{"id":813625,"date":"2025-07-01T15:56:57","date_gmt":"2025-07-01T11:56:57","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=813625"},"modified":"2025-07-01T15:56:57","modified_gmt":"2025-07-01T11:56:57","slug":"qanli-surgun-1864-cu-il-c%c9%99rk%c9%99z-soyqiriminin-aci-tarixc%c9%99sini-qanli-rusiya-imperiyasi-nec%c9%99-yazdi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=813625","title":{"rendered":"Qanl\u0131 s\u00fcrg\u00fcn: 1864-c\u00fc il \u00c7\u0259rk\u0259z soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n ac\u0131 tarix\u00e7\u0259sini qanl\u0131 Rusiya imperiyas\u0131 nec\u0259 yazd\u0131\u2026"},"content":{"rendered":"<p><strong>Tarixi kontekst: Qafqaz\u0131 rusla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti<\/strong><\/p>\n<p>XIX \u0259srd\u0259 Rusiya imperiyas\u0131 \u201cQafqaz problemi\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259ni bird\u0259f\u0259lik h\u0259ll etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi. Bu q\u0259rar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 imperiyan\u0131n c\u0259nub s\u0259rh\u0259dl\u0259rini sabitl\u0259\u015fdirm\u0259k, Osmanl\u0131 v\u0259 \u0130ran\u0131n Qafqazda t\u0259sirini s\u0131f\u0131rlamaq v\u0259 regionu etnik v\u0259 m\u0259d\u0259ni bax\u0131mdan rusla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti t\u0259\u015fkil edirdi. Bu siyas\u0259tin m\u0259rk\u0259zind\u0259 \u015eimali Qafqazda ya\u015fayan \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r, abxazlar, \u00e7e\u00e7enl\u0259r v\u0259 dig\u0259r yerli m\u00fcs\u0259lman xalqlar dayan\u0131rd\u0131. Onlar h\u0259m dini, h\u0259m m\u0259d\u0259ni, h\u0259m d\u0259 h\u0259rbi bax\u0131mdan Rusiya \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ct\u0259hl\u00fck\u0259\u201d hesab olunurdu.<\/p>\n<p>\u018fsrl\u0259r boyu m\u00fcst\u0259qil tayfa ittifaqlar\u0131 \u015f\u0259klind\u0259 ya\u015fayan \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r, ruslar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na qar\u015f\u0131 amans\u0131z m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. 1763-c\u00fc ild\u0259 ba\u015flayan Rusiya\u2013\u00c7\u0259rk\u0259z m\u00fcharib\u0259si 1864-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r \u2013 y\u0259ni d\u00fcz 101 il davam etdi.<\/p>\n<p><strong>Q\u0259tll\u0259r, yand\u0131rmalar v\u0259 qanl\u0131 m\u00fchasir\u0259 taktikas\u0131\u2026<\/strong><\/p>\n<p><strong><img src=\"https:\/\/news.milli.az\/media\/482x361c\/n\/clickable\/204433\/01\/8\/252377.jpg\" alt=\"\u018fyya\u015f atan\u0131n \u0130mam o\u011flu \u015eeyx \u015eamil - ARA\u015eDIRMA - FOTO\" \/><\/strong><br \/>\n1859-cu ild\u0259 \u015eeyx \u015eamilin \u0259sir al\u0131nmas\u0131ndan sonra \u00e7e\u00e7en v\u0259 da\u011fl\u0131lar\u0131n m\u00fcqavim\u0259ti z\u0259ifl\u0259s\u0259 d\u0259, \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r son ana q\u0259d\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015fd\u00fc. \u00c7ar II Aleksandr v\u0259 onun h\u0259rbi naziri General Dmitri Milyutin Qafqazda silahl\u0131 m\u00fcqavim\u0259ti \u0259b\u0259di sona \u00e7atd\u0131rmaq v\u0259 regionu etnik c\u0259h\u0259td\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sistematik soyq\u0131r\u0131m plan\u0131 haz\u0131rlad\u0131lar. Milyutin yaz\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>\u201c\u00c7\u0259rk\u0259zl\u0259ri ram etm\u0259yin yegan\u0259 yolu onlar\u0131 tamamil\u0259 m\u0259hv etm\u0259kdir.