{"id":823433,"date":"2025-08-30T09:45:06","date_gmt":"2025-08-30T05:45:06","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=823433"},"modified":"2025-08-30T09:45:06","modified_gmt":"2025-08-30T05:45:06","slug":"olk%c9%99d%c9%99-%c9%99hali-artimi-n%c9%99-avropa-n%c9%99-afrika","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=823433","title":{"rendered":"\u00d6lk\u0259d\u0259 \u0259hali art\u0131m\u0131 &#8211; n\u0259 Avropa, n\u0259 Afrika&#8230;"},"content":{"rendered":"<h3><strong>Demoqrafik v\u0259ziyy\u0259tin indiki tempi g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259ri bir s\u0131ra probleml\u0259rl\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qoya bil\u0259r<\/strong><\/h3>\n<p><strong>Demoqrafiya t\u0259kc\u0259 \u0259halinin say\u0131n\u0131n hesablanmas\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131r: c\u0259miyy\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259yini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n, d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tini istiqam\u0259tl\u0259ndir\u0259n v\u0259 milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikd\u0259n tutmu\u015f t\u0259hsil, s\u0259hiyy\u0259, sosial rifah v\u0259 iqtisadi inki\u015fafad\u0259k b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n \u0259sas g\u00f6st\u0259ricidir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n h\u0259r bir \u00f6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn demoqrafik v\u0259ziyy\u0259t strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r.<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan da bu prosesl\u0259rin m\u0259rk\u0259zind\u0259dir. \u018fhalinin art\u0131m\u0131, ya\u015f strukturu, do\u011fum v\u0259 \u00f6l\u00fcm g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri, nikah v\u0259 bo\u015fanma tendensiyalar\u0131, miqrasiya ax\u0131nlar\u0131 v\u0259 qohum nikahlar\u0131 kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r g\u0259l\u0259c\u0259yimizi m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, d\u00fcnyada demoqrafik m\u0259nz\u0259r\u0259 ciddi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. Avropa v\u0259 \u015eimali Amerikada do\u011fum s\u0259viyy\u0259si \u0259hali art\u0131m\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259 bilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n, bir \u00e7ox Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 qad\u0131n ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015f\u0259n u\u015faq say\u0131 1,2-1,5 aras\u0131nda d\u0259yi\u015fir ki, bu da \u0259halinin sabit qalmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan 2,1 s\u0259viyy\u0259sind\u0259n \u00e7ox a\u015fa\u011f\u0131d\u0131r. Bu v\u0259ziyy\u0259t ya\u015fl\u0131 \u0259halinin \u00e7oxalmas\u0131na, pensiya sisteminin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f t\u0259hl\u00fck\u0259sin\u0259 v\u0259 \u0259m\u0259k q\u00fcvv\u0259sinin azalmas\u0131na g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fksin\u0259, Afrika v\u0259 Asiyan\u0131n b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 do\u011fum s\u0259viyy\u0259si \u00e7ox y\u00fcks\u0259kdir. Nigeriyada qad\u0131n ba\u015f\u0131na 6 u\u015faq d\u00fc\u015f\u00fcr. Bu, \u0259halinin s\u00fcr\u0259tli art\u0131m\u0131na s\u0259b\u0259b olsa da, eyni zamanda i\u015fsizlik, yoxsulluq, \u0259rzaq v\u0259 su \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 kimi sosial probleml\u0259ri k\u0259skinl\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan bu iki tendensiyan\u0131n aras\u0131nda bir m\u00f6vqed\u0259dir: do\u011fum g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri n\u0259 Avropa q\u0259d\u0259r a\u015fa\u011f\u0131, n\u0259 d\u0259 Afrika q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259kdir. Amma bu tarazl\u0131\u011f\u0131n saxlan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259ti v\u0259 ictimai d\u0259y\u0259rl\u0259r aras\u0131nda uy\u011funluq vacibdir.<\/p>\n<p>Son ill\u0259rin statistikas\u0131na \u0259sas\u0259n, Az\u0259rbaycan \u0259halisi artmaqda davam edir v\u0259 art\u0131q 10,5 milyonu \u00f6t\u00fcb. Lakin bu art\u0131m \u0259vv\u0259lki onillikl\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 daha z\u0259ifdir. \u018fg\u0259r 1980-ci ill\u0259rd\u0259 h\u0259r ail\u0259d\u0259 orta hesabla 4-5 u\u015faq d\u00fcnyaya g\u0259lirdis\u0259, bu g\u00fcn \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 ail\u0259l\u0259rin \u00e7oxu 1-2 u\u015faqla kifay\u0259tl\u0259nir. Bunun \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259ri aras\u0131nda iqtisadi \u00e7\u0259tinlikl\u0259r, m\u0259nzil probleml\u0259ri, g\u0259ncl\u0259rin karyeraya \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259si, qad\u0131nlar\u0131n i\u015f h\u0259yat\u0131na daha \u00e7ox qo\u015fulmas\u0131, ail\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259rin\u0259 bax\u0131\u015flar\u0131n d\u0259yi\u015fm\u0259si var.<\/p>\n<p><strong>Bundan ba\u015fqa, \u0259halinin ya\u015f strukturu da d\u0259yi\u015fir. G\u0259ncl\u0259rin say\u0131 \u00e7ox olsa da, orta ya\u015f yava\u015f-yava\u015f y\u00fcks\u0259lir. Bu is\u0259 yax\u0131n 20-30 ild\u0259 ya\u015fl\u0131 \u0259halinin say\u0131n\u0131n artaca\u011f\u0131na i\u015far\u0259dir.