{"id":86742,"date":"2019-10-17T14:55:35","date_gmt":"2019-10-17T11:55:35","guid":{"rendered":"http:\/\/arantv.az\/?p=86742"},"modified":"2019-10-17T14:55:35","modified_gmt":"2019-10-17T11:55:35","slug":"18-oktyabr-must%c9%99qillik-haqqinda-az%c9%99rbaycan-respublikasinin-konstitusiya-aktinin-q%c9%99buluna-dair-5-tezis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/arantv.az\/?p=86742","title":{"rendered":"18 oktyabr &#8211; M\u00fcst\u0259qillik haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiya Akt\u0131n\u0131n q\u0259buluna dair 5 tezis"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>Oktyabr\u0131n 18-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini elan etm\u0259sinin 28-ci ili tamam olur. 1991-ci il avqustun 30-da Ali Sovetin n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131nda g\u0259rgin m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda&#8221; B\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edildi. Bununla yana\u015f\u0131, parlamentd\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f q\u0259rarda Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin konstitusion \u0259saslar\u0131n\u0131 yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Konstitusiya Akt\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. 1991-ci il oktyabr\u0131n 8-d\u0259 Az\u0259rbaycan Ali Sovetinin i\u015f\u0259 ba\u015flayan n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131 bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcnl\u00fck m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra, oktyabr\u0131n 18-d\u0259 D\u00f6vl\u0259t M\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131n\u0131 q\u0259bul etdi. \u0130stiqlaliyy\u0259t\u0259 ged\u0259n yola n\u0259z\u0259r salaraq, bu d\u00f6vrd\u0259 ya\u015fanm\u0131\u015f prosesl\u0259r haqq\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 be\u015f tezisi h\u00f6rm\u0259tli oxucular\u0131m\u0131n diqq\u0259tin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yir\u0259m.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>Bu fikirl\u0259r Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin ictimai-siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 k\u00f6m\u0259k\u00e7isi, tarix elml\u0259ri doktoru, professor \u018fli H\u0259s\u0259novun &#8220;18 oktyabr &#8211; M\u00fcst\u0259qillik haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiya Akt\u0131n\u0131n q\u0259buluna dair 5 tezis&#8221; s\u0259rl\u00f6vh\u0259li m\u0259qal\u0259sind\u0259 yer al\u0131b.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><em><strong>ARANTV.AZ\u00a0\u00a0<a href=\"http:\/\/az.trend.az\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">TREND<\/a>-\u0259 istinad\u0259n m\u0259qal\u0259ni t\u0259qdim edir.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong>Birinci tezis:<\/strong>\u00a01988-ci ild\u0259n Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tind\u0259 SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyinin, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 M.Qorba\u00e7ovun Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda ba\u015flanan erm\u0259ni separatizmini d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259sin\u0259 v\u0259 y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc erm\u0259nip\u0259r\u0259st siyas\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 ciddi naraz\u0131l\u0131q yeti\u015fm\u0259kd\u0259 idi. Bu naraz\u0131l\u0131q fonunda, el\u0259 meydanlarda mitinql\u0259rin gedi\u015fi zaman\u0131 Az\u0259rbaycan Xalq C\u0259bh\u0259si (AXC) adl\u0131 h\u0259r\u0259kat yaranm\u0131\u015f, sonrak\u0131 ill\u0259rd\u0259 t\u0259dric\u0259n formala\u015fd\u0131r\u0131laraq vahid bir quruma \u00e7evrilmi\u015fdi. AXC sonrak\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 getdikc\u0259 geni\u015fl\u0259n\u0259n xalq h\u0259r\u0259kat\u0131na r\u0259hb\u0259rliyi \u00f6z \u0259lin\u0259 alm\u0131\u015f v\u0259 onu idar\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Xalq h\u0259r\u0259kat\u0131 ilk d\u00f6vrd\u0259 daha \u00e7ox naraz\u0131 \u0259halinin m\u0259rk\u0259zi v\u0259 yerli hakimiyy\u0259t strukturlar\u0131n\u0131n q\u0259rarlar\u0131na qar\u015f\u0131 p\u0259rak\u0259nd\u0259 etiraz \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131 formas\u0131nda ifad\u0259 olunurdu. H\u0259r\u0259kat i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyind\u0259n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fla ba\u011fl\u0131 \u0259dal\u0259tli v\u0259 obyektiv m\u00f6vqe tutmas\u0131n\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n suveren h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 v\u0259 s. t\u0259l\u0259b edirdil\u0259r. AXC