\u201d<\/p>\n<p>Bu zaman Rusiya ordusunun ba\u015f komandan\u0131 Qraf Nikolay Yevdokimov idi. Onun birba\u015fa g\u00f6st\u0259ri\u015fi il\u0259 \u00e7\u0259rk\u0259z k\u0259ndl\u0259ri yand\u0131r\u0131l\u0131r, \u0259halisi ya d\u0259rhal q\u0131l\u0131ncdan ke\u00e7irilir, ya da d\u0259nizk\u0259nar\u0131 limanlara s\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k g\u0259mil\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131 torpaqlar\u0131na deportasiya edilirdi. Bu yerd\u0259yi\u015fm\u0259nin m\u0259qs\u0259di insanlar\u0131 xilas etm\u0259k deyildi \u2013 m\u0259qs\u0259d onlar\u0131 \u00f6l\u00fcm\u0259 m\u0259hkum etm\u0259k idi.<br \/>\nRus zabitl\u0259rinin yaz\u0131\u015fmalar\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n diri-diri yand\u0131r\u0131lmas\u0131, hamil\u0259 qad\u0131nlar\u0131n qar\u0131nlar\u0131n\u0131n de\u015film\u0259si, c\u0259s\u0259dl\u0259rin y\u0131rt\u0131c\u0131lara yem verilm\u0259si v\u0259 d\u0259ril\u0259rin soyulmas\u0131 hallar\u0131 adi say\u0131l\u0131rd\u0131. H\u0259tta General Qriqori Zass, d\u00f6vr\u00fcn \u0259n q\u0259ddar s\u0259rk\u0259rd\u0259l\u0259rind\u0259n biri, \u00e7\u0259rk\u0259z ba\u015flar\u0131n\u0131n k\u0259sil\u0259r\u0259k sirk\u0259 dolu \u00e7\u0259ll\u0259kl\u0259rd\u0259 saxlanmas\u0131n\u0131 \u0259sg\u0259rl\u0259rin\u0259 \u0259mr edirdi. Bu ba\u015flar \u201cm\u00fckafat\u201d say\u0131l\u0131rd\u0131 v\u0259 imperatorlu\u011fa t\u0259qdim edilirdi. H\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259n sonra \u00a0sonra Zass tez-tez bir ne\u00e7\u0259 k\u0259ndi yand\u0131r\u0131r, mal-qara v\u0259 atlar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irirdi. O, d\u00fc\u015fm\u0259nin m\u0259n\u0259viyyat\u0131na \u00e7ox diqq\u0259t yetirirdi. O, \u00f6z m\u0259ruz\u0259l\u0259rind\u0259 tez-tez k\u0259ndl\u0259rin da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 il\u0259 \u00f6y\u00fcn\u00fcr, dinc \u0259halinin q\u0259tliam\u0131n\u0131 poetik t\u0259rzd\u0259 t\u0259r\u0259nn\u00fcm edirdi.\u00a0Onun hesabatlar\u0131nda ad\u0259t\u0259n &#8220;k\u0259nd yerl\u0259-yeksan edildi&#8221;, &#8220;k\u0259ndl\u0259 birlikd\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259nl\u0259ri od v\u0259 q\u0131l\u0131nc birl\u0259\u015fdirdi&#8221;, &#8220;k\u0259nd \u0259halisi tamamil\u0259 m\u0259hv edildi&#8221; kimi ifad\u0259l\u0259r\u0259 rast g\u0259linir. Zass k\u0259silmi\u015f \u00e7\u0259rk\u0259z b\u0259d\u0259n hiss\u0259l\u0259rini Berlind\u0259ki anatomiya professoru olan dostlar\u0131na g\u00f6nd\u0259rdi.<\/p>\n<p>O, h\u0259m\u00e7inin \u00e7ad\u0131r\u0131n\u0131n k\u0259nar\u0131ndak\u0131 t\u0259p\u0259d\u0259 \u00e7\u0259rk\u0259z ba\u015flar\u0131n\u0131 niz\u0259l\u0259r\u0259 sancm\u0131\u015fd\u0131. \u00c7\u0259rk\u0259z m\u0259d\u0259niyy\u0259tind\u0259 bel\u0259 bir inanc var idi ki, insan ba\u015f\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 basd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r, yoxsa c\u0259h\u0259nn\u0259m\u0259 ged\u0259c\u0259k, ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Zass \u00e7\u0259rk\u0259z ba\u015flar\u0131n\u0131 toplamaqdan v\u0259 he\u00e7 vaxt geri qaytarmaqdan v\u0259 baha qiym\u0259t\u0259 satmaqdan x\u00fcsusi z\u00f6vq al\u0131rd\u0131. M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra ruslar \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259rin ba\u015flar\u0131n\u0131 k\u0259sib Zassa \u00e7atd\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p><img src=\"https:\/\/reyting.az\/uploads\/posts\/2018-01\/1516268871_kr.jpg\" alt=\"Rusiya i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t kimi tan\u0131nd\u0131 \u00bb Reyting.az\" \/><\/p>\n<p><strong>\u0130\u015f\u011fal olunan \u00a0torpaqlar\u0131n