{"id":820858,"date":"2025-08-14T18:16:21","date_gmt":"2025-08-14T14:16:21","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=820858"},"modified":"2025-08-14T18:16:21","modified_gmt":"2025-08-14T14:16:21","slug":"kanaklar-dinc-mubariz%c9%99d%c9%99-fransa-sazisi-zorla-q%c9%99bul-etdirm%c9%99y%c9%99-calisir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=820858","title":{"rendered":"Kanaklar dinc m\u00fcbariz\u0259d\u0259: Fransa sazi\u015fi zorla q\u0259bul etdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r"},"content":{"rendered":"<p>Yeni Kaledoniya m\u0259s\u0259l\u0259si C\u0259nubi Sakit okean regionunun \u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli siyasi probleml\u0259rind\u0259n biri olaraq qal\u0131r. Fransan\u0131n d\u0259niza\u015f\u0131r\u0131 siyas\u0259ti, kanak xalq\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qillik arzusu v\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn dekolonizasiya prinsipl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 g\u0259rginlik uzun ill\u0259rdir davam edir. 2025-ci il iyulun 12-d\u0259 Paris yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Bujival \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 imzalanan Bujival sazi\u015fi bu g\u0259rginliyi yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 da\u015f\u0131y\u0131b. FLNKS v\u0259 dig\u0259r azadl\u0131q t\u0259\u015fkilatlar\u0131 sazi\u015fi \u201cm\u0259cburi\u201d adland\u0131raraq xalq\u0131n siyasi irad\u0259sin\u0259 h\u00f6rm\u0259tsizlik kimi qiym\u0259tl\u0259ndirirl\u0259r. Mari-Pyer Qoye\u015f \u00f6z \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda f\u0259al q\u00fcvv\u0259l\u0259ri dinc \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131b. Kristian Teyn is\u0259 bildirib ki, Bujival sazi\u015fi kanak xalq\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 tam t\u0259min etmir v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyin t\u0259min olunmas\u0131na xidm\u0259t etmir. Beyn\u0259lxalq Dekolonizasiya C\u0259bh\u0259si d\u0259 sazi\u015fin h\u00fcquqi v\u0259 beyn\u0259lxalq prinsipl\u0259r bax\u0131m\u0131ndan yet\u0259rsiz oldu\u011funu vur\u011fulayaraq BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n 1514 (XV) sayl\u0131 Q\u0259tnam\u0259sin\u0259 v\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn \u0259sas prinsipl\u0259rin\u0259 zidd oldu\u011funu bildirib. Bu s\u0259n\u0259din h\u00fcquqi mahiyy\u0259ti h\u0259m Fransan\u0131n Konstitusiyas\u0131nda, h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquqda a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259sbit edilib.<\/p>\n<p>Kanak xalq\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259si XIX \u0259srin ortalar\u0131ndan ba\u015flay\u0131b. Fransan\u0131n Yeni Kaledoniyan\u0131 \u00f6z m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259si elan etm\u0259si v\u0259 sonrak\u0131 onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 iqtisadi, sosial v\u0259 m\u0259d\u0259ni m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r t\u0259tbiq etm\u0259si kanak toplumunun milli h\u00fcquq v\u0259 kimlik u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259sini intensivl\u0259\u015fdirib. XX \u0259srin ortalar\u0131nda ba\u015flayan siyasi t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r x\u00fcsusil\u0259 1980-ci ill\u0259rd\u0259 FLNKS-in t\u0259\u015fkilatlanmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. FLNKS bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 h\u0259m diplomatik, h\u0259m siyasi, h\u0259m d\u0259 b\u0259z\u0259n h\u0259rbi t\u0259dbirl\u0259rl\u0259 Fransan\u0131n idar\u0259etm\u0259 siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xaraq, kanak xalq\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131b. 1988-ci ild\u0259 imzalanan Matignon v\u0259 1998-ci ild\u0259 ba\u011flanan Noumea sazi\u015fi kanaklar\u0131n muxtariyy\u0259t h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r tan\u0131sa da tam m\u00fcst\u0259qillik arzusu t\u0259min olunmay\u0131b. Bu bax\u0131mdan Bujival sazi\u015fi h\u0259m tarixi, h\u0259m d\u0259 siyasi kontekstd\u0259 yeni m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olub.