{"id":816362,"date":"2025-07-17T18:25:58","date_gmt":"2025-07-17T14:25:58","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=816362"},"modified":"2025-07-17T18:25:58","modified_gmt":"2025-07-17T14:25:58","slug":"tarix%c9%99-qilincla-yox-seirl%c9%99-yazilan-ad-sah-ismayil-x%c9%99tainin-dogum-gunudur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=816362","title":{"rendered":"Tarix\u0259 q\u0131l\u0131ncla yox, \u015feirl\u0259 yaz\u0131lan ad: \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin do\u011fum g\u00fcn\u00fcd\u00fcr"},"content":{"rendered":"<p><strong>Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixinin \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m simalar\u0131ndan biri \u2013 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin do\u011fum g\u00fcn\u00fcd\u00fcr. 538 il \u0259vv\u0259l, 17 iyul 1487-ci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259l\u0259n X\u0259tai sad\u0259c\u0259 bir h\u00f6kmdar deyil, h\u0259m d\u0259 g\u00fccl\u00fc bir s\u00f6z ustas\u0131, t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni-siyasi birl\u0259\u015fdiricisidir.<\/strong><\/p>\n<p>O, 14 ya\u015f\u0131nda b\u00f6y\u00fck bir imperiyan\u0131n t\u0259m\u0259lini qoydu, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sini d\u00f6vl\u0259t dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qald\u0131rd\u0131, xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ruhunu saraya g\u0259tirdi. Yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feirl\u0259r bu g\u00fcn d\u0259 sevgi, v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik, \u0259dal\u0259t v\u0259 ilahi e\u015fq ruhunu da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>Onun yaratd\u0131\u011f\u0131 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti, t\u0259kc\u0259 siyasi deyil, h\u0259m d\u0259 m\u0259d\u0259ni m\u00fcst\u0259vid\u0259 bizim kimliyimizin b\u00fcn\u00f6vr\u0259sidir.<\/p>\n<p><em><strong>M\u0259n\u0259m X\u0259tai, sahibim var, neyl\u0259yim<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>\u018frziman qald\u0131, t\u0259qibim var, neyl\u0259yim&#8230;<\/strong><\/em><\/p>\n<p>\u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai t\u0259kc\u0259 bir d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 deyildi. O, xalq\u0131n i\u00e7ind\u0259n \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, \u00f6z dilind\u0259 dan\u0131\u015fan, \u00f6z s\u00f6z\u00fcn\u00fc dey\u0259n, \u00f6z mill\u0259tinin d\u0259rdini ya\u015fayan bir h\u00f6kmdar idi. H\u00f6kmdarlar\u0131n \u00e7oxu adlar\u0131n\u0131 q\u0131l\u0131ncla, torpaqla, taxtla yaz\u0131r. Amma X\u0259tai h\u0259m d\u0259 q\u0259l\u0259ml\u0259, k\u00f6n\u00fcll\u0259 v\u0259 \u015feirl\u0259 yazd\u0131 ad\u0131n\u0131 tarix\u0259.<\/p>\n<p>1501-ci ild\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc \u015fah elan ed\u0259n \u0130smay\u0131l, S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymaqla Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 ilk m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f d\u00f6vl\u0259tin qurucusu oldu. Onun qurdu\u011fu d\u00f6vl\u0259t bu torpaqlarda vahid dilin, vahid dinin, vahid idar\u0259\u00e7iliyin b\u00fcn\u00f6vr\u0259sini qoydu.<\/p>\n<p>Onun siyas\u0259ti t\u0259kc\u0259 h\u0259rb yox, h\u0259m d\u0259 m\u0259d\u0259ni ekspansiya idi. O, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sini saray dili etdi, \u0259d\u0259biyyat\u0131 v\u0259 musiqini himay\u0259 etdi, s\u00f6z adamlar\u0131n\u0131 qorudu, m\u0259dr\u0259s\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirdi.<\/p>\n<p>X\u0259tai t\u0259x\u0259ll\u00fcs\u00fc il\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feirl\u0259r xalq aras\u0131nda el\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 ki, b\u0259zil\u0259ri onun \u015fair oldu\u011funu h\u00f6kmdarl\u0131\u011f\u0131ndan daha \u00f6nc\u0259 tan\u0131m\u0131\u015fd\u0131. Onun \u015feirl\u0259ri a\u015f\u0131qlar\u0131n dilind\u0259, xalq dastanlar\u0131nda, z\u0259rb-m\u0259s\u0259ll\u0259rd\u0259 ya\u015fad\u0131.