zorla rusla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131\u2026<br \/>\n<\/strong><br \/>\n25 iyun 1861-ci ild\u0259 \u00e7ar II Aleksandr \u201c\u015eimali Qafqaz\u0131n m\u0259skunla\u015fmas\u0131\u201d adl\u0131 imperiya f\u0259rman\u0131 imzalad\u0131:<\/p>\n<p><strong>\u201c\u0130ndi Allah\u0131n k\u00f6m\u0259kliyi il\u0259 Qafqaz\u0131n tam f\u0259thi m\u0259s\u0259l\u0259si yax\u0131nd\u0131r. D\u00fc\u015fm\u0259n da\u011fl\u0131lar\u0131 \u00a0z\u0259bt etdikl\u0259ri m\u00fcnbit torpaqlardan tamamil\u0259 qovmaq v\u0259 rus xristian \u0259halisini \u0259b\u0259di olaraq m\u0259skunla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259mi bir ne\u00e7\u0259 illik davaml\u0131 s\u0259yl\u0259r laz\u0131md\u0131r. Bu aksiyan\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u015f\u0259r\u0259fi \u0259sas\u0259n Kuban silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin kazaklar\u0131na m\u0259xsusdur.\u201d<\/strong><\/p>\n<p>1860\u20131864-c\u00fc ill\u0259r aras\u0131nda \u00c7ar Rusiyas\u0131 \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259ri silah g\u00fcc\u00fc il\u0259 Qara d\u0259niz sahill\u0259rin\u0259 s\u00fcrg\u00fcn etdi. Q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 bu sahill\u0259r\u0259 g\u0259l\u0259n \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259rin say\u0131 y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 n\u0259f\u0259ri ke\u00e7di. K\u00fctl\u0259vi olaraq evl\u0259rind\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n bu insanlar ba\u015flar\u0131na g\u0259l\u0259c\u0259yini bilm\u0259dikl\u0259ri bir s\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131lar.<\/p>\n<p>\u018fvv\u0259lc\u0259, 1863-c\u00fc il may\u0131n 17-d\u0259 \u00e7ar II Aleksandr m\u00fchacir\u0259t\u0259 getm\u0259yi &#8220;se\u00e7mi\u015f&#8221;l\u0259rin ke\u00e7id haqq\u0131n\u0131 \u00f6zl\u0259ri \u00f6d\u0259m\u0259si bar\u0259d\u0259 f\u0259rman verdi. Zorak\u0131 \u00a0\u201cS\u0259yah\u0259t haqq\u0131n\u0131\u201d \u00f6d\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r b\u0259z\u0259n mal-qaralar\u0131n\u0131, \u0259\u015fyalar\u0131n\u0131 v\u0259 h\u0259tta \u00f6zl\u0259rini k\u00f6l\u0259liy\u0259 satma\u011fa m\u0259cbur olurdular.<\/p>\n<p>Qara d\u0259niz sahilin\u0259 g\u0259tiril\u0259n y\u00fcz minl\u0259rl\u0259 insan\u0131n n\u0259 s\u0131\u011f\u0131naca\u011f\u0131, n\u0259 d\u0259 yem\u0259y\u0259 yem\u0259yi var idi. U\u015faqlar xaosda analar\u0131n\u0131 itirir, k\u00f6rp\u0259l\u0259r v\u0259 qocalar acl\u0131qdan taq\u0259td\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcr, z\u0259ifl\u0259r is\u0259 olduqlar\u0131 yerd\u0259 \u00f6l\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Qalan insanlar sa\u011f qalmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259l\u0259rini davam etdirdil\u0259r. Onlar\u0131n yegan\u0259 bildiyi o idi ki, n\u00f6vb\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 \u00e7atanda g\u0259miy\u0259 mindiril\u0259c\u0259k v\u0259 tan\u0131mad\u0131qlar\u0131, g\u00f6rm\u0259dikl\u0259ri bir \u00f6lk\u0259d\u0259 qalacaqlar.<\/p>\n<p>Qara d\u0259niz sahill\u0259rind\u0259 qaranl\u0131q g\u00f6zl\u0259m\u0259 aylarla davam etdi. Bu m\u00fcdd\u0259td\u0259 acl\u0131q, yoxsulluq, epidemiyalar v\u0259 \u015faxtal\u0131 soyuqdan \u00f6l\u0259nl\u0259rin say\u0131 h\u0259r g\u00fcn artd\u0131. Bu ac\u0131 atmosferin \u0259n ac\u0131nacaql\u0131 t\u0259r\u0259fi is\u0259 \u00f6l\u0259nl\u0259rin xilas olmas\u0131, qalanlar\u0131n is\u0259 \u00f6l\u00fcl\u0259r\u0259 h\u0259s\u0259d aparmas\u0131 idi.