamal\u0131, ax\u0131d\u0131lan suyun k\u0259miyy\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259tin\u0259 n\u0259zar\u0259t etm\u0259lidir.<\/p>\n<p><strong>D\u0259niz suyunu duzsuzla\u015fd\u0131raraq suvarmada istifad\u0259 ed\u0259n sahilyan\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r duzsuzla\u015fd\u0131r\u0131lacaq su h\u0259cml\u0259rin\u0259 dair konkret normalar m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259lidil\u0259r. Karbohidrogenl\u0259rin \u00e7irkl\u0259nm\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259t\u0259 g\u0259linc\u0259, bu m\u0259s\u0259l\u0259 art\u0131q Aktau Protokolunda \u00f6z \u0259ksini tap\u0131b. Bununla bel\u0259, sazi\u015fin m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn effektiv monitorinq v\u0259 icra mexanizml\u0259ri laz\u0131md\u0131r.<\/strong><\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin dibinin delimitasiyas\u0131na nail olunmas\u0131 h\u0259lledici \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Su h\u00f6vz\u0259sinin tam ayr\u0131lmas\u0131 olmadan X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 suyun idar\u0259 edilm\u0259si ba\u015f tutmayacaq. Sahil d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri \u00f6z sektorlar\u0131n\u0131n ekoloji sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na cavabdeh olmal\u0131d\u0131rlar. Bu t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si be\u015f sahilyan\u0131 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 konsensusdan as\u0131l\u0131 oldu\u011fundan, onlar X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin \u0259traf m\u00fchitin m\u00fchafiz\u0259sini iqtisadi m\u0259nf\u0259\u0259td\u0259n \u00fcst\u00fcn tutmal\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n<p>N\u0259hay\u0259t, X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin ekoloji probleml\u0259rinin idar\u0259 olunmas\u0131na beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin c\u0259lb edilm\u0259si s\u0259hrala\u015fma t\u0259hl\u00fck\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm add\u0131md\u0131r. X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin qlobal iqtisadi \u0259h\u0259miyy\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, suyun s\u0259viyy\u0259sinin a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fm\u0259sinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri yaln\u0131z sahilyan\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 deyil, beyn\u0259lxalq prosesl\u0259r\u0259 t\u0259sir ed\u0259c\u0259k. Odur ki, inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r X\u0259z\u0259rin s\u0259viyy\u0259sini t\u0259nziml\u0259m\u0259k v\u0259 m\u0259nfi n\u0259tic\u0259l\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn elmi bilik v\u0259 texnologiya t\u0259min etm\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>D\u00fcnya SAK\u0130T,<\/strong><br \/>\n<strong>\u201cYeni M\u00fcsavat\u201d<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Rusiya t\u0259r\u0259fi problemi bilavasit\u0259 t\u0259bii amill\u0259rl\u0259 \u0259sasland\u0131rma\u011fa v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn oynad\u0131\u011f\u0131 m\u0259nfi rolu inkar etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 suyun s\u0259viyy\u0259sinin s\u00fcr\u0259tl\u0259 azalmas\u0131 fonunda d\u0259nizk\u0259nar\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n bu prosesin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri getdikc\u0259 art\u0131r. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r daha \u00e7ox proses\u0259 daha az t\u0259siri olan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n &#8211; Qazax\u0131stan v\u0259 Az\u0259rbaycandan g\u0259lir. H\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin prezidentl\u0259ri d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 X\u0259z\u0259ryan\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259nizd\u0259 ged\u0259n prosesin t\u0259hl\u00fck\u0259si bar\u0259d\u0259 x\u0259b\u0259rdarl\u0131q ed\u0259r\u0259k, t\u0259cili v\u0259 birg\u0259 add\u0131mlar\u0131n at\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyini s\u0259sl\u0259ndirirl\u0259r. D\u0259niz\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck m\u0259nfi t\u0259siri formala\u015fd\u0131ran Rusiya bir qayda olaraq problem\u0259 s\u0259thi yana\u015f\u0131r, n\u0259inki prosesin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 hans\u0131sa add\u0131mlar&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":808771,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[19],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf.jpg",870,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf.jpg",870,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf.jpg",870,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf-635x365.jpg",635,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf-840x483.jpg",640,368,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf.jpg",870,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf.jpg",870,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/f6d662fcea55a0207dcbb3da221fd6bf.jpg",870,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=19\" rel=\"category\">G\u00fcnd\u0259m<\/a>","rttpg_excerpt":"Rusiya t\u0259r\u0259fi problemi bilavasit\u0259 t\u0259bii amill\u0259rl\u0259 \u0259sasland\u0131rma\u011fa v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn oynad\u0131\u011f\u0131 m\u0259nfi rolu inkar etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r X\u0259z\u0259r d\u0259nizind\u0259 suyun s\u0259viyy\u0259sinin s\u00fcr\u0259tl\u0259 azalmas\u0131 fonunda d\u0259nizk\u0259nar\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n bu prosesin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri getdikc\u0259 art\u0131r. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r daha \u00e7ox proses\u0259 daha az t\u0259siri olan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n &#8211; Qazax\u0131stan v\u0259 Az\u0259rbaycandan g\u0259lir. H\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin prezidentl\u0259ri d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 X\u0259z\u0259ryan\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/808770"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=808770"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/808770\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":808772,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/808770\/revisions\/808772"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/808771"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=808770"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=808770"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=808770"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}