<\/p>\n<p>S\u00f6z\u00fcn\u00fcn q\u00fcdr\u0259ti il\u0259 silah\u0131n\u0131n q\u00fcvv\u0259tini birl\u0259\u015fdir\u0259n nadir \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rd\u0259ndir. \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai, t\u00fcrk-islam m\u0259d\u0259niyy\u0259tind\u0259 Yunus \u018fmr\u0259 ruhunu h\u00f6kmdarl\u0131q m\u0259qam\u0131 il\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259n nadir simad\u0131r.<\/p>\n<p><em><strong>Q\u0131l\u0131ncdan k\u0259skindir \u015fairin s\u00f6z\u00fc,<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>H\u0259r k\u00f6n\u00fcl evin\u0259 yol tapar g\u00f6z\u00fc.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Bu misralar X\u0259tainin s\u00f6z\u0259, poeziyaya v\u0259 t\u0259bli\u011fata verdiyi \u00f6n\u0259mi g\u00f6st\u0259rir. Onun s\u00f6zl\u0259ri sad\u0259c\u0259 \u015feir yox, bir ideologiyan\u0131n da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 idi.<\/p>\n<p>Tarixi b\u00f6y\u00fck \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r t\u0259kc\u0259 yaratd\u0131qlar\u0131 il\u0259 yox, h\u0259m d\u0259 onlara qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259l\u0259n qarayaxmalarla tan\u0131n\u0131r. \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai kimi parlaq simalar\u0131n \u0259leyhin\u0259 y\u00f6n\u0259l\u0259n iftiralar, \u0259slind\u0259, onun ideoloji v\u0259 siyasi g\u00fcc\u00fcnd\u0259n do\u011fan qorxunun n\u0259tic\u0259sidir. X\u0259tainin \u015fi\u0259liyi d\u00f6vl\u0259t dini elan etm\u0259si, onu Osmanl\u0131 v\u0259 S\u00fcnni alim \u00e7evr\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cdini t\u0259friq\u0259\u00e7ilik\u201dd\u0259 ittiham etm\u0259y\u0259 \u0259sas verdi. Halbuki o, \u015fi\u0259liyi yaln\u0131z dini s\u0259b\u0259bl\u0259rl\u0259 deyil, milli birlik v\u0259 siyasi m\u00fcst\u0259qillik al\u0259ti kimi se\u00e7mi\u015fdi. O, Az\u0259rbaycanda t\u00fcrk tayfalar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdir\u0259n ideoloji \u00e7\u0259tir qurma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Osmanl\u0131 t\u0259bli\u011fat\u0131 is\u0259 bunu t\u0259hl\u00fck\u0259 kimi qavrad\u0131. Osmanl\u0131 salnam\u0259l\u0259rind\u0259 X\u0259taiy\u0259 \u201cz\u0131nd\u0131q\u201d, \u201crafizi\u201d, \u201caz\u011f\u0131n\u201d kimi epitetl\u0259r verilir. Bu, ideoloji m\u00fcharib\u0259nin yaz\u0131l\u0131 t\u0259zah\u00fcr\u00fc idi. \u015eah \u0130smay\u0131l\u0131n ordusu olan Q\u0131z\u0131lba\u015flar, Osmanl\u0131 saray\u0131nda t\u0259hl\u00fck\u0259li, az\u011f\u0131n v\u0259 qanl\u0131 sekta kimi t\u0259qdim olunurdu. Halbuki onlar milli oyan\u0131\u015f\u0131n simvolu idil\u0259r. Bu mif ill\u0259rl\u0259 Osmanl\u0131 tarix\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fad\u0131 v\u0259 sonradan \u015eah \u0130smay\u0131la qar\u015f\u0131 q\u0259r\u0259zli yana\u015fmalar\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 qoydu. M\u0259s\u0259l\u0259n, Osmanl\u0131 tarix\u00e7isi \u0130dris-i Bidlisi X\u0259taini &#8220;g\u0259nc, a\u011fl\u0131n\u0131 itirmi\u015f, fanatik bir \u015fi\u0259&#8221; kimi t\u0259qdim edirdi. Lakin bu, siyasi t\u0259bli\u011fatdan ba\u015fqa bir \u015fey deyildi.\u00a0 B\u0259zi Avropa v\u0259 Osmanl\u0131 qaynaqlar\u0131nda X\u0259tainin \u201ct\u0259hsilsiz, mistik lider\u201d kimi t\u0259qdim olunmas\u0131 da var. Bu yana\u015fma onun saray t\u0259hsili yox, xalq i\u00e7ind\u0259n g\u0259lm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. Halbuki X\u0259tai sufi m\u0259kt\u0259bi, m\u0259dr\u0259s\u0259 t\u0259hsili alm\u0131\u015fd\u0131, m\u00fck\u0259mm\u0259l farsca, \u0259r\u0259bc\u0259, v\u0259 t\u00fcrkc\u0259 bilirdi. Divan\u0131 is\u0259 s\u00fcbutdur: o, filosof h\u00f6kmdar idi. \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259taiy\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259l\u0259n iftiralar d\u00f6vr\u00fcn ideoloji sava\u015flar\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259si idi. O, t\u0259kc\u0259 siyasi m\u00fcst\u0259vid\u0259 yox, h\u0259m d\u0259 dil, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, m\u0259zh\u0259b v\u0259 milli ruh u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 aparan bir lider idi. Zaman ke\u00e7di \u2013 q\u0131l\u0131nclar torpa\u011fa, fitvalar ka\u011f\u0131za qar\u0131\u015fd\u0131. Amma X\u0259tainin ad\u0131, \u015feiri v\u0259 d\u00f6vl\u0259t irsi mill\u0259tin yadda\u015f\u0131nda qald\u0131. Tarixd\u0259 ad\u0131n\u0131 silm\u0259k ist\u0259dil\u0259r. Amma xalq onun s\u00f6z\u00fcn\u00fc unutmad\u0131.