<\/p>\n<p>\u00c7\u0259rk\u0259zl\u0259r ad\u0259t\u0259n icar\u0259y\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259mi\u015f g\u0259mil\u0259rd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k oran\u0131 t\u0259rk etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur edilirdil\u0259r v\u0259 bel\u0259likl\u0259, bel\u0259 g\u0259mil\u0259rin kapitanlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n sui-istifad\u0259y\u0259 m\u0259ruz qal\u0131rd\u0131lar. B\u0259zi hallarda 1800-\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259rk\u0259z mal-qara v\u0259 ev \u0259\u015fyalar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 bir g\u0259miy\u0259 s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. Bir \u00e7ox hallarda bel\u0259 g\u0259mil\u0259r bat\u0131rd\u0131. G\u0259mil\u0259r batmasayd\u0131 bel\u0259, s\u0131xl\u0131q \u015f\u0259raiti onlar\u0131 x\u0259st\u0259liyin yay\u0131lmas\u0131na v\u0259 susuzlu\u011fa qar\u015f\u0131 h\u0259ssas edirdi v\u0259 t\u0259yinat yerin\u0259 \u00e7atd\u0131qda onlar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 yaln\u0131z s\u0259rni\u015finl\u0259rinin c\u0259s\u0259dl\u0259ri olurdu. Bel\u0259 g\u0259mil\u0259ri m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259r \u201c\u00fcz\u0259n q\u0259biristanl\u0131qlar\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n<p>Bir d\u0259f\u0259 , Kipr\u0259 ged\u0259n g\u0259mi par\u00e7alanm\u0131\u015f v\u0259 ba\u015f\u0131 k\u0259silmi\u015f c\u0259s\u0259dl\u0259rl\u0259 tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 ki, bu da qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n h\u0259l\u0259 sa\u011f ik\u0259n ba\u011flanaraq d\u0259niz\u0259 at\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u015fayi\u0259l\u0259ri t\u0259sdiql\u0259yir. Bu g\u0259mid\u0259ki s\u0259rni\u015finl\u0259rin yaln\u0131z \u00fc\u00e7d\u0259 biri sa\u011f qal\u0131b.<\/p>\n<p>Dig\u0259r rus m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7isi Ol\u015fevski v\u0259ziyy\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259 Yevdokimovun r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda olan rus komandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0259n m\u0259suliyy\u0259tli hesab edirdi:<\/p>\n<p>\u201c\u00d6z v\u0259t\u0259nl\u0259rind\u0259n qovulmu\u015f abzexl\u0259r v\u0259 \u015fapsuqlar niy\u0259 bel\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli \u0259zablara v\u0259 \u00f6l\u00fcml\u0259r\u0259 m\u0259ruz qald\u0131lar? Bu, yaln\u0131z qo\u015funlar\u0131m\u0131z\u0131n t\u0259l\u0259sik v\u0259 erk\u0259n h\u0259r\u0259k\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 idi. Daxovski d\u0259st\u0259si bir-iki h\u0259ft\u0259 sonra k\u00f6\u00e7s\u0259ydi, bu ba\u015f verm\u0259zdi.\u201d<\/p>\n<p>\u00c7\u0259rk\u0259z sahill\u0259rini t\u0259rk ed\u0259nl\u0259rin yaln\u0131z bir hiss\u0259si Osmanl\u0131 limanlar\u0131na \u00e7atd\u0131. Osmanl\u0131 sahill\u0259rin\u0259 \u00e7atma\u011f\u0131 bacaranlar\u0131n \u00e7oxu tezlikl\u0259 orada x\u0259st\u0259likd\u0259n \u00f6ld\u00fc. \u0130ngilis \u015fahidi Laurens Oliphant\u00a0<em>The Times<\/em>\u00a0\u00fc\u00e7\u00fcn yazd\u0131:<\/p>\n<p><em>\u201cKi\u015fi, qad\u0131n v\u0259 u\u015faq qalaqlar\u0131 s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda d\u0259niz sahilini b\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fd\u00fc. Ham\u0131s\u0131 ar\u0131q v\u0259 ac g\u00f6r\u00fcn\u00fcrd\u00fc. \u018fks\u0259riyy\u0259ti \u00e7\u0131lpaq idi. Bir ne\u00e7\u0259si \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fc.