<\/p>\n<p>Bujival sazi\u015fi Fransan\u0131n r\u0259smi m\u00f6vqeyin\u0259 g\u00f6r\u0259, Yeni Kaledoniyaya \u201cx\u00fcsusi status\u201d ver\u0259r\u0259k regionun idar\u0259etm\u0259sind\u0259 yeni siyasi model yaratma\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Sazi\u015f\u0259 \u0259sas\u0259n, Yeni Kaledoniya Fransan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 qal\u0131r, lakin kanaklar ikili v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcququna malik olacaqlar, h\u0259m Fransa, h\u0259m d\u0259 yeni t\u0259sis edil\u0259c\u0259k \u201cKaledoniya\u201d v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131\u011f\u0131. S\u0259n\u0259d, eyni zamanda, m\u00fcdafi\u0259, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 suveren s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rin t\u0259dric\u0259n \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Lakin sazi\u015fin q\u00fcvv\u0259y\u0259 minm\u0259si yaln\u0131z 2026-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k referendumun m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259sin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. R\u0259smi Paris sazi\u015fi b\u00fct\u00fcn t\u0259r\u0259fl\u0259rin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n FLNKS n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin aylarla davam ed\u0259n i\u015finin n\u0259tic\u0259si kimi t\u0259qdim edir. Lakin FLNKS-in m\u00f6vqeyi f\u0259rqlidir. H\u0259r\u0259kat\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi sazi\u015fin n\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n ruhunu, n\u0259 d\u0259 kanak xalq\u0131n\u0131n prinsipial m\u00f6vqel\u0259rini \u0259ks etdirdiyini vur\u011fulay\u0131r.<\/p>\n<p>2024-c\u00fc ilin may ay\u0131nda Fransan\u0131n g\u00fcc strukturlar\u0131n\u0131n azadl\u0131q t\u0259l\u0259b ed\u0259n kanaklara qar\u015f\u0131 zorak\u0131l\u0131qla m\u00fc\u015fayi\u0259t olunan h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 Yeni Kaledoniyada 14 dinc sakin h\u0259lak olub. Bu hadis\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259ki g\u0259rginliyi daha da art\u0131r\u0131b v\u0259 kanak c\u0259miyy\u0259ti aras\u0131nda sosial-iqtisadi v\u0259 siyasi etirazlar\u0131n b\u00f6y\u00fcm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olub. FLNKS-in \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131, h\u0259m\u00e7inin Bujival sazi\u015fi il\u0259 raz\u0131la\u015fmayan Kanak v\u0259 dig\u0259r siyasi q\u00fcvv\u0259l\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k dinc, lakin prinsipial m\u00fcqavim\u0259t strategiyas\u0131n\u0131 formala\u015fd\u0131rma\u011fa y\u00f6n\u0259lib.<\/p>\n<p>Fransan\u0131n m\u00f6vqeyi is\u0259 f\u0259rqlidir. D\u00f6vl\u0259t naziri Manuel Vals avqustun 18-d\u0259 Yeni Kaledoniyaya s\u0259f\u0259r ed\u0259r\u0259k Bujival sazi\u015fini qorumaq v\u0259 regionda siyasi stabilliyi t\u0259min etm\u0259k niyy\u0259tind\u0259 oldu\u011funu a\u00e7\u0131qlay\u0131b. R\u0259smi Paris sazi\u015fi m\u00fcbahis\u0259siz bir siyasi model kimi t\u0259qdim edir, lakin onun q\u0259bul olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn kanak xalq\u0131n\u0131n raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 referendumun n\u0259tic\u0259l\u0259ri h\u0259lledici olacaq. Bu, h\u0259m d\u0259 Fransan\u0131n d\u0259niza\u015f\u0131r\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 siyasi n\u00fcfuzunu qorumaq strategiyas\u0131n\u0131n bir hiss\u0259si kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir.<\/p>\n<p>Bujival sazi\u015fi v\u0259 Yeni Kaledoniyada ba\u015f ver\u0259nl\u0259r yaln\u0131z regional m\u0259s\u0259l\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquq v\u0259 dekolonizasiya prinsipl\u0259ri bax\u0131m\u0131ndan \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Kanak xalq\u0131n\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259k h\u00fcququnun t\u0259min olunmas\u0131 Fransan\u0131n d\u0259niza\u015f\u0131r\u0131 siyas\u0259ti v\u0259 beyn\u0259lxalq c\u0259miyy\u0259tin rolunun d\u00fczg\u00fcn t\u0259hlili bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 \u00f6n\u0259mlidir. Sazi\u015fin icras\u0131 zaman\u0131 yaranan g\u0259rginlikl\u0259r, xalq\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259ti aras\u0131ndak\u0131 tarazl\u0131\u011f\u0131n nec\u0259 t\u0259min olunaca\u011f\u0131 sual\u0131n\u0131 g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirir. Eyni zamanda, hadis\u0259l\u0259r Fransan\u0131n dig\u0259r d\u0259niza\u015f\u0131r\u0131 \u0259razil\u0259rind\u0259 d\u0259 m\u00fcst\u0259qillik v\u0259 muxtariyy\u0259t