{"id":843304,"date":"2026-03-06T10:44:24","date_gmt":"2026-03-06T06:44:24","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=843304"},"modified":"2026-03-06T10:44:24","modified_gmt":"2026-03-06T06:44:24","slug":"narkomaniya-v%c9%99-ona-qarsi-mubariz%c9%99nin-elmi-%c9%99saslari-qlobal-cagirislar-v%c9%99-milli-prioritetl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=843304","title":{"rendered":"NARKOMAN\u0130YA V\u018f ONA QAR\u015eI M\u00dcBAR\u0130Z\u018fN\u0130N ELM\u0130 \u018fSASLARI:  QLOBAL \u00c7A\u011eIRI\u015eLAR V\u018f M\u0130LL\u0130 PR\u0130OR\u0130TETL\u018fR"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>Narkomaniya b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259, ictimai sa\u011flaml\u0131\u011fa v\u0259 sosial sabitliy\u0259 t\u0259sirin\u0259 g\u00f6r\u0259 XXI \u0259srin m\u00fcr\u0259kk\u0259b sosial-bioloji \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda ilk yerl\u0259rd\u0259n birini tutur. \u0130nsan\u0131n Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 varl\u0131\u011f\u0131na olan bu strateji t\u0259hdid t\u0259kc\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 f\u0259rdl\u0259rin sa\u011flaml\u0131q v\u0259 davran\u0131\u015f modeli il\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131r; o, sosial institutlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tin\u0259, iqtisadi inki\u015fafa, milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 demoqrafik prosesl\u0259r\u0259 birba\u015fa t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n qlobal xarakterli fenomen kimi \u00f6z\u00fcn\u00fc biruz\u0259 verir.<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Narkomaniyan\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259si m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 h\u0259m yeni psixoaktiv madd\u0259l\u0259rin yay\u0131lmas\u0131, h\u0259m d\u0259 qlobal kommunikasiya v\u0259 n\u0259qliyyat \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin intensivl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 daha m\u00fcr\u0259kk\u0259b xarakter alm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n narkotik as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 yaln\u0131z h\u00fcquqi v\u0259 inzibati t\u0259dbirl\u0259rl\u0259 m\u0259hdudla\u015fa bilm\u0259z, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin bu f\u0259ak\u0259td\u0259n xilas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn elmi \u0259saslara s\u00f6yk\u0259n\u0259n, multidissiplinar v\u0259 sistemli yana\u015fma t\u0259l\u0259b olunur.<\/p>\n<p>Elmi t\u0259dqiqatlar g\u00f6st\u0259rir ki, narkomaniya kompleks biososial b\u00f6hrana \u00e7evrilmi\u015fdir v\u0259 onun formala\u015fmas\u0131 neyrobioloji mexanizml\u0259r, psixoloji amill\u0259r, sosial m\u00fchit v\u0259 iqtisadi \u015f\u0259raitin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259siri n\u0259tic\u0259sind\u0259 ba\u015f verir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 m\u00fcbariz\u0259 strategiyas\u0131 profilaktika, erk\u0259n m\u00fcdaxil\u0259, m\u00fcalic\u0259, reabilitasiya v\u0259 reinteqrasiya m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n kompleks model \u0259sas\u0131nda qurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><em><strong>Narkomaniyan\u0131n elmi-n\u0259z\u0259ri mahiyy\u0259ti<\/strong><\/em><\/p>\n<p>M\u00fcasir neyrobiologiya v\u0259 davran\u0131\u015f elml\u0259ri narkotik as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u0259rk\u0259zi sinir sistemind\u0259 ba\u015f ver\u0259n d\u0259rin struktur v\u0259 funksional d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rl\u0259 s\u0259ciyy\u0259l\u0259n\u0259n xroniki residiv x\u0259st\u0259lik kimi qiym\u0259tl\u0259ndirir. Bu yana\u015fma as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n mahiyy\u0259tini yaln\u0131z sosial v\u0259 ya psixoloji kontekstd\u0259 deyil, eyni zamanda, molekulyar-biokimy\u0259vi v\u0259 neyrofizioloji prosesl\u0259rin kompleks n\u0259tic\u0259si kimi izah etm\u0259y\u0259 imkan verir.<\/p>\n<p>As\u0131l\u0131l\u0131q sindromunun formala\u015fmas\u0131nda \u0259sas rol beyinin mezolimbik dopamin (motivasiya) sistemi t\u0259r\u0259find\u0259n oynan\u0131l\u0131r. Bu sistem motivasiya, \u00f6yr\u0259nm\u0259, emosional g\u00fccl\u0259ndirm\u0259 v\u0259 davran\u0131\u015f\u0131n t\u0259krar formala\u015fmas\u0131 prosesl\u0259rini t\u0259nziml\u0259yir.<\/p>\n<p>Daimi v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli istifad\u0259 fonunda beyind\u0259 neyroplastik d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ba\u015f verir. Bu d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin klinik v\u0259 davran\u0131\u015f n\u0259tic\u0259l\u0259ri q\u0259rarverm\u0259 mexanizml\u0259rinin z\u0259ifl\u0259m\u0259si, impulsiv davran\u0131\u015f\u0131n artmas\u0131, emosional t\u0259nziml\u0259m\u0259nin pozulmas\u0131, stres\u0259 h\u0259ssasl\u0131\u011f\u0131n y\u00fcks\u0259lm\u0259si kimi istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 t\u0259zah\u00fcr edir. Bu mexanizml\u0259r as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n niy\u0259 xroniki v\u0259 residivl\u0259rl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunan x\u0259st\u0259lik oldu\u011funu izah edir. Madd\u0259 istifad\u0259si dayand\u0131r\u0131ld\u0131qdan sonra bel\u0259 beyind\u0259 formala\u015fm\u0131\u015f patoloji yadda\u015f izl\u0259ri v\u0259 neyroplastik d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r uzun m\u00fcdd\u0259t qal\u0131r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n gerid\u00f6n\u00fc\u015f riskinin y\u00fcks\u0259k olmas\u0131 as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n bioloji \u0259saslar\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir.