{"id":832094,"date":"2025-10-28T17:23:02","date_gmt":"2025-10-28T13:23:02","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=832094"},"modified":"2025-10-28T17:23:02","modified_gmt":"2025-10-28T13:23:02","slug":"genetik-analizl%c9%99r-n%c9%99-d%c9%99r%c9%99c%c9%99d%c9%99-dogrudur-aciqlama","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=832094","title":{"rendered":"Genetik analizl\u0259r n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 do\u011frudur? &#8211; A\u00c7IQLAMA"},"content":{"rendered":"<p><strong>Genetik t\u0259dqiqat\u00e7\u0131, DNT layih\u0259 admini, irsi x\u0259st\u0259likl\u0259r \u00fczr\u0259 ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 Orxan Xansuvar son g\u00fcnl\u0259r genetik analizl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 c\u0259miyy\u0259td\u0259 yaranan \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259r, b\u0259zil\u0259rinin bu m\u0259lumatlara inanmamalar\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirib.<\/strong><\/p>\n<p>O, Pravda.az-a a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda deyib ki, genetik analizl\u0259r d\u00fcnyada v\u0259 b\u00f6y\u00fck elmi inki\u015faf\u0131n getdiyi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 uzun ill\u0259rdir, apar\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>\u201cM\u00fcxt\u0259lif genetik ara\u015fd\u0131rma aparan kommersiya v\u0259 t\u0259dqiqat m\u0259qs\u0259dli \u015firk\u0259tl\u0259r m\u00f6vcuddur. Avropada daha \u00e7ox &#8220;23andme&#8221;, &#8220;Ancestry DNA&#8221; kimi \u015firk\u0259tl\u0259r tan\u0131n\u0131r. Lakin bu \u015firk\u0259tl\u0259r daha d\u0259rin v\u0259 effektiv genetik analiz apara bilmirl\u0259r. D\u00fcnya \u00fczr\u0259 \u0259n \u00e7ox tan\u0131nan v\u0259 keyfiyy\u0259tli, eyni zamanda d\u0259rin genom analizi v\u0259 tam marker t\u0259dqiqat\u0131 apara bil\u0259n \u015firk\u0259t Amerikan\u0131n &#8220;Family Tree DNA&#8221; \u015firk\u0259tidir. Burada h\u0259m Y DNT, Autosomal DNT, Mitoxondrial DNT, h\u0259m d\u0259 genetik x\u0259st\u0259likl\u0259r \u00fczr\u0259 t\u0259dqiqat apar\u0131l\u0131r, bu imkanlar\u0131 m\u00fc\u015ft\u0259ril\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 yarad\u0131r. X\u00fcsusil\u0259, qeyd edim ki, bir aralar geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcxt\u0259lif saxta \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r, yaxud \u0259yl\u0259nc\u0259 proqramlar\u0131 var idi. Bu is\u0259 tam elmi-t\u0259dqiqat n\u0259tic\u0259sidir. Laborator v\u0259 \u0259n m\u00fcasir avadanl\u0131qlara \u0259saslanan elmi n\u0259tic\u0259dir. Biz is\u0259 Az\u0259rbaycanda bu elmi-genetik m\u0259n\u015f\u0259 t\u0259dqiqat\u0131n\u0131 ba\u015fladan qrupuq. \u018fvv\u0259lc\u0259, \u018fkb\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n 2009-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n genetik m\u0259n\u015f\u0259yini ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 beyn\u0259lxalq sferada bu sah\u0259d\u0259 \u00f6lk\u0259mizin tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan DNT layih\u0259si yarad\u0131l\u0131b. Bu prosesd\u0259 sonradan m\u0259n d\u0259 daxil olmaqla, ba\u015fda R\u0259zzaq Xansuvar, A\u011fa\u0259li Varsaman, \u0130lqar \u018fs\u0259dov, S\u0259rxan B\u0259\u015firov, \u00dclvi M\u0259mm\u0259dov aktiv i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 layih\u0259 r\u0259hb\u0259rl\u0259ri olaraq maarifl\u0259ndirm\u0259y\u0259 nail olmu\u015fuq. H\u0259tta 2017-ci ild\u0259n Az\u0259rbaycan DNT layih\u0259sinin y\u00fcks\u0259k