h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 k\u00fctl\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u00fc\u0259yy\u0259n populyarl\u0131q qazansa da, \u0259halinin bir \u00e7ox t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 ziyal\u0131lar, texnokratlar v\u0259 t\u0259s\u0259rr\u00fcfat f\u0259allar\u0131 ona o q\u0259d\u0259r d\u0259 etibar etmirdil\u0259r. Ona g\u00f6r\u0259 ki, bu qurumun \u0259sas\u0259n radikal d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc insanlardan ibar\u0259t r\u0259hb\u0259rliyi \u00f6lk\u0259 ziyal\u0131lar\u0131n\u0131, xalq\u0131n intellektual k\u0259simini \u00f6z s\u0131ralar\u0131na o q\u0259d\u0259r d\u0259 h\u0259v\u0259sl\u0259 buraxm\u0131rd\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259, AXC o d\u00f6vrd\u0259 getdikc\u0259 g\u00fccl\u0259n\u0259n xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 s\u0259m\u0259r\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 idar\u0259 ed\u0259r\u0259k, onun g\u0259l\u0259c\u0259k f\u0259aliyy\u0259t istiqam\u0259tl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 ayd\u0131n strategiya v\u0259 \u00e7evik taktika ortaya qoya bilm\u0259di. El\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 Sovet \u0130ttifaq\u0131 r\u0259hb\u0259rliyi Az\u0259rbaycanda artmaqda olan naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq, m\u0259rk\u0259zd\u0259nqa\u00e7ma meyill\u0259rini s\u00f6nd\u00fcrm\u0259k v\u0259 k\u00fctl\u0259vi c\u0259za vasit\u0259sil\u0259 xalq\u0131 qorxutmaq \u00fc\u00e7\u00fcn 1990-c\u0131 il yanvar\u0131n 20-d\u0259 Bak\u0131da qanl\u0131 faci\u0259 t\u00f6r\u0259tdi, \u00f6z\u00fc d\u0259 bu zaman AXC-d\u0259n, onun b\u0259zi r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin radikal add\u0131mlar\u0131ndan &#8220;vasit\u0259&#8221; kimi istifad\u0259 etdi.<\/p>\n<p>\u0130yirmi Yanvarda sovet qo\u015funlar\u0131n\u0131n Bak\u0131da t\u00f6r\u0259tdiyi qanl\u0131 faci\u0259d\u0259n sonra Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n h\u0259m SSR\u0130, h\u0259m d\u0259 respublika r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 qar\u015f\u0131 naraz\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 nifr\u0259ti daha da g\u00fccl\u0259ndi. O vaxta q\u0259d\u0259r \u00f6lk\u0259 v\u0259 respublika r\u0259hb\u0259rliyind\u0259n \u0259sas\u0259n haqq\u0131n v\u0259 \u0259dal\u0259tin, qanunvericiliyin qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b ed\u0259n naraz\u0131 k\u00fctl\u0259 yava\u015f-yava\u015f geni\u015fl\u0259n\u0259n yeni m\u00fcbariz\u0259 dal\u011fas\u0131n\u0131n &#8211; milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n h\u0259r\u0259k\u0259tverici q\u00fcvv\u0259sin\u0259 \u00e7evrildi. 20 Yanvarda qanla bo\u011fulmu\u015f v\u0259 qism\u0259n \u0259zilmi\u015f xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n yenid\u0259n dir\u00e7\u0259li\u015fi v\u0259 milli azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259si m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 ke\u00e7m\u0259si Heyd\u0259r \u018fliyevin bu proses\u0259 f\u0259al qo\u015fulmas\u0131ndan sonra v\u00fcs\u0259t ald\u0131. Onun 1990-c\u0131 il yanvar\u0131n 21-d\u0259 Moskvada Az\u0259rbaycan\u0131n Daimi N\u00fcmay\u0259nd\u0259liyin\u0259 g\u0259l\u0259r\u0259k, k\u0259skin b\u0259yanat s\u0259sl\u0259ndirm\u0259si, k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bkar\u0131 kimi SSR\u0130 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n yerli r\u0259hb\u0259rl\u0259rini ittiham etm\u0259si xalq h\u0259r\u0259kat\u0131na yeni n\u0259f\u0259s v\u0259 istiqam\u0259t verdi. Bu aksiyan\u0131n ard\u0131nca, Heyd\u0259r \u018fliyevin he\u00e7 bir h\u0259d\u0259-qorxu v\u0259 t\u0259xribatdan qorxmayaraq, 1990-c\u0131 il iyulun 20-d\u0259 V\u0259t\u0259n\u0259 qay\u0131tmas\u0131 Az\u0259rbaycanda m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda xalq h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n, ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, sistemli milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ba\u015flanmas\u0131na ciddi t\u0259kan verdi.