{"id":846323,"date":"2026-03-31T09:51:38","date_gmt":"2026-03-31T05:51:38","guid":{"rendered":"https:\/\/arantv.az\/?p=846323"},"modified":"2026-03-31T09:51:38","modified_gmt":"2026-03-31T05:51:38","slug":"31-mart-az%c9%99rbaycanlilarin-soyqirimi-gunudur-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=846323","title":{"rendered":"31 Mart \u2013 Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fcd\u00fcr"},"content":{"rendered":"<p><strong>Son iki y\u00fcz ild\u0259 Az\u0259rbaycan tarixin\u0259 bir \u00e7ox \u015fanl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, faci\u0259l\u0259r v\u0259 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131, m\u00fcsib\u0259tl\u0259rl\u0259 dolu s\u0259hif\u0259l\u0259r d\u0259 yaz\u0131l\u0131b. Bu d\u0259h\u015f\u0259tli hadis\u0259l\u0259rd\u0259n biri 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda ya\u015fanm\u0131\u015fd\u0131.\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>1918-ci ilin mart soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 \u00f6z amans\u0131zl\u0131\u011f\u0131na v\u0259 miqyas\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 deyil, b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 d\u0259 \u0259n qanl\u0131 faci\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. \u018fll\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259ni c\u0259lladlar\u0131 u\u015faq, qoca, qad\u0131n dem\u0259d\u0259n dinc \u0259halini k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. On minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, minl\u0259rl\u0259 l\u0259zgi, y\u0259hudi, rus, avar v\u0259 tal\u0131\u015f milliyy\u0259tin\u0259 m\u0259nsub insanlar\u0131 q\u0131l\u0131ncdan, s\u00fcng\u00fcd\u0259n ke\u00e7irdil\u0259r, diri-diri yand\u0131rd\u0131lar. Milli memarl\u0131q incil\u0259rini, m\u0259kt\u0259bl\u0259ri, x\u0259st\u0259xanalar\u0131, m\u0259scid v\u0259 m\u0259d\u0259ni abid\u0259l\u0259ri da\u011f\u0131td\u0131lar. Bak\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sini xarabal\u0131\u011fa \u00e7evirdil\u0259r. Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 t\u0259kc\u0259 Bak\u0131da deyil, \u015eamax\u0131, Quba q\u0259zalar\u0131nda, Qaraba\u011fda, Z\u0259ng\u0259zurda, Nax\u00e7\u0131vanda, L\u0259nk\u0259randa, G\u0259nc\u0259d\u0259 v\u0259 dig\u0259r b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131qla h\u0259yata ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarand\u0131qdan sonra Nazirl\u0259r \u015euras\u0131 1918-ci il iyulun 15-d\u0259 bu faci\u0259nin t\u0259dqiqi m\u0259qs\u0259dil\u0259 F\u00f6vq\u0259lad\u0259 \u0130stintaq Komissiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul etdi. Komissiya mart soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 &#8211; ilkin m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 \u015eamax\u0131dak\u0131 v\u0259h\u015filikl\u0259ri, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri a\u011f\u0131r cinay\u0259tl\u0259ri ara\u015fd\u0131rd\u0131. D\u00fcnya ictimaiyy\u0259tin\u0259 bu h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi n\u0259zdind\u0259 x\u00fcsusi qurum yarad\u0131ld\u0131. Mart\u0131n 31-i Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n \u00fcmummilli mat\u0259m g\u00fcn\u00fc elan olundu. Bununla da az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fcd\u00fcl\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 bir \u0259srd\u0259n art\u0131q davam ed\u0259n torpaqlar\u0131m\u0131z\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 prosesl\u0259rin\u0259 tarixd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 siyasi qiym\u0259t verm\u0259y\u0259 c\u0259hd g\u00f6st\u0259rildi. Lakin C\u00fcmhuriyy\u0259tin s\u00fcqutu bu sah\u0259d\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015f i\u015fi yar\u0131m\u00e7\u0131q qoydu.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 XX \u0259srin sonlar\u0131nda bir daha t\u0259krarland\u0131. 