inki\u015faf\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 R\u0259zzaq Xansuvar\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 etnik tal\u0131\u015flar\u0131 t\u0259dqiq ed\u0259n Tal\u0131\u015f DNT layih\u0259si yarad\u0131l\u0131b. Bununla yana\u015f\u0131 \u00fcmumi layih\u0259 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan-Turkic alt layih\u0259l\u0259ri d\u0259 t\u0259rtib olunub. \u0130lk d\u0259f\u0259 olaraq Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan xalqlar\u0131n genetik-irsi x\u0259st\u0259likl\u0259rini beyn\u0259lxalq elmi s\u0259viyy\u0259d\u0259 t\u0259dqiq etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131m. DNT-nin t\u0259dqiqi h\u0259m c\u0259miyy\u0259t, h\u0259m d\u0259 f\u0259rdl\u0259r olaraq \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yini m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259qiqlikl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259kd\u0259 faydal\u0131 ola bil\u0259r. H\u0259r birimiz DNT-ni h\u0259r iki valideynimizd\u0259n miras ald\u0131q, onlar da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 onu h\u0259r iki valideynind\u0259n (d\u00f6rd n\u0259n\u0259 v\u0259 babam\u0131zdan) v\u0259 s. Bel\u0259likl\u0259, \u0259cdadlar\u0131n say\u0131 h\u0259r n\u0259sill\u0259 iki d\u0259f\u0259 artd\u0131\u011f\u0131ndan, bizim DNT-miz h\u0259r biri f\u0259rqli \u0259cdadlar\u0131m\u0131z\u0131n birind\u0259n g\u0259l\u0259n \u00e7oxlu ki\u00e7ik DNT fraqmentl\u0259rinin mozaikas\u0131ndan ibar\u0259tdir. Bir n\u0259slin 30 il oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, 1970-ci ill\u0259rd\u0259 anadan olan \u015f\u0259xsin, t\u0259xmin\u0259n, 1700-c\u00fc ild\u0259 do\u011fulmu\u015f 256 \u0259cdad\u0131, 1670-ci ild\u0259 do\u011fulan 512 \u0259cdad\u0131 v\u0259 1610-cu ild\u0259 do\u011fulmu\u015f bir ne\u00e7\u0259 min \u0259cdad\u0131 var. N\u0259sild\u0259n-n\u0259sl\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259 zaman\u0131 xo\u015fb\u0259xtlikd\u0259n d\u0259yi\u015fm\u0259z qalan iki genetik varl\u0131q m\u00f6vcuddur. Birincisi, ana t\u0259r\u0259find\u0259n b\u00fct\u00fcn u\u015faqlar\u0131na \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n mitoxondrial DNT (mtDNT), ikincisi, atadan o\u011fula ke\u00e7\u0259n Y xromosomudur. Y xromosomu, dem\u0259k olar ki, d\u0259yi\u015fm\u0259z olaraq atadan o\u011fula ke\u00e7ir. Bel\u0259likl\u0259, ki\u015fil\u0259r, 1000 ild\u0259n \u00e7ox \u0259vv\u0259l ya\u015fam\u0131\u015f ata t\u0259r\u0259fd\u0259n \u0259cdadlar\u0131 il\u0259 eyni Y xromosomunu miras al\u0131rlar. Eyni cinsd\u0259n olan b\u00fct\u00fcn ki\u015fil\u0259rd\u0259 ox\u015far Y xromosomlar\u0131 var. Zamanla \u0259ld\u0259 edil\u0259n inc\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r (t\u0259xmin\u0259n h\u0259r 2 v\u0259 ya 3 n\u0259sild\u0259 bir mutasiya) iki ox\u015far Y xromosomunu da\u015f\u0131yan iki f\u0259rd aras\u0131nda \u0259n son ortaq \u0259cdad\u0131n tarixini t\u0259yin etm\u0259y\u0259 imkan verir. \u0130nsanlar\u0131n \u00e7oxu \u015f\u0259c\u0259r\u0259 t\u0259dqiqat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn DNT-d\u0259n istifad\u0259 haqq\u0131nda dan\u0131\u015fark\u0259n h\u0259r iki valideynd\u0259n miras qalan DNT olan autosomal DNT-d\u0259n dan\u0131\u015f\u0131rlar. Genealogiya \u00fc\u00e7\u00fcn autosomal DNT-d\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k \u00e7\u0259tin ola bil\u0259r, \u00e7\u00fcnki uy\u011fun seqmentl\u0259r ya atan\u0131zdan, ya da anan\u0131zdan g\u0259l\u0259 bil\u0259r