<\/p>\n<p>Genetik amill\u0259r d\u0259 as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n formala\u015fmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r. Bununla yana\u015f\u0131, epigenetik d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r (y\u0259ni h\u0259yat t\u0259rzi v\u0259 m\u00fchitin gen ifad\u0259sin\u0259 t\u0259siri) as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131nda m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131r.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, narkomaniya yaln\u0131z irad\u0259 z\u0259ifliyi v\u0259 ya sosial uy\u011funsuzluq kimi qiym\u0259tl\u0259ndiril\u0259 bilm\u0259z. O, bioloji, neyrokimy\u0259vi v\u0259 genetik \u0259saslar\u0131 olan xroniki x\u0259st\u0259likdir v\u0259 m\u00fcalic\u0259 prosesi detoksifikasiya il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmamal\u0131d\u0131r. Effektiv m\u00fcbariz\u0259 strategiyas\u0131 farmakoloji m\u00fcalic\u0259, psixososial reabilitasiya, davran\u0131\u015f terapiyas\u0131 v\u0259 sosial reinteqrasiyan\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n kompleks model \u0259sas\u0131nda qurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Narkomaniyan\u0131n sistemli xarakteri onun bir ne\u00e7\u0259 paralel aspektd\u0259 (kriminoloji, sosial, iqtisadi, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 s. aspektl\u0259r) t\u0259zah\u00fcr etm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu aspektl\u0259r bir-biri il\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k problemi daha m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 \u00e7ox\u015fax\u0259li edir.<\/p>\n<p>Bu m\u00fcr\u0259kk\u0259b t\u0259sir mexanizml\u0259ri narkomaniyan\u0131n sistemli problem oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir v\u0259 onunla m\u00fcbariz\u0259 strategiyas\u0131n\u0131n da sistemli xarakter da\u015f\u0131mas\u0131n\u0131 z\u0259ruri edir. Effektiv m\u00fcbariz\u0259 yaln\u0131z bir sah\u0259nin (m\u0259s\u0259l\u0259n, h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 v\u0259 ya s\u0259hiyy\u0259 sektorunun) f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 m\u0259hdudla\u015fa bilm\u0259z. \u018fksin\u0259, d\u00f6vl\u0259t strukturlar\u0131 v\u0259 icraedici orqanlar, elmi-t\u0259dqiqat v\u0259 t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri, s\u0259hiyy\u0259 v\u0259 sosial xidm\u0259t sisteml\u0259ri, v\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259ti institutlar\u0131, beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlarla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 s. kimi istiqam\u0259tl\u0259r \u00fczr\u0259 koordinasiyal\u0131 f\u0259aliyy\u0259t t\u0259l\u0259b olunur.<\/p>\n<p>Sistemli yana\u015fma profilaktika, m\u00fcalic\u0259, reabilitasiya v\u0259 reinteqrasiya m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rinin vahid model \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Bu modeld\u0259 m\u0259qs\u0259d t\u0259kc\u0259 narkotik madd\u0259 istifad\u0259sinin azald\u0131lmas\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 sosial risk amill\u0259rinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131, ictimai sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 sosial sabitliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sidir.<\/p>\n<p><em><strong>Qlobal tendensiyalar v\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Son onillikl\u0259rd\u0259 qlobal narkotik madd\u0259l\u0259r bazar\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunan struktur d\u0259yi\u015fiklikl\u0259ri narkomaniya il\u0259 m\u00fcbariz\u0259nin xarakterini k\u00f6kl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 transformasiya etmi\u015fdir. \u018fn\u0259n\u0259vi bitki m\u0259n\u015f\u0259li narkotikl\u0259rin pay\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 sabit qalsa da, sintetik madd\u0259l\u0259rin s\u00fcr\u0259tli art\u0131m\u0131, qeyri-qanuni istehsal texnologiyalar\u0131n\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fm\u0259si v\u0259 r\u0259q\u0259msal m\u00fchitin geni\u015fl\u0259nm\u0259si narkotik d\u00f6vriyy\u0259sini daha \u00e7evik v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b etmi\u015fdir. Bu prosesl\u0259r beyn\u0259lxalq ekspertl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n Narkotik v\u0259 Cinay\u0259tkarl\u0131q \u0130dar\u0259si (UNODC \u2013 NCM\u0130) v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 (WHO \u2013 \u00dcST) t\u0259r\u0259find\u0259n qlobal t\u0259hl\u00fck\u0259 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilir.<\/p>\n<p>M\u00fcasir m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 narkotik bazar\u0131n\u0131n \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti onun y\u00fcks\u0259k adaptivlik v\u0259 texnoloji transformasiya qabiliyy\u0259tidir. Transmilli \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r yeni mar\u015frutlar, alternativ kimy\u0259vi formulalar v\u0259 r\u0259q\u0259msal kommunikasiya vasit\u0259l\u0259rind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7evik strategiyalar formala\u015fd\u0131r\u0131r. Bu is\u0259 m\u00fcbariz\u0259 mexanizml\u0259rinin t\u0259kc\u0259 milli s\u0259viyy\u0259d\u0259 deyil, qlobal koordinasiya \u0259sas\u0131nda qurulmas\u0131n\u0131 z\u0259ruri edir.<\/p>\n<p>Son ill\u0259rd\u0259 \u201cyeni psixoaktiv madd\u0259l\u0259r\u201d (NPS) adland\u0131r\u0131lan sintetik birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin say\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259 artm\u0131\u015fd\u0131r. Bu madd\u0259l\u0259r klassik narkotikl\u0259rin kimy\u0259vi analoqlar\u0131 kimi haz\u0131rlan\u0131r v\u0259 \u00e7ox vaxt h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259m\u0259d\u0259n k\u0259narda qal\u0131r. Onlar\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259 d\u0259yi\u015fdiril\u0259n kimy\u0259vi formullar\u0131 n\u0259zar\u0259t mexanizml\u0259rini \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fdirir v\u0259 s\u0259hiyy\u0259 sisteml\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 riskl\u0259r yarad\u0131r. Bu madd\u0259l\u0259r q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 a\u011f\u0131r z\u0259h\u0259rl\u0259nm\u0259 v\u0259 \u00f6l\u00fcm hallar\u0131na s\u0259b\u0259b ola bilir.<\/p>\n<p>Sintetik stimulyatorlar v\u0259 klub narkotikl\u0259ri g\u0259ncl\u0259r aras\u0131nda daha geni\u015f yay\u0131lma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Bu proses\u0259 bir ne\u00e7\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n madd\u0259l\u0259rin \u0259l\u00e7atanl\u0131\u011f\u0131, qiym\u0259tinin nisb\u0259t\u0259n a\u015fa\u011f\u0131 olmas\u0131, t\u0259sirinin s\u00fcr\u0259tli v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli olmas\u0131, sosial mediada normalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 kimi amill\u0259r t\u0259sir edir.<\/p>\n<p>R\u0259q\u0259msal texnologiyalar\u0131n inki\u015faf\u0131 narkotik d\u00f6vriyy\u0259sinin yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 ke\u00e7m\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Onlayn platformalar, \u015fifr\u0259l\u0259nmi\u015f kommunikasiya kanallar\u0131 v\u0259 anonim \u00f6d\u0259ni\u015f sisteml\u0259ri narkotik sat\u0131\u015f\u0131n\u0131 daha gizli v\u0259 \u00e7evik etmi\u015fdir. R\u0259q\u0259msalla\u015fma sat\u0131\u015f \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin co\u011frafi s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin aradan qalxmas\u0131, h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 n\u0259zar\u0259tinin \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fm\u0259si, g\u0259ncl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259l\u00e7atanl\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131, yeni paylama modell\u0259rinin formala\u015fmas\u0131 kimi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r.<\/p>\n<p>Narkotik istehsal\u0131 v\u0259 d\u00f6vriyy\u0259si getdikc\u0259 daha \u00e7ox transmilli xarakter al\u0131r. \u0130stehsal, tranzit v\u0259 istehlak regionlar\u0131 aras\u0131nda m\u00fcr\u0259kk\u0259b mar\u015frutlar formala\u015f\u0131r. Bu mar\u015frutlar siyasi v\u0259 iqtisadi qeyri-sabitlik zonalar\u0131ndan ke\u00e7diyi \u00fc\u00e7\u00fcn qlobal t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r. Transmilli \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tinin intensivl\u0259\u015fm\u0259si qanunsuz maliyy\u0259 ax\u0131nlar\u0131n\u0131n artmas\u0131na, korrupsiya riskl\u0259rinin y\u00fcks\u0259lm\u0259sin\u0259, regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik probleml\u0259rin\u0259 s\u0259b\u0259b olur.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da qeyd olunan tendensiyalar narkomaniya il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 metodlar\u0131n\u0131n da yenil\u0259nm\u0259sini z\u0259ruri edir. \u018fn\u0259n\u0259vi h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 t\u0259dbirl\u0259ri il\u0259 yana\u015f\u0131, s\u00fcbutlara \u0259saslanan profilaktika proqramlar\u0131, erk\u0259n diaqnostika v\u0259 monitorinq sisteml\u0259ri, r\u0259q\u0259msal n\u0259zar\u0259t v\u0259 analitik texnologiyalar, beyn\u0259lxalq m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259si, ictimai sa\u011flaml\u0131q y\u00f6n\u00fcml\u00fc yana\u015fma \u00f6n plana \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n<p><em><strong>Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n