1992-ci ilin fevral\u0131nda erm\u0259nil\u0259r Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259halisin\u0259 misli g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n divan tutdu. Bu qanl\u0131 faci\u0259 minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n m\u0259hv edilm\u0259si, \u0259sir al\u0131nmas\u0131, \u015f\u0259h\u0259rin yerl\u0259-yeksan edilm\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. D\u00f6vl\u0259t terroru siyas\u0259tini \u00f6z\u00fcn\u00fcn ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259din\u0259 \u00e7evir\u0259n Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc, \u00f6lk\u0259mizin i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 erm\u0259ni terror\u00e7u-separat\u00e7\u0131 silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri \u0259z\u0259li, q\u0259dim v\u0259 tarixi Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131 olan Qaraba\u011fda ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 avant\u00fcrist h\u0259r\u0259k\u0259tin n\u0259tic\u0259si olaraq az\u0259rbaycanl\u0131lar soyq\u0131r\u0131m\u0131na, q\u0259tliamlara, etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259h\u015f\u0259tin\u0259 m\u0259ruz qal\u0131b. Bu g\u00fcn bir milyondan art\u0131q soyda\u015f\u0131m\u0131z \u00f6z do\u011fma yurd-yuvalar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131n\u0131b. \u018frazimizin 20 faizinin erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 zaman\u0131 minl\u0259rl\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131m\u0131z \u015f\u0259hid olub.<\/p>\n<p>Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131 haqq\u0131nda\u201d 1998-ci il 26 mart tarixli F\u0259rman\u0131 il\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 aktlar\u0131na siyasi-h\u00fcquqi qiym\u0259t verilm\u0259si bu sah\u0259d\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlara, h\u0259qiq\u0259tin \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 s\u0259yl\u0259rin art\u0131r\u0131lmas\u0131na t\u0259kan verdi. Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259dilmi\u015f b\u00fct\u00fcn soyq\u0131r\u0131m\u0131 faci\u0259l\u0259rini qeyd etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 31 Mart Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc elan edildi.<\/p>\n<p>Ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259min tarixi F\u0259rman\u0131nda erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f, planl\u0131 sur\u0259td\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tinin ayr\u0131-ayr\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r. Qeyd olunur ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin varisi kimi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 bu g\u00fcn onun ax\u0131ra q\u0259d\u0259r h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259 bilm\u0259diyi q\u0259rarlar\u0131n m\u0259ntiqi davam\u0131 olaraq soyq\u0131r\u0131m\u0131 hadis\u0259l\u0259rin\u0259 siyasi qiym\u0259t verm\u0259k borcunu tarixin h\u00f6km\u00fc kimi q\u0259bul edir.<\/p>\n<p>Tarixin \u00f6t\u0259n 200 illik s\u0259hif\u0259l\u0259ri v\u0259r\u0259ql\u0259ndikc\u0259 yeni-yeni faktlar, erm\u0259ni v\u0259h\u015filiyinin t\u00fck\u00fcrp\u0259d\u0259n s\u0259hn\u0259l\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r. Son vaxtlar m\u0259lumatlar\u0131n d\u0259qiql\u0259\u015fdirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 axtar\u0131\u015flar geni\u015fl\u0259ndirilir. T\u0259kzibolunmaz arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri, soyq\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259y\u0259n \u00e7oxsayl\u0131 d\u0259lil-s\u00fcbutlar a\u015fkarlan\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, \u015eamax\u0131da 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin say\u0131n\u0131na g\u0259linc\u0259, b\u0259zi m\u0259lumatlarda bu r\u0259q\u0259min 7 min, b\u0259zil\u0259rind\u0259 8-12 min, h\u0259tta 40 min oldu\u011fu g\u00f6st\u0259rilir. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan F\u00f6vq\u0259lad\u0259 \u0130stintaq Komissiyas\u0131n\u0131n s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar ya\u015fayan 58 k\u0259nd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin h\u00fccumu zaman\u0131 3632 ki\u015finin, 1771 qad\u0131n\u0131n, 956 u\u015fa\u011f\u0131n v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fc qeyd olunurdu. Lakin ekspertl\u0259rin dig\u0259r arxiv s\u0259n\u0259dl\u0259ri \u0259sas\u0131nda apard\u0131qlar\u0131 hesablamalara g\u00f6r\u0259, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131n\u0131n 53 k\u0259ndind\u0259 8027 az\u0259rbaycanl\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirilib. Onlardan 4190 n\u0259f\u0259ri ki\u015fi, 2560 n\u0259f\u0259ri qad\u0131n, 1277 n\u0259f\u0259ri u\u015faq olub. Dig\u0259r bir m\u0259nb\u0259d\u0259 is\u0259 \u015eamax\u0131n\u0131n 72 k\u0259ndind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin 7 min n\u0259f\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 1653 qad\u0131n v\u0259 965 u\u015fa\u011f\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcy\u00fc bildirilir. F\u00f6vq\u0259lad\u0259 \u0130stintaq Komissiyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131ndak\u0131 120 k\u0259ndin 86-s\u0131n\u0131n erm\u0259ni t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131 t\u0259sdiql\u0259nib. Komissiya \u00f6z i\u015fini dayand\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan dig\u0259r 34 k\u0259nd haqq\u0131nda m\u0259lumat toplamaq m\u00fcmk\u00fcn olmay\u0131b.<\/p>\n<p>\u015eamax\u0131da 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259rin say\u0131n\u0131n d\u0259qiql\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00f6t\u0259n \u0259srin 90-c\u0131 ill\u0259rind\u0259n etibar\u0259n yerli t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar da bir s\u0131ra ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131blar. Onlar\u0131n t\u0259dqiqat\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 (y\u00fcz n\u0259f\u0259r\u0259 yax\u0131n \u015fahidd\u0259n toplanan xatir\u0259 v\u0259 m\u0259lumatlar) m\u00fc\u0259yy\u0259n edilib ki, erm\u0259ni cinay\u0259tkarlar\u0131 &#8211; S.\u015eaumyan, S.Lalayev, Z.Arestisyan, T.\u018fmirov v\u0259 A.\u018fmiryan qarda\u015flar\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 \u015eamax\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 t\u0259qrib\u0259n 14-16 min, onun 40 k\u0259nd v\u0259 obas\u0131nda 6-8 min n\u0259f\u0259r q\u0259tl\u0259 yetirilib. \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015f\u0259nl\u0259rin say\u0131 is\u0259 18 min n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox olub.<\/p>\n<p>N.N\u0259rimanov \u015eamax\u0131 q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 haqq\u0131nda bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cT.\u018fmirovun v\u0259 S.Lalayevin \u0259vv\u0259ll\u0259r Bak\u0131da olan silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri ya\u015f\u0131na v\u0259 cinsin\u0259 m\u0259h\u0259l qoymadan b\u00fct\u00fcn az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Onlar h\u0259l\u0259 d\u00fcnyada g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f bir cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tdil\u0259r, u\u015faqlar\u0131 s\u00fcng\u00fc v\u0259 q\u0131l\u0131ncdan ke\u00e7irir, adamlar\u0131 m\u0259scid\u0259 toplay\u0131b kerosin t\u00f6k\u00fcb yand\u0131r\u0131rd\u0131lar. M\u0259nim \u00fc\u00e7\u00fcn ayd\u0131n oldu ki, Bak\u0131da sovet hakimiyy\u0259ti da\u015fnaklardan as\u0131l\u0131d\u0131r. Bu da ayd\u0131nd\u0131r ki, erm\u0259ni bandalar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 edil\u0259n bu q\u0259d\u0259r z\u00fclmd\u0259n sonra Az\u0259rbaycan proletariat\u0131n\u0131n sovet hakimiyy\u0259tind\u0259n \u00fcz d\u00f6nd\u0259rm\u0259y\u0259, \u00f6z burjuaziyas\u0131n\u0131n hamiliyi alt\u0131na ke\u00e7\u0259r\u0259k, ondan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n k\u00f6m\u0259k g\u00f6zl\u0259m\u0259y\u0259 haqq\u0131 var idi\u201d.<\/p>\n<p>H\u0259min d\u0259h\u015f\u0259tli g\u00fcnl\u0259rin \u015fahidi olmu\u015f alman A.Y.Kluqe qeyd edirdi ki, erm\u0259nil\u0259r m\u00fcs\u0259lman (az\u0259rbaycanl\u0131) m\u0259h\u0259ll\u0259l\u0259rin\u0259 soxularaq h\u0259r k\u0259si \u00f6ld\u00fcr\u00fcr, q\u0131l\u0131ncla par\u00e7alay\u0131r, s\u00fcng\u00fc il\u0259 d\u0259lm\u0259-de\u015fik edirdil\u0259r. Q\u0131r\u011f\u0131ndan bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn sonra bir \u00e7uxurdan \u00e7\u0131xar\u0131lan 87 az\u0259rbaycanl\u0131 c\u0259s\u0259dinin qulaqlar\u0131, burunlar\u0131 k\u0259silmi\u015f, qar\u0131nlar\u0131 y\u0131rt\u0131lm\u0131\u015f, cinsiyy\u0259t orqanlar\u0131 do\u011franm\u0131\u015fd\u0131. Erm\u0259nil\u0259r u\u015faqlara ac\u0131mad\u0131qlar\u0131 kimi, ya\u015fl\u0131lara da r\u0259hm etm\u0259mi\u015fdil\u0259r.