v\u0259 hans\u0131 t\u0259r\u0259fd\u0259n oldu\u011funu anlamaq \u00e7\u0259tindir. Ancaq Y DNT il\u0259 siz onun haradan g\u0259ldiyini d\u0259qiq bilirsiniz, \u00e7\u00fcnki o, yaln\u0131z atadan o\u011fula ke\u00e7ir. &#8220;Ancestry&#8221;, &#8220;MyHeritage&#8221; v\u0259 &#8220;23andMe&#8221; \u015f\u0259c\u0259r\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259n n\u0259h\u0259ng DNT veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 yaratsalar da, onlar genealoji c\u0259h\u0259td\u0259n faydal\u0131 Y DNT testi t\u0259klif etmirl\u0259r. Lakin &#8220;Family Tree DNA&#8221; \u015firk\u0259tind\u0259ki sad\u0259c\u0259 Family Finder testi il\u0259 h\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u015fans\u0131 \u0259ld\u0259 edirsiniz\u201d, &#8211; o bildirib.<\/p>\n<p><strong>O.Xansuvar deyib ki, Qafqazda v\u0259 Az\u0259rbaycanda ilk genetik v\u0259 elmi t\u0259dqiqat layih\u0259si olan Azerbaijan DNA Project olaraq he\u00e7 bir sponsor, d\u0259st\u0259k olmadan uzun ill\u0259rdir, bu t\u0259dqiqat\u0131 dayanmadan v\u0259 yorulmadan davam etdirirl\u0259r:<\/strong><\/p>\n<p>\u201cT\u0259dqiqatlar\u0131m\u0131z\u0131n effektivliyi n\u0259tic\u0259sind\u0259 ist\u0259r Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 ya\u015fayan h\u0259r xalq \u00fc\u00e7\u00fcn komandam\u0131z\u0131n s\u0259yi n\u0259tic\u0259sind\u0259 genetik baza formala\u015fd\u0131r\u0131r\u0131q. Art\u0131q genetik kalkulyatorlar da &#8220;Azerbaijan DNA&#8221; deyil\u0259n bir qavram yaratd\u0131q. B\u00f6y\u00fck Britaniyan\u0131n &#8220;23andme&#8221;, Avropan\u0131n is\u0259 m\u00fcxt\u0259lif n\u00fcfuzlu &#8220;Ancestry DNA&#8221;, &#8220;Nebula&#8221; v\u0259 s. kimi DNT t\u0259dqiqat \u015firk\u0259tl\u0259rind\u0259ki az\u0259rbaycanl\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rini d\u0259 toplaya bilmi\u015fik. H\u0259m\u00e7inin qeyd edim ki, Az\u0259rbaycan elmind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq say\u0259md\u0259 bir xalq\u0131n populyasion genetik spesifik x\u0259st\u0259likl\u0259rini d\u0259 ayr\u0131ca t\u0259dqiq edirik. Bunlara genetik x\u0259st\u0259likl\u0259r \u00fczr\u0259 meyillilik s\u0259viyy\u0259si, da\u015f\u0131y\u0131c\u0131l\u0131q, bir xalq\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259 ortaq \u00f6t\u00fcr\u00fcl\u0259n irsi problem v\u0259 s. daxildir. Dig\u0259r bir t\u0259dqiqat\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c m\u0259hsulu da m\u00fc\u0259llifi R\u0259zzaq Xansuvar v\u0259 A\u011fa\u0259li Varsaman\u0131n oldu\u011fu &#8220;L\u0259nk\u0259ran q\u0259zas\u0131n\u0131n 1849-cu il \u00fczr\u0259 kameral t\u0259sviri&#8221; kitab\u0131 idi. Burada ilk d\u0259f\u0259 olaraq tarix\u0259 elmi v\u0259 s\u0259n\u0259dli bax\u0131\u015f metodu t\u0259tbiq olunmu\u015fdur. G\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 genetik m\u0259lumatlar\u0131n da oldu\u011fu v\u0259 daha ke\u00e7mi\u015fi \u0259hat\u0259 ed\u0259n elmi-ensiklopedik kitab \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259yirik. Komandam\u0131z\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259di Az\u0259rbaycan elmini zirv\u0259y\u0259 da\u015f\u0131maq v\u0259 m\u00fcasir elmi inki\u015faf prosesind\u0259n v\u0259t\u0259nimizin geri qalmamas\u0131 v\u0259 h\u0259tta beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 dig\u0259r toplumlardan daha \u00e7ox f\u0259rql\u0259nm\u0259sin\u0259 nail olmaqd\u0131r\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Genetik t\u0259dqiqat\u00e7\u0131, DNT layih\u0259 admini, irsi