<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n b\u0259zi b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 qohum nikahlar\u0131 geni\u015f yay\u0131l\u0131b. Bu, h\u0259m \u0259n\u0259n\u0259vi t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259r, h\u0259m d\u0259 qohum ail\u0259l\u0259r aras\u0131nda iqtisadi maraqlar\u0131n qorunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Lakin tibbi bax\u0131mdan bu nikahlar\u0131n ciddi f\u0259sadlar\u0131 var. Genetik mutasiyalar\u0131n eyni ail\u0259d\u0259 toplanmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 anadang\u0259lm\u0259 x\u0259st\u0259likl\u0259r, fiziki v\u0259 \u0259qli gerilik riski art\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, h\u0259kiml\u0259rin m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, qohum nikahlar\u0131ndan do\u011fulan u\u015faqlarda x\u0259st\u0259lik riski qohum olmayan nikahlardan 5-6 d\u0259f\u0259 \u00e7ox ola bil\u0259r. Bu h\u0259m ail\u0259l\u0259r, h\u0259m d\u0259 s\u0259hiyy\u0259 sistemi \u00fc\u00e7\u00fcn a\u011f\u0131r n\u0259tic\u0259l\u0259r do\u011furur. M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r bildirir ki, bu s\u0259b\u0259bd\u0259n maarifl\u0259ndirm\u0259 i\u015fl\u0259ri daha da g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259lidir. M\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259, universitetl\u0259rd\u0259, k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259rind\u0259 bu m\u00f6vzuya dair maarif proqramlar\u0131n\u0131n ke\u00e7irilm\u0259si z\u0259ruridir.<\/p>\n<p>Son ill\u0259r Az\u0259rbaycanda nikahdan k\u0259nar do\u011fulan u\u015faqlar\u0131n say\u0131nda art\u0131m m\u00fc\u015fahid\u0259 edilir. Bu hal Q\u0259rb c\u0259miyy\u0259tl\u0259rind\u0259 \u00e7oxdan normalla\u015fsa da, bizim \u0259n\u0259n\u0259vi c\u0259miyy\u0259timizd\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 m\u00fcbahis\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olur. Sosioloqlar qeyd edir ki, bunun bir ne\u00e7\u0259 s\u0259b\u0259bi var &#8211; g\u0259ncl\u0259rin evlilik institutuna daha az \u00f6n\u0259m verm\u0259si, miqrasiya prosesl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 qad\u0131n v\u0259 ki\u015fil\u0259rin f\u0259rqli \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ya\u015famas\u0131, ail\u0259daxili konfliktl\u0259r v\u0259 bo\u015fanmalar, c\u0259miyy\u0259tin d\u0259yi\u015f\u0259n d\u0259y\u0259rl\u0259ri. Bu v\u0259ziyy\u0259t u\u015faqlar\u0131n sosial statusu il\u0259 ba\u011fl\u0131 probleml\u0259r yarada bil\u0259r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 d\u00f6vl\u0259tin h\u0259m h\u00fcquqi m\u00fcst\u0259vid\u0259, h\u0259m d\u0259 sosial inteqrasiya sah\u0259sind\u0259 \u0259lav\u0259 add\u0131mlar atmas\u0131 vacibdir.<\/p>\n<p><strong>Son on ild\u0259 Az\u0259rbaycanda bo\u015fanma g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri d\u0259 k\u0259skin art\u0131b. D\u00f6vl\u0259t Statistika Komit\u0259sinin m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, bo\u015fanmalar\u0131n say\u0131 b\u0259z\u0259n yeni qurulan nikahlar\u0131n 30-35 faizin\u0259 q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259lir.<\/strong><\/p>\n<p>Bunun s\u0259b\u0259bl\u0259ri \u00e7ox\u015fax\u0259lidir. Onlardan \u0259n \u0259saslar\u0131 iqtisadi s\u0131x\u0131nt\u0131lar, m\u0259nzil v\u0259 i\u015f probleml\u0259ri, xaric\u0259 miqrasiya, ail\u0259daxili zorak\u0131l\u0131q v\u0259 ya psixoloji uy\u011funsuzluq, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin t\u0259siri il\u0259 yaranan yeni m\u00fcnasib\u0259t modell\u0259ridir.<\/p>\n<p>O da m\u0259lumdur ki, bo\u015fanmalar\u0131n \u00e7oxalmas\u0131 do\u011fum s\u0259viyy\u0259sin\u0259 birba\u015fa t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir, \u00e7\u00fcnki da\u011f\u0131lm\u0131\u015f ail\u0259l\u0259rd\u0259 u\u015faqlar\u0131n say\u0131 ad\u0259t\u0259n az olur. Bundan \u0259lav\u0259, bo\u015fanm\u0131\u015f ail\u0259l\u0259rin u\u015faqlar\u0131 psixoloji c\u0259h\u0259td\u0259n daha \u00e7ox \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015firl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>Sosioloqlar qeyd edir ki, Az\u0259rbaycan\u0131n demoqrafiyas\u0131na t\u0259sir ed\u0259n m\u00fch\u00fcm faktorlardan biri d\u0259 miqrasiyad\u0131r. X\u00fcsusil\u0259 g\u0259ncl\u0259rin t\u0259hsil v\u0259 i\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn xaric\u0259 k\u00f6\u00e7m\u0259si \u0259hali art\u0131m\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259dir. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n bu, \u00f6lk\u0259y\u0259 yeni bilik v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u0259tirm\u0259k potensial\u0131na malikdir, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 \u201cbeyin ax\u0131n\u0131\u201d problemi yarad\u0131r.