<\/p>\n<p>M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 A.Y.Kluqey\u0259 istinadla yaz\u0131rd\u0131: \u201cKluqenin, dig\u0259r \u0259cn\u0259bil\u0259rin o g\u00fcnl\u0259rin xatir\u0259si olmaq \u00fczr\u0259 alm\u0131\u015f olduqlar\u0131 v\u0259 bu g\u00fcn \u0259ll\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olan fotolar \u00e7ox faci\u0259li m\u0259nz\u0259r\u0259l\u0259ri \u0259ks etdirir. Bir y\u0131\u011f\u0131n q\u0131zl\u0131-erk\u0259kli cocuq \u00f6l\u00fcl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 qocaman \u00e7oban k\u00f6p\u0259kl\u0259ri bu m\u0259sum yavrular\u0131 g\u0259mirir&#8230; \u00c7\u0131lpaq bir qad\u0131n yer\u0259 s\u0259rilmi\u015f, \u00f6lm\u00fc\u015f&#8230; bu \u00f6l\u00fc v\u00fccudun qurumu\u015f m\u0259m\u0259sini canl\u0131 bir yavru \u0259mm\u0259kd\u0259dir&#8230;\u201d.<\/p>\n<p>Bak\u0131da t\u0259kc\u0259 bir h\u0259ft\u0259 \u0259rzind\u0259 12 mind\u0259n \u00e7ox insan, \u0259ks\u0259riyy\u0259tini dinc sakinl\u0259r t\u0259\u015fkil ed\u0259n v\u0259 \u0259sas etibaril\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u0259hali v\u0259h\u015fic\u0259sin\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdi. Bol\u015fevik-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259ri h\u0259tta az\u0259rbaycanl\u0131lara h\u0259lak olmu\u015f yax\u0131nlar\u0131n\u0131 d\u0259fn etm\u0259y\u0259 icaz\u0259 vermirdi. Onlar c\u0259s\u0259dl\u0259ri yanan binalara at\u0131r, quyulara, d\u0259niz\u0259 t\u00f6k\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Bak\u0131da \u015eaumyan\u0131n r\u0259hb\u0259rlik etdiyi Bak\u0131 Sovetinin tam hakimiyy\u0259tinin b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131 qurbanlar\u0131n d\u0259qiq say\u0131n\u0131n hesablanmas\u0131na imkan verm\u0259di. Lakin \u0130ran\u0131n Bak\u0131dak\u0131 konsulu M\u0259h\u0259mm\u0259d S\u0259id-ol Vesar\u0259 Mara\u011feyinin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259, t\u0259kc\u0259 onun yaratd\u0131\u011f\u0131 x\u00fcsusi komissiya t\u0259r\u0259find\u0259n Bak\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u0259 v\u0259 h\u0259y\u0259tl\u0259rind\u0259n 5000-d\u0259n \u00e7ox m\u00fcs\u0259lman\u0131n meyiti toplanm\u0131\u015f v\u0259 d\u0259fn olunmu\u015fdu. Men\u015fevikl\u0259rin \u201cNa\u015f qolos\u201d q\u0259zeti h\u0259min g\u00fcnl\u0259ri bel\u0259 t\u0259svir edirdi: \u201cH\u0259r t\u0259r\u0259f meyitl\u0259rl\u0259 doludur \u2013 yan\u0131b k\u00fcl olmu\u015f, do\u011franm\u0131\u015f, eyb\u0259c\u0259r hala sal\u0131nm\u0131\u015f meyitl\u0259r\u2026\u201d.<\/p>\n<p>Britaniya briqada general\u0131 R.Qortonun Londona g\u00f6nd\u0259rdiyi 1918-ci il 8 dekabr tarixli s\u0259n\u0259dd\u0259 20 min, F\u00f6vq\u0259lad\u0259 \u0130stintaq Komissiyas\u0131n\u0131n s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 30 min, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Milli M\u0259clisinin n\u0259\u015fr etdiyi kitabda is\u0259 50 mind\u0259n \u00e7ox m\u00fcs\u0259lman\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131na m\u0259ruz qald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. Y\u0259qin ki, bu da son r\u0259q\u0259ml\u0259r deyil.<\/p>\n<p>Paris S\u00fclh konfrans\u0131nda Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin r\u0259hb\u0259ri \u018f.Top\u00e7uba\u015fov AB\u015e Prezidenti V.Vilsona 1919-cu il 28 may tarixli m\u00fcraci\u0259tind\u0259 ona dig\u0259r s\u0259n\u0259dl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, F\u00f6vq\u0259lad\u0259 \u0130stintaq Komissiyas\u0131n\u0131n materiallar\u0131n\u0131 da t\u0259qdim etmi\u015fdi. Bundan sonra obyektiv informasiya toplamaq \u00fc\u00e7\u00fcn C\u0259nubi Qafqaza AB\u015e n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun say\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259min ilin yay\u0131nda Bak\u0131ya g\u00f6nd\u0259ril\u0259n general Harbord hadis\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259 