x\u0259st\u0259likl\u0259r \u00fczr\u0259 ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 Orxan Xansuvar son g\u00fcnl\u0259r genetik analizl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 c\u0259miyy\u0259td\u0259 yaranan \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259r, b\u0259zil\u0259rinin bu m\u0259lumatlara inanmamalar\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirib. O, Pravda.az-a a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda deyib ki, genetik analizl\u0259r d\u00fcnyada v\u0259 b\u00f6y\u00fck elmi inki\u015faf\u0131n getdiyi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 uzun ill\u0259rdir, apar\u0131l\u0131r. \u201cM\u00fcxt\u0259lif genetik ara\u015fd\u0131rma aparan kommersiya v\u0259 t\u0259dqiqat m\u0259qs\u0259dli \u015firk\u0259tl\u0259r m\u00f6vcuddur. Avropada daha \u00e7ox &#8220;23andme&#8221;, &#8220;Ancestry DNA&#8221; kimi \u015firk\u0259tl\u0259r tan\u0131n\u0131r. Lakin bu \u015firk\u0259tl\u0259r daha d\u0259rin v\u0259 effektiv genetik analiz apara bilmirl\u0259r. D\u00fcnya \u00fczr\u0259 \u0259n \u00e7ox tan\u0131nan v\u0259 keyfiyy\u0259tli, eyni zamanda d\u0259rin genom analizi v\u0259 tam marker t\u0259dqiqat\u0131&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":832095,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a.jpg",300,168,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a.jpg",300,168,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a.jpg",300,168,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a.jpg",300,168,false],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a.jpg",300,168,false],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a.jpg",300,168,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a.jpg",300,168,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a.jpg",300,168,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a-240x168.jpg",240,168,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2025\/10\/a98ca87468bd9e4e934a1b384bfaad4a.jpg",300,168,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Genetik t\u0259dqiqat\u00e7\u0131, DNT layih\u0259 admini, irsi x\u0259st\u0259likl\u0259r \u00fczr\u0259 ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131 Orxan Xansuvar son g\u00fcnl\u0259r genetik analizl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 c\u0259miyy\u0259td\u0259 yaranan \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259r, b\u0259zil\u0259rinin bu m\u0259lumatlara inanmamalar\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirib. O, Pravda.az-a a\u00e7\u0131qlamas\u0131nda deyib ki, genetik analizl\u0259r d\u00fcnyada v\u0259 b\u00f6y\u00fck elmi inki\u015faf\u0131n getdiyi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 uzun ill\u0259rdir, apar\u0131l\u0131r. \u201cM\u00fcxt\u0259lif genetik ara\u015fd\u0131rma aparan kommersiya v\u0259 t\u0259dqiqat m\u0259qs\u0259dli \u015firk\u0259tl\u0259r m\u00f6vcuddur. Avropada&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/832094"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=832094"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/832094\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":832096,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/832094\/revisions\/832096"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/832095"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=832094"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=832094"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=832094"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}