\u201d<\/em><\/p>\n<p><em><img src=\"https:\/\/www.meisterdrucke.com.tr\/kunstwerke\/1260px\/Paul_Rizzoni_-_Portrait_of_Tsar_Alexander_II_-_%28MeisterDrucke-830579%29.jpg\" alt=\"\u00c7ar II. Aleksandr'\u0131n Portresi | Paul Rizzoni\" \/><\/em><\/p>\n<p><strong>Diplomatik v\u0259 ideoloji \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259: imperiya bunu nec\u0259 \u0259sasland\u0131rd\u0131?<br \/>\n<\/strong><br \/>\nRusiyan\u0131n r\u0259smi m\u00f6vqeyi bel\u0259 idi: \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r \u201cm\u0259\u011flub d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r\u201ddir v\u0259 imperiyan\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259 ya\u015famaq ist\u0259m\u0259y\u0259nl\u0259r k\u00f6n\u00fcll\u00fc k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Lakin arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri g\u00f6st\u0259rir ki, bu k\u00f6\u00e7 qeyri-insani \u015f\u0259rtl\u0259rl\u0259 v\u0259 m\u0259cburi \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdi. B\u0259z\u0259n k\u0259ndl\u0259r\u0259 giri\u015fd\u0259 bel\u0259 elanlar olurdu:<\/p>\n<p>\u201c\u0130ta\u0259t etm\u0259y\u0259nl\u0259r yerind\u0259c\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259c\u0259k. Qalanlar 3 g\u00fcn \u0259rzind\u0259 g\u0259miy\u0259 minm\u0259lidirl\u0259r.\u201d<\/p>\n<p>\u00c7ar II Aleksandr bu prosesi \u015f\u0259xs\u0259n t\u0259sdiql\u0259mi\u015f, s\u0259r\u0259ncamlar vermi\u015f v\u0259 medallarla m\u00fckafatlar t\u0259qdim etmi\u015fdi. Bu, imperiyan\u0131n r\u0259smi siyas\u0259ti idi.<\/p>\n<p>Qara d\u0259niz sahill\u0259rind\u0259 toplanan \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r Anapa, Novorossiysk, Tuapse v\u0259 So\u00e7i limanlar\u0131ndan g\u0259mil\u0259r\u0259 y\u00fckl\u0259n\u0259r\u0259k Osmanl\u0131 imperiyas\u0131n\u0131n Qara d\u0259niz sahill\u0259rind\u0259ki Trabzon, Samsun, Sinop, Ayanc\u0131k, \u015eile, \u0130stanbul, Varna, Konstansa v\u0259 Burqas limanlar\u0131na apar\u0131ld\u0131. Saylar\u0131 iki- bir milyon yar\u0131m olan \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259rin \u00e7ox az hiss\u0259si c\u0259mi 150 min n\u0259f\u0259ri h\u0259yatda qala bildi.<\/p>\n<p><strong>Soyq\u0131r\u0131m\u0131n tan\u0131nmas\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259\u2026<br \/>\n<\/strong><br \/>\nBu g\u00fcn yaln\u0131z G\u00fcrc\u00fcstan (2011) v\u0259 Ukrayna (2025) bu hadis\u0259l\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 kimi tan\u0131y\u0131b. Rusiya is\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259ni \u201cmiqrasiya hadis\u0259si\u201d adland\u0131r\u0131r v\u0259 he\u00e7 bir m\u0259suliyy\u0259t q\u0259bul etmir.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda d\u00fcnyada t\u0259xmin\u0259n 5 milyon \u00e7\u0259rk\u0259z ya\u015fay\u0131r v\u0259 onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ordaniya, Suriya v\u0259 Almaniyada yerl\u0259\u015fib. Qafqazda is\u0259 \u00e7ox az sayda \u00e7\u0259rk\u0259z qal\u0131b \u2013 \u00a0Onlar\u0131n is\u0259 milli kimliyi qorumaq m\u00fcbariz\u0259si is\u0259 davam edir.