yana\u015fmalar\u0131<\/strong><\/em><\/p>\n<p>M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 narkomaniya il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n formala\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 konseptual yana\u015fmalar qlobal siyas\u0259tin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. X\u00fcsusil\u0259 BMT, \u00dcST v\u0259 BMT-nin Narkotik v\u0259 Cinay\u0259tkarl\u0131q \u0130dar\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f s\u0259n\u0259dl\u0259r narkotik as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 s\u00fcbutlara \u0259saslanan, humanist v\u0259 kompleks modelin t\u0259tbiqini prioritet kimi m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. Bu modelin \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259ti problemin yaln\u0131z h\u00fcquqi m\u00fcst\u0259vid\u0259 deyil, ictimai sa\u011flaml\u0131q, sosial siyas\u0259t v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 kontekstind\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sidir.<\/p>\n<p>Profilaktikan\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si. S\u00fcbutlara \u0259saslanan profilaktika proqramlar\u0131 erk\u0259n ya\u015flarda risk amill\u0259rinin azald\u0131lmas\u0131na, sa\u011flam h\u0259yat t\u0259rzinin t\u0259\u015fviqin\u0259 v\u0259 sosial bacar\u0131qlar\u0131n inki\u015faf\u0131na y\u00f6n\u0259ldilir. Beyn\u0259lxalq standartlara g\u00f6r\u0259, effektiv profilaktika m\u0259kt\u0259b v\u0259 ail\u0259 \u0259sasl\u0131 proqramlar, g\u0259ncl\u0259r aras\u0131nda h\u0259yat bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131, risk qruplar\u0131n\u0131n erk\u0259n identifikasiyas\u0131, icma s\u0259viyy\u0259sind\u0259 maarifl\u0259ndirm\u0259 kimi elementl\u0259ri \u0259hat\u0259 etm\u0259lidir.<\/p>\n<p>M\u00fcalic\u0259 v\u0259 reabilitasiyan\u0131n \u0259l\u00e7atanl\u0131\u011f\u0131. Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar narkotik as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u00fcalic\u0259sinin s\u0259hiyy\u0259 sisteminin ayr\u0131lmaz hiss\u0259si olmas\u0131n\u0131 vacib hesab edir. M\u00fcalic\u0259 xidm\u0259tl\u0259rinin \u0259l\u00e7atanl\u0131\u011f\u0131, keyfiyy\u0259ti v\u0259 davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n azald\u0131lmas\u0131nda h\u0259lledici rol oynay\u0131r. Kompleks m\u00fcalic\u0259 modeli detoksifikasiya v\u0259 farmakoloji m\u00fcalic\u0259, psixoterapiya v\u0259 psixososial d\u0259st\u0259k, sosial adaptasiya v\u0259 pe\u015f\u0259 reabilitasiyas\u0131, residivin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 proqramlar\u0131 kimi komponentl\u0259ri birl\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p>\u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131na \u0259saslanan yana\u015fma. M\u00fcasir beyn\u0259lxalq strategiyalarda insan h\u00fcquqlar\u0131na \u0259saslanan yana\u015fma x\u00fcsusi yer tutur. Bu yana\u015fmaya g\u00f6r\u0259 narkotik as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan \u015f\u0259xsl\u0259r c\u0259zaland\u0131r\u0131lmal\u0131 obyekt kimi deyil, m\u00fcalic\u0259 v\u0259 sosial d\u0259st\u0259y\u0259 ehtiyac\u0131 olan f\u0259rdl\u0259r kimi qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Elmi t\u0259dqiqatlar\u0131n d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si. Narkomaniya il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 siyas\u0259tin effektivliyi elmi t\u0259dqiqatlar\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259saslanmal\u0131d\u0131r. Beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar epidemioloji monitorinq, klinik t\u0259dqiqatlar v\u0259 sosial ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259sini vacib hesab edir. Elmi m\u0259lumat bazas\u0131n\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 risk amill\u0259rinin identifikasiyas\u0131, m\u00fcalic\u0259 metodlar\u0131n\u0131n effektivliyinin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si, profilaktika proqramlar\u0131n\u0131n optimalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, yeni psixoaktiv madd\u0259l\u0259rin t\u0259sirinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si kimi m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q. Narkotikl\u0259rin istehsal\u0131 v\u0259 d\u00f6vriyy\u0259si transmilli xarakter da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259 t\u0259dbirl\u0259ri d\u0259 beyn\u0259lxalq koordinasiya t\u0259l\u0259b edir. M\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259si, birg\u0259 \u0259m\u0259liyyatlar v\u0259 regional proqramlar qlobal t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 ictimai sa\u011flaml\u0131q bax\u0131m\u0131ndan m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 aras\u0131nda koordinasiya, epidemioloji m\u0259lumatlar\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131, m\u00fct\u0259x\u0259ssis haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 t\u0259lim proqramlar\u0131, regional profilaktika t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri v\u0259 s. bu kimi istiqam\u0259tl\u0259ri \u0259hat\u0259 edir.