{"id":822492,"date":"2025-08-25T09:30:09","date_gmt":"2025-08-25T05:30:09","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=822492"},"modified":"2025-08-25T09:30:09","modified_gmt":"2025-08-25T05:30:09","slug":"fransa-afrikadaki-n%c9%99zar%c9%99t-mexanizml%c9%99rind%c9%99n-m%c9%99rh%c9%99l%c9%99li-s%c9%99kild%c9%99-m%c9%99hrum-olur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=822492","title":{"rendered":"Fransa Afrikadak\u0131 n\u0259zar\u0259t mexanizml\u0259rind\u0259n m\u0259rh\u0259l\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259hrum olur"},"content":{"rendered":"<p>2022-ci ild\u0259n sonra Afrika-Fransa m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 k\u00f6kl\u00fc d\u00f6n\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Fransa faktiki olaraq Afrika qit\u0259sind\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. M\u0259rk\u0259zi Afrika Respublikas\u0131nda r\u0259smi Paris\u0259 qar\u015f\u0131 at\u0131lan s\u0259rt add\u0131mlar domino effekti yaratd\u0131 -ard\u0131nca Mali, Burkina Faso v\u0259 Niger kimi \u00f6lk\u0259l\u0259r d\u0259 Fransan\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xarma\u011fa q\u0259rar verdil\u0259r. Onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 -1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259rbi bazalar saxlayan Fransa indi h\u0259min m\u00f6vqel\u0259rini bir-bir itirir. \u018fslind\u0259, bu proses Afrikan\u0131n m\u00fcst\u0259qil siyas\u0259t\u0259 ke\u00e7idinin v\u0259 Fransa neokolonial modelin\u0259 qar\u015f\u0131 artan naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131n n\u0259tic\u0259sidir. Bu, bir n\u00f6v Afrikan\u0131n \u201cFransAfrik\u201d modelin\u0259 qar\u015f\u0131 tarixi cavab\u0131d\u0131r.Fransan\u0131n 2030-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r olan Milli Strateji \u0130cmal\u0131nda Afrika siyas\u0259tini yenid\u0259n n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irm\u0259k niyy\u0259ti, Parisin qit\u0259d\u0259ki n\u00fcfuzunun s\u00fcr\u0259tl\u0259 azalmas\u0131n\u0131n etiraf\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259 bil\u0259r. Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n Afrika siyas\u0259ti, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 &#8220;Fran\u00e7afrik&#8221; d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn sona \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 yeni t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q modell\u0259rinin qurulmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 at\u0131lan add\u0131mlar g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259ri verm\u0259mi\u015fdir. Fransan\u0131n Afrika \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259ki t\u0259sirinin z\u0259ifl\u0259m\u0259si, bir s\u0131ra d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Fransa h\u0259rbi bazalar\u0131n\u0131 ba\u011flamaq v\u0259 ya onlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq q\u0259rarlar\u0131 il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunmu\u015fdur. Bu, Fransa \u00fc\u00e7\u00fcn yaln\u0131z h\u0259rbi deyil, h\u0259m d\u0259 iqtisadi v\u0259 diplomatik sah\u0259l\u0259rd\u0259 ciddi itkil\u0259rl\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdir. Bu bax\u0131mdan, Fransan\u0131n Afrikada uzun ill\u0259r m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7i v\u0259 hegemon siyas\u0259t aparmas\u0131, qit\u0259 xalqlar\u0131n\u0131n maraqlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 almadan birt\u0259r\u0259fli add\u0131mlar atmas\u0131 Bak\u0131da da diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259nir. R\u0259smi Parisin 2026-c\u0131 ild\u0259 Afrikadak\u0131 siyasi strategiyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259k niyy\u0259ti bu bax\u0131mdan t\u0259kc\u0259 Fransa \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, h\u0259m d\u0259 bu siyas\u0259td\u0259n \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r v\u0259 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi maraq do\u011furur. Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6vqeyi is\u0259 ayd\u0131nd\u0131r: ist\u0259nil\u0259n t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u0259dal\u0259t\u0259, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 h\u00f6rm\u0259t\u0259 v\u0259 suverenlik prinsipin\u0259 \u0259saslanmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259, 2026-c\u0131 ilin birinci r\u00fcb\u00fcnd\u0259 Nayrobid\u0259 ke\u00e7iril\u0259c\u0259k Afrika-Fransa sammitind\u0259n \u0259vv\u0259l yeni strategiyan\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 vacib say\u0131l\u0131r. H\u0259m\u00e7inin transformasiya proqram\u0131n\u0131n icras\u0131n\u0131n davam etdiril\u0259c\u0259yi, m\u00fclki t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q-x\u00fcsusil\u0259 iqtisadiyyat, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 tarixi yadda\u015f sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rin g\u00fccl\u0259ndiril\u0259c\u0259yi bildirilir. Bu yana\u015fma Fransan\u0131n Afrikadak\u0131 n\u00fcfuzunu qorumaq c\u0259hdinin bir hiss\u0259si kimi qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259 bil\u0259r. Fransa Afrika \u00f6lk\u0259l\u0259rinin xarici t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q ehtiyaclar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k v\u0259 qit\u0259nin t\u0259l\u0259bl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 alan yeni siyas\u0259tl\u0259r haz\u0131rlamaq, h\u0259m\u00e7inin Avropa v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rini t\u0259\u015fviq etm\u0259k niyy\u0259tind\u0259dir.<\/p>\n<p>Fransan\u0131n Afrikada strategiyas\u0131n\u0131 yenil\u0259m\u0259y\u0259 haz\u0131rla\u015fmas\u0131, onun son ill\u0259rd\u0259 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 itirdiyi n\u00fcfuzu b\u0259rpa etm\u0259k c\u0259hdl\u0259rinin bir hiss\u0259si kimi qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259 bil\u0259r. Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn bu proses maraql\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnki Fransa son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 C\u0259nubi Qafqaz, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycanla ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 obyektivlikd\u0259n uzaq, q\u0259r\u0259zli m\u00f6vqe n\u00fcmayi\u015f etdirib. Paris bir t\u0259r\u0259fd\u0259n Afrikada \u201ct\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d v\u0259 \u201cyeni yana\u015fma\u201ddan dan\u0131\u015f\u0131r, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259dal\u0259tli v\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquqa \u0259saslanan m\u00f6vqeyin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bel\u0259 ikili standartlar g\u00f6st\u0259rir ki, Fransa h\u0259r hans\u0131 regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qdan \u00e7ox, \u00f6z geosiyasi maraqlar\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259ki m\u00f6vqeyi v\u0259 Afrika \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q sah\u0259sind\u0259ki maraqlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nd\u0131qda, Fransan\u0131n bu yeni siyas\u0259ti v\u0259 onun n\u0259tic\u0259l\u0259ri \u00f6lk\u0259miz \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Fransan\u0131n Afrika qit\u0259sind\u0259ki t\u0259sirinin azalmas\u0131 v\u0259 yeni t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q modell\u0259rinin formala\u015fmas\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n bu regionla \u0259laq\u0259l\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yeni imkanlar yarada bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bu, Az\u0259rbaycan\u0131n Afrika \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da inki\u015faf etdirm\u0259k v\u0259 bu regionda \u00f6z m\u00f6vqeyini g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bir f\u00fcrs\u0259t ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>Xat\u0131rladaq ki, Q\u0259rbi v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Afrika \u00f6lk\u0259l\u0259rinin uzun ill\u0259r istifad\u0259 etdiyi pul vahidi-CFA frank\u0131- formal olaraq regional olsa da, onun burax\u0131l\u0131\u015f\u0131 v\u0259 m\u0259z\u0259nn\u0259si h\u0259l\u0259 d\u0259 Fransa X\u0259zin\u0259darl\u0131\u011f\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilir. Bu n\u0259zar\u0259t sistemi is\u0259 faktiki olaraq h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259rin iqtisadi m\u00fcst\u0259qilliyini m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131r, onlar\u0131 Fransan\u0131n k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 v\u0259 xammal bazas\u0131na \u00e7evrilmi\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259 saxlay\u0131rd\u0131. Lakin Niger, Mali v\u0259 Burkina Faso h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri bu as\u0131l\u0131l\u0131\u011fa son verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi add\u0131mlar atma\u011fa ba\u015flay\u0131blar. Onlar 2026-c\u0131 il\u0259 q\u0259d\u0259r vahid v\u0259 suveren