<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra i\u015f\u011faldan azad edilmi\u015f \u0259razil\u0259r\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f is\u0259 \u0259ksin\u0259, \u0259hali x\u0259rit\u0259sini d\u0259yi\u015fdir\u0259 bil\u0259r. Qaraba\u011fa v\u0259 \u015e\u0259rqi Z\u0259ng\u0259zura k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n insanlar h\u0259m b\u00f6lg\u0259l\u0259rin canlanmas\u0131na, h\u0259m d\u0259 \u00fcmumi demoqrafik sabitliy\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Demoqrafiya il\u0259 gender b\u0259rab\u0259rliyi aras\u0131nda s\u0131x \u0259laq\u0259 var. \u018fg\u0259r qad\u0131nlar i\u015f v\u0259 ail\u0259 h\u0259yat\u0131 aras\u0131nda se\u00e7im etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur qal\u0131rsa, do\u011fum s\u0259viyy\u0259si azal\u0131r. \u018fksin\u0259, qad\u0131nlara i\u015f yerl\u0259rind\u0259 sosial g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r, u\u015faq ba\u011f\u00e7alar\u0131, do\u011fu\u015fdan sonra i\u015f\u0259 qay\u0131tmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259st\u0259k verildikd\u0259, do\u011fum g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri y\u00fcks\u0259lir.<\/p>\n<p><strong>Haz\u0131rlad\u0131: Xalid\u0259 G\u0259ray<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Demoqrafik v\u0259ziyy\u0259tin indiki tempi g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259ri bir s\u0131ra probleml\u0259rl\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qoya bil\u0259r Demoqrafiya t\u0259kc\u0259 \u0259halinin say\u0131n\u0131n hesablanmas\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131r: c\u0259miyy\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259yini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n, d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tini istiqam\u0259tl\u0259ndir\u0259n v\u0259 milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikd\u0259n tutmu\u015f t\u0259hsil, s\u0259hiyy\u0259, sosial rifah v\u0259 iqtisadi inki\u015fafad\u0259k b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n \u0259sas g\u00f6st\u0259ricidir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n h\u0259r bir \u00f6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn demoqrafik v\u0259ziyy\u0259t strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Az\u0259rbaycan da bu prosesl\u0259rin m\u0259rk\u0259zind\u0259dir. \u018fhalinin art\u0131m\u0131, ya\u015f strukturu, do\u011fum v\u0259 \u00f6l\u00fcm g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri, nikah v\u0259 bo\u015fanma tendensiyalar\u0131, miqrasiya ax\u0131nlar\u0131 v\u0259 qohum nikahlar\u0131 kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r g\u0259l\u0259c\u0259yimizi m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, d\u00fcnyada demoqrafik m\u0259nz\u0259r\u0259 ciddi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qal\u0131r. Avropa v\u0259 \u015eimali&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":823434,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756.png",800,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756.png",800,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756.png",800,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756-500x280.png",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756-584x365.png",584,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756.png",640,400,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756.png",800,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756.png",800,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756-240x172.png",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/df6a0402c7e045a90b79c1a5b53ee756.png",800,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Demoqrafik v\u0259ziyy\u0259tin indiki tempi g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259ri bir s\u0131ra probleml\u0259rl\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qoya bil\u0259r Demoqrafiya t\u0259kc\u0259 \u0259halinin say\u0131n\u0131n hesablanmas\u0131 il\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131r: c\u0259miyy\u0259tin g\u0259l\u0259c\u0259yini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n, d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tini istiqam\u0259tl\u0259ndir\u0259n v\u0259 milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikd\u0259n tutmu\u015f t\u0259hsil, s\u0259hiyy\u0259, sosial rifah v\u0259 iqtisadi inki\u015fafad\u0259k b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n \u0259sas g\u00f6st\u0259ricidir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n h\u0259r bir \u00f6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn demoqrafik v\u0259ziyy\u0259t strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Az\u0259rbaycan da&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/823433"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=823433"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/823433\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":823435,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/823433\/revisions\/823435"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/823434"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=823433"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=823433"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=823433"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}