<\/p>\n<p>Kompleks yana\u015fman\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259ri. Beyn\u0259lxalq t\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, yaln\u0131z c\u0259za t\u0259dbirl\u0259rin\u0259 \u0259saslanan model uzunm\u00fcdd\u0259tli perspektivd\u0259 effektiv n\u0259tic\u0259 vermir. C\u0259za y\u00f6n\u00fcml\u00fc siyas\u0259t narkotik istifad\u0259sini tam aradan qald\u0131rm\u0131r, \u0259ksin\u0259, b\u0259z\u0259n gizli d\u00f6vriyy\u0259ni art\u0131r\u0131r v\u0259 sosial probleml\u0259ri d\u0259rinl\u0259\u015fdirir. Kompleks sosial-tibbi yana\u015fma ictimai sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131n qorunmas\u0131, residiv riskinin azalmas\u0131, sosial reinteqrasiyan\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, kriminogen v\u0259ziyy\u0259tin stabill\u0259\u015fm\u0259si kimi \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259r\u0259 malikdir. Bu model profilaktika, m\u00fcalic\u0259, reabilitasiya v\u0259 h\u00fcquqi t\u0259dbirl\u0259rin balansl\u0131 inteqrasiyas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur v\u0259 daha dayan\u0131ql\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259r verir.<\/p>\n<p><em><strong>Profilaktika siyas\u0259tinin elmi \u0259saslar\u0131<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Narkotik as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n profilaktikas\u0131 ictimai s\u0259hiyy\u0259d\u0259 \u201c\u00fc\u00e7pill\u0259li model\u201d \u00fczr\u0259 qurulur v\u0259 h\u0259r s\u0259viyy\u0259 f\u0259rqli epidemioloji h\u0259d\u0259f qruplara y\u00f6n\u0259lir. Bu modelin elmi \u0259sas\u0131 risk amill\u0259rinin (sosial m\u00fchit, psixoloji h\u0259ssasl\u0131q, erk\u0259n davran\u0131\u015f pozuntular\u0131) v\u0259 qoruyucu faktorlar\u0131n (ail\u0259 n\u0259zar\u0259ti, m\u0259kt\u0259b ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131, sosial kapital) diferensial t\u0259sirini n\u0259z\u0259r\u0259 alan s\u00fcbut-\u0259sasl\u0131 yana\u015fmad\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dcmumi profilaktika (universal) \u2013 Populyasiya s\u0259viyy\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir v\u0259 m\u0259qs\u0259d madd\u0259 istifad\u0259sin\u0259 tolerantl\u0131\u011f\u0131 azaltmaq, sa\u011flam davran\u0131\u015f normalar\u0131n\u0131 formala\u015fd\u0131rmaqd\u0131r. M\u0259kt\u0259b proqramlar\u0131, k\u00fctl\u0259vi informasiya kampaniyalar\u0131 v\u0259 sosial bacar\u0131qlar\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fczr\u0259 kurikulumlar s\u0259m\u0259r\u0259li hesab olunur.<\/p>\n<p>Se\u00e7ici profilaktika \u2013 Sosial-iqtisadi \u00e7\u0259tinlik, ail\u0259 disfunksiyas\u0131, travmalar v\u0259 ya c\u0259miyy\u0259tin k\u0259narla\u015fd\u0131r\u0131c\u0131 m\u00fchiti kimi risk amill\u0259ri olan qruplara y\u00f6n\u0259lir. Bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 psixoloji skrininq, mentorluq proqramlar\u0131 v\u0259 icma \u0259sasl\u0131 m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r gerid\u00f6n\u00fc\u015f ehtimal\u0131n\u0131 v\u0259 ilkin istifad\u0259 riskini a\u015fa\u011f\u0131 sal\u0131r. Se\u00e7ici yana\u015fma resurslar\u0131n y\u00fcks\u0259k riskli alt-populyasiyalara fokuslanmas\u0131n\u0131 t\u0259min edir.<\/p>\n<p>H\u0259d\u0259fli profilaktika \u2013 Art\u0131q erk\u0259n istifad\u0259 davran\u0131\u015f\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunan \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259lib. Burada q\u0131sa psixososial m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r, motivasiyaedici m\u00fcsahib\u0259 v\u0259 ail\u0259-m\u0259rk\u0259zli terapiya metodlar\u0131 \u0259sasd\u0131r. Erk\u0259n m\u00fcdaxil\u0259 as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n xronikl\u0259\u015fm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaqda \u0259n y\u00fcks\u0259k effekt\u0259 malik m\u0259rh\u0259l\u0259 say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Bu sistemd\u0259 t\u0259hsil sistemi normativ bilik v\u0259 davran\u0131\u015f modell\u0259rini formala\u015fd\u0131r\u0131r, ail\u0259 institutu ilkin sosial n\u0259zar\u0259t v\u0259 emosional t\u0259nziml\u0259m\u0259 m\u00fchiti yarad\u0131r, media is\u0259 risk qavray\u0131\u015f\u0131n\u0131 v\u0259 sosial normalar\u0131 modell\u0259\u015fdirir. Bu \u00fc\u00e7 institut aras\u0131nda koordinasiya olmad\u0131qda profilaktik proqramlar\u0131n t\u0259siri epizodik xarakter al\u0131r. Beyn\u0259lxalq yana\u015fmalarda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259rind\u0259, inteqrasiya olunmu\u015f, s\u00fcbut-\u0259sasl\u0131 v\u0259 davaml\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259 mexanizml\u0259ri il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunan profilaktika siyas\u0259ti daha effektiv hesab edilir.