valyutaya ke\u00e7id q\u0259rar\u0131 veribl\u0259r. Bu, sad\u0259c\u0259 iqtisadi deyil, h\u0259m d\u0259 siyasi m\u00fcst\u0259qillik yolunda at\u0131lm\u0131\u015f add\u0131m kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilir. Art\u0131q bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 frans\u0131z kapitall\u0131 bir \u00e7ox m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r millil\u0259\u015fdirilib v\u0259 proses ilin sonunad\u0259k geni\u015fl\u0259n\u0259c\u0259k. Bel\u0259likl\u0259, Fransa Afrikadak\u0131 n\u0259zar\u0259t mexanizml\u0259rind\u0259n biri olan iqtisadi al\u0259tl\u0259rd\u0259n d\u0259 m\u0259rh\u0259l\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259hrum olur. Fransan\u0131n regiondan m\u0259rh\u0259l\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259si, o c\u00fcml\u0259d\u0259n BMT daxilind\u0259 m\u00fctt\u0259fiql\u0259rind\u0259n v\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131ndan uzaqla\u015fmas\u0131 Parisin t\u0259sir imkanlar\u0131n\u0131n azalmas\u0131na v\u0259 z\u0259ifl\u0259m\u0259sin\u0259 i\u015far\u0259dir. Fransa prezidenti Emmanuel Makronun f\u0259aliyy\u0259ti bar\u0259d\u0259 &#8220;Le Point&#8221; q\u0259zeti yaz\u0131r ki, o, Fransa il\u0259 Afrika aras\u0131nda 70 illik imtiyazl\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rin miras\u0131n\u0131 c\u0259mi 8 il \u0259rzind\u0259 m\u0259hv edib.<\/p>\n<p><strong>\u015e\u0259msiyy\u0259 \u018fliq\u0131z\u0131, \u201c\u0130ki sahil\u201d<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>2022-ci ild\u0259n sonra Afrika-Fransa m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 k\u00f6kl\u00fc d\u00f6n\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Fransa faktiki olaraq Afrika qit\u0259sind\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. M\u0259rk\u0259zi Afrika Respublikas\u0131nda r\u0259smi Paris\u0259 qar\u015f\u0131 at\u0131lan s\u0259rt add\u0131mlar domino effekti yaratd\u0131 -ard\u0131nca Mali, Burkina Faso v\u0259 Niger kimi \u00f6lk\u0259l\u0259r d\u0259 Fransan\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xarma\u011fa q\u0259rar verdil\u0259r. Onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 -1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259rbi bazalar saxlayan Fransa indi h\u0259min m\u00f6vqel\u0259rini bir-bir itirir. \u018fslind\u0259, bu proses Afrikan\u0131n m\u00fcst\u0259qil siyas\u0259t\u0259 ke\u00e7idinin v\u0259 Fransa neokolonial modelin\u0259 qar\u015f\u0131 artan naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131n n\u0259tic\u0259sidir. Bu, bir n\u00f6v Afrikan\u0131n \u201cFransAfrik\u201d modelin\u0259 qar\u015f\u0131 tarixi cavab\u0131d\u0131r.Fransan\u0131n 2030-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r olan Milli Strateji \u0130cmal\u0131nda Afrika&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":822493,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[19],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/49228483170593488384014578510687309.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=19\" rel=\"category\">G\u00fcnd\u0259m<\/a>","rttpg_excerpt":"2022-ci ild\u0259n sonra Afrika-Fransa m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 k\u00f6kl\u00fc d\u00f6n\u00fc\u015f ba\u015f verdi. Fransa faktiki olaraq Afrika qit\u0259sind\u0259n s\u0131x\u0131\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r. M\u0259rk\u0259zi Afrika Respublikas\u0131nda r\u0259smi Paris\u0259 qar\u015f\u0131 at\u0131lan s\u0259rt add\u0131mlar domino effekti yaratd\u0131 -ard\u0131nca Mali, Burkina Faso v\u0259 Niger kimi \u00f6lk\u0259l\u0259r d\u0259 Fransan\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259n \u00e7\u0131xarma\u011fa q\u0259rar verdil\u0259r. Onillikl\u0259r \u0259rzind\u0259 -1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n b\u0259ri bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259rbi bazalar saxlayan Fransa indi h\u0259min&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/822492"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=822492"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/822492\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":822494,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/822492\/revisions\/822494"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/822493"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=822492"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=822492"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=822492"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}