obyektiv m\u0259lumat toplamaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259xsl\u0259rl\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Bak\u0131da f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n bol\u015fevik v\u0259 erm\u0259ni-da\u015fnak t\u0259\u015fkilatlar\u0131 F\u00f6vq\u0259lad\u0259 \u0130stintaq Komissiyas\u0131n\u0131n normal i\u015fin\u0259 mane\u0259l\u0259r t\u00f6r\u0259dir, t\u0259zyiq kampaniyalar\u0131 t\u0259\u015fkil edirdil\u0259r. Lakin b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 baxmayaraq, komissiya q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u0259 bildi.<\/p>\n<p>Tarix 74 il sonra yenid\u0259n t\u0259krarland\u0131. 1992-ci il fevral\u0131n 25-d\u0259n 26-na ke\u00e7\u0259n gec\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin zaman-zaman t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri qanl\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n davam\u0131 olan daha bir d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131 ba\u015f verdi. H\u00fccum zaman\u0131 \u015f\u0259h\u0259rd\u0259ki 3 min n\u0259f\u0259rd\u0259n 613-\u00fc, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 106 qad\u0131n, 63 u\u015faq v\u0259 70 qoca x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131qla \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, 487 n\u0259f\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 76 u\u015faq a\u011f\u0131r yaraland\u0131, 1275 n\u0259f\u0259r girov g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc v\u0259 insan\u0131 al\u00e7aldan i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259ruz qald\u0131.<\/p>\n<p>Xocal\u0131 haqq\u0131nda h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131, bu faci\u0259nin xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 akt\u0131 kimi tan\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti b\u00fct\u00fcn z\u0259ruri add\u0131mlar\u0131 at\u0131r. Bu sah\u0259d\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc f\u0259aliyy\u0259t \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycanda siyasi hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131dandan sonra ba\u015flan\u0131b. Ulu \u00d6nd\u0259rin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131na siyasi-h\u00fcquqi qiym\u0259t verilib, fevral\u0131n 26-s\u0131 Xocal\u0131 Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc elan edilib. 2008-ci ild\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla \u018fliyevan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015f \u201cXocal\u0131ya \u0259dal\u0259t!\u201d beyn\u0259lxalq kampaniyas\u0131 bu istiqam\u0259td\u0259 t\u0259bli\u011fat i\u015find\u0259 x\u00fcsusi m\u0259rh\u0259l\u0259 t\u0259\u015fkil edir. Faci\u0259 il\u0259 \u0259laq\u0259dar d\u0259h\u015f\u0259tli faktlar bu kampaniya \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 geni\u015f beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131r, planetin b\u00fct\u00fcn gu\u015f\u0259l\u0259rind\u0259 milyonlarla insan erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin \u0259sl simas\u0131na b\u0259l\u0259d olur, Xocal\u0131 faci\u0259sini soyq\u0131r\u0131m\u0131 kimi tan\u0131yan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin, beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n say\u0131 getdikc\u0259 art\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dcz\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015f tarixi faktlar 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda v\u0259 sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni terror\u00e7ular\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri qanl\u0131 aksiyalar\u0131n co\u011frafiyas\u0131n\u0131n daha geni\u015f v\u0259 faci\u0259 qurbanlar\u0131n\u0131n say\u0131n\u0131n qat-qat \u00e7ox oldu\u011funu s\u00fcbuta yetirir.