<\/p>\n<p><em><strong>Az\u0259rbaycan reall\u0131\u011f\u0131 v\u0259 milli siyas\u0259t<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda narkotik vasit\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259si v\u0259 as\u0131l\u0131l\u0131qla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 h\u00fcquqi, institusional v\u0259 profilaktik komponentl\u0259ri birl\u0259\u015fdir\u0259n kompleks d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259ti formala\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu model h\u0259m ictimai s\u0259hiyy\u0259 yana\u015fmas\u0131n\u0131, h\u0259m d\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 v\u0259 milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik prioritetl\u0259rini inteqrasiya edir. Co\u011frafi bax\u0131mdan tranzit mar\u015frutlar\u0131n\u0131n yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131, regiondak\u0131 qeyri-stabil narkotik d\u00f6vriyy\u0259si v\u0259 sintetik madd\u0259l\u0259rin art\u0131m\u0131 milli siyas\u0259tin risk-\u0259sasl\u0131 planla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 z\u0259ruri edir.<\/p>\n<p>Qanunvericilik v\u0259 normativ baza. \u018fsas h\u00fcquqi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259 narkotik vasit\u0259l\u0259rin, psixotrop madd\u0259l\u0259rin v\u0259 prekursorlar\u0131n d\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259ti, h\u0259m\u00e7inin as\u0131l\u0131 \u015f\u0259xsl\u0259rin m\u00fcalic\u0259 v\u0259 reabilitasiyas\u0131n\u0131 t\u0259nziml\u0259y\u0259n qanun v\u0259 alt-qanun aktlar\u0131ndan ibar\u0259tdir. Qanunvericilikd\u0259 qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 cinay\u0259t m\u0259suliyy\u0259ti v\u0259 inzibati t\u0259dbirl\u0259r, tibbi istifad\u0259 v\u0259 n\u0259zar\u0259t mexanizml\u0259ri, profilaktika v\u0259 erk\u0259n m\u00fcdaxil\u0259 proqramlar\u0131n\u0131n h\u00fcquqi \u0259saslar\u0131, reabilitasiya v\u0259 sosial reinteqrasiya xidm\u0259tl\u0259rinin t\u0259\u015fkili kimi istiqam\u0259tl\u0259r prioritetdir.<\/p>\n<p>\u0130nstitusional koordinasiya. Milli siyas\u0259tin icras\u0131nda \u0259sas \u0259laq\u0259l\u0259ndirici qurum Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Narkomanl\u0131\u011fa v\u0259 Narkotik Vasit\u0259l\u0259rin Qanunsuz D\u00f6vriyy\u0259sin\u0259 Qar\u015f\u0131 M\u00fcbariz\u0259 \u00fczr\u0259 D\u00f6vl\u0259t Komissiyas\u0131d\u0131r. Komissiya d\u00f6vl\u0259t proqramlar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131, icra v\u0259ziyy\u0259tinin monitorinqi v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif qurumlar aras\u0131nda operativ koordinasiyan\u0131 t\u0259min edir. Komissiyan\u0131n daimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n \u0130\u015f\u00e7i Qrupu analitik m\u0259lumatlar\u0131n toplanmas\u0131, riskl\u0259rin qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259si, regionlar \u00fczr\u0259 v\u0259ziyy\u0259tin monitorinqi v\u0259 profilaktik t\u0259dbirl\u0259rin planla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 m\u0259\u015f\u011fuldur. \u0130\u015f\u00e7i Qrupunun f\u0259aliyy\u0259ti statistik hesabatlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131, beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlarla m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259si v\u0259 icra mexanizml\u0259rinin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259sini \u0259hat\u0259 edir.<\/p>\n<p>Profilaktika v\u0259 reabilitasiya infrastrukturu. Maarifl\u0259ndirm\u0259 proqramlar\u0131 t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri, g\u0259ncl\u0259r t\u0259\u015fkilatlar\u0131 v\u0259 media vasit\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir; erk\u0259n risk qruplar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn psixososial xidm\u0259tl\u0259r geni\u015fl\u0259ndirilir. D\u00f6vl\u0259t v\u0259 qeyri-d\u00f6vl\u0259t reabilitasiya m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin f\u0259aliyy\u0259ti detoksifikasiya, psixoterapiya v\u0259 sosial reinteqrasiya m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. Son ill\u0259rd\u0259 icma \u0259sasl\u0131 xidm\u0259tl\u0259rin v\u0259 ambulator m\u00fcalic\u0259 modell\u0259rinin inki\u015faf\u0131 m\u00fcalic\u0259y\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 art\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 beyn\u0259lxalq inteqrasiya. Az\u0259rbaycan\u0131n milli modeli regionda tranzit mar\u015frutlar\u0131 v\u0259 s\u0259rh\u0259d t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi faktorlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 t\u0259dbirl\u0259rini g\u00fccl\u0259ndirir, eyni zamanda ictimai s\u0259hiyy\u0259 y\u00f6n\u00fcml\u00fc profilaktika il\u0259 balansla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Strategiya beyn\u0259lxalq konvensiyalar v\u0259 t\u0259\u015fkilatlar\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n BMT-nin Narkotik v\u0259 Cinay\u0259tkarl\u0131q \u0130dar\u0259si v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259ri il\u0259 uzla\u015fd\u0131r\u0131laraq m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259si, t\u0259lim proqramlar\u0131 v\u0259 birg\u0259 layih\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, Az\u0259rbaycan modeli h\u00fcquqi n\u0259zar\u0259t, profilaktika, m\u00fcalic\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik komponentl\u0259rini birl\u0259\u015fdir\u0259n \u00e7oxs\u0259viyy\u0259li idar\u0259etm\u0259 mexanizmi kimi formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 risk m\u00fchitin\u0259 uy\u011fun adaptiv siyas\u0259t al\u0259tl\u0259rinin t\u0259tbiqin\u0259 \u0259saslan\u0131r.