u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259l\u0259rin g\u0259l\u0259c\u0259k gedi\u015fat\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Kanak xalq\u0131n\u0131n prinsipial m\u00f6vqeyi v\u0259 FLNKS-in dinc m\u00fcqavim\u0259t \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131, h\u0259m\u00e7inin beyn\u0259lxalq c\u0259miyy\u0259tin bu prosesd\u0259 oynayaca\u011f\u0131 rol regionun g\u0259l\u0259c\u0259yin\u0259 y\u00f6n ver\u0259c\u0259k. Sazi\u015fin icras\u0131 v\u0259 ya r\u0259dd olunmas\u0131 Yeni Kaledoniyada sosial-iqtisadi stabilliyin t\u0259min olunmas\u0131 v\u0259 dinc h\u0259ll yollar\u0131n\u0131n tap\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan h\u0259lledici olacaq. Bu proses, h\u0259m\u00e7inin Fransan\u0131n d\u0259niza\u015f\u0131r\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259ki idar\u0259etm\u0259 modelinin g\u0259l\u0259c\u0259k perspektivl\u0259rin\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131r v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik h\u0259r\u0259katlar\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sini yenid\u0259n aktualla\u015fd\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Nigar Orucova, \u201c\u0130ki sahil\u201d<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Yeni Kaledoniya m\u0259s\u0259l\u0259si C\u0259nubi Sakit okean regionunun \u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli siyasi probleml\u0259rind\u0259n biri olaraq qal\u0131r. Fransan\u0131n d\u0259niza\u015f\u0131r\u0131 siyas\u0259ti, kanak xalq\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qillik arzusu v\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn dekolonizasiya prinsipl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 g\u0259rginlik uzun ill\u0259rdir davam edir. 2025-ci il iyulun 12-d\u0259 Paris yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Bujival \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 imzalanan Bujival sazi\u015fi bu g\u0259rginliyi yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 da\u015f\u0131y\u0131b. FLNKS v\u0259 dig\u0259r azadl\u0131q t\u0259\u015fkilatlar\u0131 sazi\u015fi \u201cm\u0259cburi\u201d adland\u0131raraq xalq\u0131n siyasi irad\u0259sin\u0259 h\u00f6rm\u0259tsizlik kimi qiym\u0259tl\u0259ndirirl\u0259r. Mari-Pyer Qoye\u015f \u00f6z \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda f\u0259al q\u00fcvv\u0259l\u0259ri dinc \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131b. Kristian Teyn is\u0259 bildirib ki, Bujival sazi\u015fi kanak xalq\u0131n\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 tam t\u0259min etmir v\u0259 m\u00fcst\u0259qilliyin&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":820859,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[19],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/16271644171819988438558494410298901.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=19\" rel=\"category\">G\u00fcnd\u0259m<\/a>","rttpg_excerpt":"Yeni Kaledoniya m\u0259s\u0259l\u0259si C\u0259nubi Sakit okean regionunun \u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli siyasi probleml\u0259rind\u0259n biri olaraq qal\u0131r. Fransan\u0131n d\u0259niza\u015f\u0131r\u0131 siyas\u0259ti, kanak xalq\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qillik arzusu v\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn dekolonizasiya prinsipl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 g\u0259rginlik uzun ill\u0259rdir davam edir. 2025-ci il iyulun 12-d\u0259 Paris yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndak\u0131 Bujival \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 imzalanan Bujival sazi\u015fi bu g\u0259rginliyi yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 da\u015f\u0131y\u0131b. FLNKS v\u0259 dig\u0259r azadl\u0131q t\u0259\u015fkilatlar\u0131&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/820858"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=820858"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/820858\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":820860,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/820858\/revisions\/820860"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/820859"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=820858"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=820858"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=820858"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}