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni da\u015fnak-bol\u015fevik silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri v\u0259 terror\u00e7u t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n \u00f6t\u0259n \u0259srin \u0259vv\u0259l\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri insanl\u0131q \u0259leyhin\u0259 olan cinay\u0259tl\u0259ri bar\u0259d\u0259 h\u0259qiq\u0259tl\u0259rin beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 daha dol\u011fun \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyev 2018-ci il yanvar\u0131n 18-d\u0259 \u201c1918-ci il az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n 100 illiyi haqq\u0131nda\u201d S\u0259r\u0259ncam imzalay\u0131b.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Son iki y\u00fcz ild\u0259 Az\u0259rbaycan tarixin\u0259 bir \u00e7ox \u015fanl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, faci\u0259l\u0259r v\u0259 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131, m\u00fcsib\u0259tl\u0259rl\u0259 dolu s\u0259hif\u0259l\u0259r d\u0259 yaz\u0131l\u0131b. Bu d\u0259h\u015f\u0259tli hadis\u0259l\u0259rd\u0259n biri 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda ya\u015fanm\u0131\u015fd\u0131.\u00a0 1918-ci ilin mart soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 \u00f6z amans\u0131zl\u0131\u011f\u0131na v\u0259 miqyas\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 deyil, b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 d\u0259 \u0259n qanl\u0131 faci\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. \u018fll\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259ni c\u0259lladlar\u0131 u\u015faq, qoca, qad\u0131n dem\u0259d\u0259n dinc \u0259halini k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. On minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, minl\u0259rl\u0259 l\u0259zgi, y\u0259hudi, rus, avar v\u0259 tal\u0131\u015f milliyy\u0259tin\u0259 m\u0259nsub insanlar\u0131 q\u0131l\u0131ncdan, s\u00fcng\u00fcd\u0259n ke\u00e7irdil\u0259r, diri-diri yand\u0131rd\u0131lar. Milli memarl\u0131q incil\u0259rini, m\u0259kt\u0259bl\u0259ri, x\u0259st\u0259xanalar\u0131,&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":846324,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[1],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e.jpg",870,500,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e.jpg",870,500,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e.jpg",870,500,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e-500x280.jpg",500,280,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e-635x365.jpg",635,365,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e-840x483.jpg",640,368,true],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e.jpg",870,500,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e.jpg",870,500,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/bcaa7745ea894c7892b2d029a6e1528e.jpg",870,500,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=1\" rel=\"category\">C\u0259miyy\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Son iki y\u00fcz ild\u0259 Az\u0259rbaycan tarixin\u0259 bir \u00e7ox \u015fanl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, faci\u0259l\u0259r v\u0259 soyq\u0131r\u0131mlar\u0131, m\u00fcsib\u0259tl\u0259rl\u0259 dolu s\u0259hif\u0259l\u0259r d\u0259 yaz\u0131l\u0131b. Bu d\u0259h\u015f\u0259tli hadis\u0259l\u0259rd\u0259n biri 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda ya\u015fanm\u0131\u015fd\u0131.\u00a0 1918-ci ilin mart soyq\u0131r\u0131mlar\u0131 \u00f6z amans\u0131zl\u0131\u011f\u0131na v\u0259 miqyas\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan tarixind\u0259 deyil, b\u0259\u015f\u0259r tarixind\u0259 d\u0259 \u0259n qanl\u0131 faci\u0259l\u0259rd\u0259n biridir. \u018fll\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n f\u00fcrs\u0259td\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259ni c\u0259lladlar\u0131&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/846323"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=846323"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/846323\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":846325,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/846323\/revisions\/846325"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/846324"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=846323"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=846323"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=846323"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}