<\/p>\n<p><em><strong>Elmi-strateji t\u0259klifl\u0259r<\/strong><\/em><\/p>\n<p>\u0130nterdisiplinar t\u0259dqiqatlar\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si. As\u0131l\u0131l\u0131q fenomeni biotibbi, psixoloji, sosial v\u0259 kriminoloji determinantlar\u0131n k\u0259si\u015fm\u0259sind\u0259 formala\u015fd\u0131\u011f\u0131ndan, universitetl\u0259r, klinik m\u0259rk\u0259zl\u0259r v\u0259 analitik qurumlar aras\u0131nda inteqrasiya olunmu\u015f t\u0259dqiqat konsorsiumlar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fundur.<\/p>\n<p>Erk\u0259n profilaktika proqramlar\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si. M\u0259kt\u0259b v\u0259 icma s\u0259viyy\u0259sind\u0259 skrininq al\u0259tl\u0259ri, sosial-emosional \u00f6yr\u0259nm\u0259 proqramlar\u0131 v\u0259 ail\u0259-m\u0259rk\u0259zli m\u00fcdaxil\u0259 modell\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259lidir. Risk qruplar\u0131n\u0131n erk\u0259n identifikasiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn psixososial indikatorlar \u00fczr\u0259 standartla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259 sisteml\u0259ri t\u0259tbiq oluna bil\u0259r.<\/p>\n<p>Reabilitasiya sisteminin modernl\u0259\u015fdirilm\u0259si. Reabilitasiya xidm\u0259tl\u0259ri yaln\u0131z detoksifikasiya m\u0259rh\u0259l\u0259si il\u0259 m\u0259hdudla\u015fmamal\u0131, psixoterapiya, sosial reinteqrasiya v\u0259 \u0259m\u0259k bazar\u0131na adaptasiya komponentl\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n multimodal model\u0259 ke\u00e7irilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>R\u0259q\u0259msal monitorinq mexanizml\u0259ri. Elektron sa\u011flaml\u0131q qeydl\u0259ri, risk proqnozla\u015fd\u0131rma alqoritml\u0259ri v\u0259 onlayn konsultasiya platformalar\u0131n\u0131n inteqrasiyas\u0131 il\u0259 milli m\u0259lumat infrastrukturunun yarad\u0131lmas\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 olunur. S\u00fcni intellekt \u0259sasl\u0131 analitik sisteml\u0259r regionlar \u00fczr\u0259 istifad\u0259 dinamikas\u0131n\u0131n izl\u0259nm\u0259si v\u0259 resurslar\u0131n optimal b\u00f6lg\u00fcs\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si. Transmilli narkotik d\u00f6vriyy\u0259si v\u0259 yeni psixoaktiv madd\u0259l\u0259rin yay\u0131lmas\u0131 fonunda regional v\u0259 qlobal informasiya m\u00fcbadil\u0259si vacibdir. Birg\u0259 t\u0259dqiqat layih\u0259l\u0259ri, t\u0259lim proqramlar\u0131 v\u0259 m\u0259lumat payla\u015f\u0131m\u0131 mexanizml\u0259ri BMT-nin Narkotik v\u0259 Cinay\u0259tkarl\u0131q \u0130dar\u0259si v\u0259 dig\u0259r t\u0259r\u0259fda\u015f qurumlarla koordinasiyal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259lidir. Bu h\u0259m h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259, h\u0259m d\u0259 ictimai s\u0259hiyy\u0259 komponentl\u0259rinin effektivliyini art\u0131rar.<\/p>\n<p><em><strong>YEKUNLAR<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Narkomaniya il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 \u00e7oxs\u0259viyy\u0259li risk amill\u0259rinin (neyrobioloji mexanizml\u0259r, psixoloji h\u0259ssasl\u0131q v\u0259 sosial m\u00fchit determinantlar\u0131n\u0131n) paralel idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b ed\u0259n kompleks ictimai s\u0259hiyy\u0259 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik problemidir. Effektiv strategiya yaln\u0131z repressiv t\u0259dbirl\u0259rl\u0259 deyil, s\u00fcbut-\u0259sasl\u0131 profilaktika, erk\u0259n diaqnostika, m\u00fcalic\u0259 v\u0259 sosial reinteqrasiya komponentl\u0259rinin sistemli t\u0259tbiqi il\u0259 n\u0259tic\u0259 verir. Biopsixososial model\u0259 \u0259saslanan yana\u015fma f\u0259rdi risk profill\u0259rinin diferensial qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259, resurslar\u0131n prioritetl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 v\u0259 as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n gerid\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn azald\u0131lmas\u0131na imkan yarad\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcasir m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259ti, akademik t\u0259dqiqat infrastrukturu v\u0259 ictimai i\u015ftirak\u00e7\u0131l\u0131q aras\u0131nda qurumlararas\u0131 sinerjinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u0259sas \u015f\u0259rtdir. Analitik m\u0259lumatlar\u0131n sistemli toplanmas\u0131, monitorinq v\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259 mexanizml\u0259rinin t\u0259tbiqi siyas\u0259tin effektivliyini \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259 bil\u0259n g\u00f6st\u0259ricil\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259n izl\u0259m\u0259y\u0259 imkan verir. Bu kontekstd\u0259 milli strategiyalar\u0131n beyn\u0259lxalq standartlarla uzla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 BMT-nin Narkotik v\u0259 Cinay\u0259tkarl\u0131q \u0130dar\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259rind\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f yana\u015fmalarla uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 riskl\u0259rin idar\u0259 olunmas\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirir.<\/p>\n<p>Elmi \u0259saslara s\u00f6yk\u0259n\u0259n, humanist v\u0259 sistemli yana\u015fma (profilaktika, m\u00fcalic\u0259, reabilitasiya v\u0259 h\u00fcquqi n\u0259zar\u0259t mexanizml\u0259rinin koordinasiyas\u0131 il\u0259) narkomaniya il\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 \u0259n rasional v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli effektiv model hesab olunur. Bu modelin davaml\u0131 t\u0259tbiqi yaln\u0131z madd\u0259 istifad\u0259sinin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rma\u011fa deyil, h\u0259m d\u0259 ictimai sa\u011flaml\u0131q, sosial sabitlik v\u0259 insan kapital\u0131n\u0131n qorunmas\u0131na xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p><strong>\u0130rad\u0259 H\u00fcseynova,<\/strong><br \/>\n<em>AMEA-n\u0131n vitse-prezidenti, akademik<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Narkomaniya b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259, ictimai sa\u011flaml\u0131\u011fa v\u0259 sosial sabitliy\u0259 t\u0259sirin\u0259 g\u00f6r\u0259 XXI \u0259srin m\u00fcr\u0259kk\u0259b sosial-bioloji \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda ilk yerl\u0259rd\u0259n birini tutur. \u0130nsan\u0131n Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 varl\u0131\u011f\u0131na olan bu strateji t\u0259hdid t\u0259kc\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 f\u0259rdl\u0259rin sa\u011flaml\u0131q v\u0259 davran\u0131\u015f modeli il\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131r; o, sosial institutlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tin\u0259, iqtisadi inki\u015fafa, milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 demoqrafik prosesl\u0259r\u0259 birba\u015fa t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n qlobal xarakterli fenomen kimi \u00f6z\u00fcn\u00fc biruz\u0259 verir. Narkomaniyan\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259si m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 h\u0259m yeni psixoaktiv madd\u0259l\u0259rin yay\u0131lmas\u0131, h\u0259m d\u0259 qlobal kommunikasiya v\u0259 n\u0259qliyyat \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin intensivl\u0259\u015fm\u0259si il\u0259 daha m\u00fcr\u0259kk\u0259b xarakter alm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n narkotik as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 yaln\u0131z h\u00fcquqi v\u0259&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":843305,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689.jpg",975,540,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689.jpg",975,540,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689.jpg",975,540,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689-660x365.jpg",660,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689-840x465.jpg",640,354,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689.jpg",975,540,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689.jpg",975,540,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/f8905bd317014485737757349371060689.jpg",975,540,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Narkomaniya b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259, ictimai sa\u011flaml\u0131\u011fa v\u0259 sosial sabitliy\u0259 t\u0259sirin\u0259 g\u00f6r\u0259 XXI \u0259srin m\u00fcr\u0259kk\u0259b sosial-bioloji \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda ilk yerl\u0259rd\u0259n birini tutur. \u0130nsan\u0131n Yer \u00fcz\u0259rind\u0259 varl\u0131\u011f\u0131na olan bu strateji t\u0259hdid t\u0259kc\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131 f\u0259rdl\u0259rin sa\u011flaml\u0131q v\u0259 davran\u0131\u015f modeli il\u0259 m\u0259hdudla\u015fm\u0131r; o, sosial institutlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tin\u0259, iqtisadi inki\u015fafa, milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sisteml\u0259rin\u0259 v\u0259 demoqrafik prosesl\u0259r\u0259 birba\u015fa t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n qlobal xarakterli fenomen&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/843304"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=843304"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/843304\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":843306,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/843304\/revisions\/843306"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/843305"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=843304"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=843304"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=843304"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}