<\/p>\n<p><strong>Tarix\u00e7i G\u00fcnay H\u00fcseyn \u018fsg\u0259rli<\/strong><\/p>\n<div class=\"news-author text-left\"><a href=\"https:\/\/musavat.com\/author\/gunay-huseyn-esgerli_176\"><img class=\"img-responsive img-author\" src=\"https:\/\/cdn.musavat.com\/authors\/thumbnails\/57e4a9b2a5f25c543f99cb6e148e2294.jpg\" \/>G\u00fcnay H\u00fcseyn \u018fsg\u0259rli<\/a><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tarixi kontekst: Qafqaz\u0131 rusla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti XIX \u0259srd\u0259 Rusiya imperiyas\u0131 \u201cQafqaz problemi\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259ni bird\u0259f\u0259lik h\u0259ll etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi. Bu q\u0259rar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 imperiyan\u0131n c\u0259nub s\u0259rh\u0259dl\u0259rini sabitl\u0259\u015fdirm\u0259k, Osmanl\u0131 v\u0259 \u0130ran\u0131n Qafqazda t\u0259sirini s\u0131f\u0131rlamaq v\u0259 regionu etnik v\u0259 m\u0259d\u0259ni bax\u0131mdan rusla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti t\u0259\u015fkil edirdi. Bu siyas\u0259tin m\u0259rk\u0259zind\u0259 \u015eimali Qafqazda ya\u015fayan \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r, abxazlar, \u00e7e\u00e7enl\u0259r v\u0259 dig\u0259r yerli m\u00fcs\u0259lman xalqlar dayan\u0131rd\u0131. Onlar h\u0259m dini, h\u0259m m\u0259d\u0259ni, h\u0259m d\u0259 h\u0259rbi bax\u0131mdan Rusiya \u00fc\u00e7\u00fcn \u201ct\u0259hl\u00fck\u0259\u201d hesab olunurdu. \u018fsrl\u0259r boyu m\u00fcst\u0259qil tayfa ittifaqlar\u0131 \u015f\u0259klind\u0259 ya\u015fayan \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r, ruslar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na qar\u015f\u0131 amans\u0131z m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. 1763-c\u00fc ild\u0259 ba\u015flayan Rusiya\u2013\u00c7\u0259rk\u0259z m\u00fcharib\u0259si 1864-c\u00fc&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":813626,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c.jpg",448,297,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c.jpg",448,297,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c.jpg",448,297,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c-448x280.jpg",448,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c.jpg",448,297,false],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c.jpg",448,297,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c.jpg",448,297,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c.jpg",448,297,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/2d3d95c63883fdab8767d4972945330c.jpg",448,297,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Tarixi kontekst: Qafqaz\u0131 rusla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti XIX \u0259srd\u0259 Rusiya imperiyas\u0131 \u201cQafqaz problemi\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259ni bird\u0259f\u0259lik h\u0259ll etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi. Bu q\u0259rar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 imperiyan\u0131n c\u0259nub s\u0259rh\u0259dl\u0259rini sabitl\u0259\u015fdirm\u0259k, Osmanl\u0131 v\u0259 \u0130ran\u0131n Qafqazda t\u0259sirini s\u0131f\u0131rlamaq v\u0259 regionu etnik v\u0259 m\u0259d\u0259ni bax\u0131mdan rusla\u015fd\u0131rmaq siyas\u0259ti t\u0259\u015fkil edirdi. Bu siyas\u0259tin m\u0259rk\u0259zind\u0259 \u015eimali Qafqazda ya\u015fayan \u00e7\u0259rk\u0259zl\u0259r, abxazlar, \u00e7e\u00e7enl\u0259r v\u0259 dig\u0259r yerli m\u00fcs\u0259lman xalqlar&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/813625"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=813625"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/813625\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":813627,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/813625\/revisions\/813627"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/813626"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=813625"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=813625"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=813625"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}