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn \u2013 17 iyulda biz sad\u0259c\u0259 bir do\u011fum g\u00fcn\u00fcn\u00fc qeyd etmirik. Biz Az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n, d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259sinin, dil\u0259 v\u0259 \u0259d\u0259biyyata sevginin t\u0259c\u0259ss\u00fcm\u00fcn\u00fc an\u0131r\u0131q. \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tai bir \u015f\u0259xsd\u0259n daha art\u0131qd\u0131r \u2013 o, bir epoxan\u0131n ad\u0131d\u0131r, bir mill\u0259tin dir\u00e7\u0259li\u015f simvoludur.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Afaq Mirayiq,<\/strong><br \/>\n<strong>Musavat.com<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixinin \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m simalar\u0131ndan biri \u2013 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin do\u011fum g\u00fcn\u00fcd\u00fcr. 538 il \u0259vv\u0259l, 17 iyul 1487-ci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259l\u0259n X\u0259tai sad\u0259c\u0259 bir h\u00f6kmdar deyil, h\u0259m d\u0259 g\u00fccl\u00fc bir s\u00f6z ustas\u0131, t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni-siyasi birl\u0259\u015fdiricisidir. O, 14 ya\u015f\u0131nda b\u00f6y\u00fck bir imperiyan\u0131n t\u0259m\u0259lini qoydu, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sini d\u00f6vl\u0259t dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qald\u0131rd\u0131, xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n ruhunu saraya g\u0259tirdi. Yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feirl\u0259r bu g\u00fcn d\u0259 sevgi, v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259rlik, \u0259dal\u0259t v\u0259 ilahi e\u015fq ruhunu da\u015f\u0131y\u0131r. Onun yaratd\u0131\u011f\u0131 S\u0259f\u0259vil\u0259r d\u00f6vl\u0259ti, t\u0259kc\u0259 siyasi deyil, h\u0259m d\u0259 m\u0259d\u0259ni m\u00fcst\u0259vid\u0259 bizim kimliyimizin b\u00fcn\u00f6vr\u0259sidir. M\u0259n\u0259m X\u0259tai, sahibim var, neyl\u0259yim&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":816363,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e.jpg",870,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e.jpg",870,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e.jpg",870,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e-635x365.jpg",635,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e-840x483.jpg",640,368,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e.jpg",870,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e.jpg",870,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/8397c0f07292951634a12db007bf992e.jpg",870,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan tarixinin \u0259n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m simalar\u0131ndan biri \u2013 \u015eah \u0130smay\u0131l X\u0259tainin do\u011fum g\u00fcn\u00fcd\u00fcr. 538 il \u0259vv\u0259l, 17 iyul 1487-ci ild\u0259 \u018frd\u0259bild\u0259 d\u00fcnyaya g\u0259l\u0259n X\u0259tai sad\u0259c\u0259 bir h\u00f6kmdar deyil, h\u0259m d\u0259 g\u00fccl\u00fc bir s\u00f6z ustas\u0131, t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni-siyasi birl\u0259\u015fdiricisidir. O, 14 ya\u015f\u0131nda b\u00f6y\u00fck bir imperiyan\u0131n t\u0259m\u0259lini qoydu, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sini d\u00f6vl\u0259t dili s\u0259viyy\u0259sin\u0259 qald\u0131rd\u0131, xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/816362"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=816362"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/816362\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":816364,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/816362\/revisions\/816364"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/816363"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=816362"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=816362"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=816362"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}