<\/p>\n<p><strong>\u0130kinci tezis:<\/strong>\u00a0Heyd\u0259r \u018fliyev 1990-c\u0131 ild\u0259 \u00f6z do\u011fma v\u0259t\u0259nin\u0259 &#8211; Az\u0259rbaycana qay\u0131td\u0131. Ayaz M\u00fct\u0259llibov h\u00f6kum\u0259ti ona Bak\u0131da ya\u015famaq imkan\u0131 verm\u0259diyi \u00fc\u00e7\u00fcn 1990-c\u0131 il iyulun 22-d\u0259, y\u0259ni, Moskvadan qay\u0131td\u0131qdan iki g\u00fcn sonra paytaxt\u0131 t\u0259rk ed\u0259r\u0259k Nax\u00e7\u0131vana \u00fcz tutma\u011fa m\u0259cbur oldu. Az sonra &#8211; 1990-c\u0131 ilin avqust ay\u0131nda q\u0259dirbil\u0259n Nax\u00e7\u0131van \u0259halisinin k\u00fctl\u0259vi d\u0259st\u0259yi il\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259m Az\u0259rbaycan SSR Ali Sovetin\u0259, h\u0259m d\u0259 Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n Ali Sovetin\u0259 deputat se\u00e7ildi. Nax\u00e7\u0131van MSSR Ali Sovetinin 1990-c\u0131 il noyabr\u0131n 17-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n birinci sessiyas\u0131na deputatlar t\u0259r\u0259find\u0259n iclasa s\u0259drlik Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 h\u0259val\u0259 edildi. \u0130clasda onun t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 Nax\u00e7\u0131van Muxtar Sovet Sosialist Respublikas\u0131n\u0131n ad\u0131ndan &#8220;sovet&#8221; v\u0259 &#8220;sosialist&#8221; s\u00f6zl\u0259ri \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. Nax\u00e7\u0131van MSSR Ali Sovetinin ad\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n Ali M\u0259clisi adland\u0131r\u0131ld\u0131. Ali M\u0259clisin birinci sessiyas\u0131nda, h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin \u00fc\u00e7r\u0259ngli, ay-ulduzlu bayra\u011f\u0131n\u0131n Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t bayra\u011f\u0131 kimi q\u0259bul edilm\u0259si haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul olundu v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n ali hakimiyy\u0259t orqan\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131r\u0131ld\u0131 ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t r\u0259mzl\u0259ri haqq\u0131nda o da analoji q\u0259rarlar q\u0259bul etsin. Heyd\u0259r \u018fliyevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 q\u0259bul edil\u0259n bu tarixi q\u0259rarlar v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik istiqam\u0259tind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n sonrak\u0131 prosesl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 1991-ci il sentyabr\u0131n 3-d\u0259 onun Nax\u00e7\u0131van Ali M\u0259clisinin s\u0259dri se\u00e7ilm\u0259si bel\u0259 dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin Nax\u00e7\u0131vana g\u0259li\u015fi il\u0259 milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zi d\u0259 Bak\u0131dan Nax\u00e7\u0131vana ke\u00e7di v\u0259 bu h\u0259r\u0259kat\u0131n lideri d\u0259 m\u0259hz Heyd\u0259r \u018fliyev oldu. Heyd\u0259r \u018fliyevin deputat kimi ard\u0131c\u0131l n\u00fcmayi\u015f etdirdiyi \u0259sil v\u0259 m\u00fcbariz v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q m\u00f6vqeyi, Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi u\u011frunda \u00f6lk\u0259 parlamentinin tribunas\u0131ndan etdiyi q\u0259tiyy\u0259tli \u00e7\u0131x\u0131\u015flar, \u00fcmummilli probleml\u0259rin h\u0259llin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n s\u0259m\u0259r\u0259li t\u0259klifl\u0259ri onu tezlikl\u0259 milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n ger\u00e7\u0259k liderin\u0259 \u00e7evirdi.<\/p>\n<p><strong>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc tezis:<\/strong>\u00a0Milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zinin Bak\u0131dan Nax\u00e7\u0131vana ke\u00e7m\u0259si v\u0259 h\u0259r\u0259kat\u0131n ba\u015f\u0131nda Heyd\u0259r \u018fliyev kimi t\u0259cr\u00fcb\u0259li liderin &#8211; g\u00f6rk\u0259mli siyasi v\u0259 d\u00f6vl\u0259t xadiminin dayanmas\u0131 q\u0131sa zaman k\u0259siyind\u0259 Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tind\u0259 milli qurtulu\u015f ideyas\u0131 \u0259traf\u0131nda b\u00f6y\u00fck t\u0259m\u0259rk\u00fczl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bel\u0259 ki, \u0259halinin b\u00fct\u00fcn t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259ri, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 m\u00fct\u0259r\u0259qqi d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc ziyal\u0131lar, h\u0259tta ciddi t\u0259qib\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015f AXC f\u0259allar\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc bel\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevin \u0259traf\u0131nda c\u0259m oldular. Bu reall\u0131q xalq h\u0259r\u0259kat\u0131na ciddi m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkillik v\u0259 ard\u0131c\u0131ll\u0131q g\u0259tirdi, Az\u0259rbaycan xalq\u0131 milli m\u00fcst\u0259qilliyin \u0259leyhin\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n M\u00fct\u0259llibov rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 vahid c\u0259bh\u0259d\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev Az\u0259rbaycan Ali Sovetind\u0259ki &#8220;demblok&#8221; n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini d\u0259 \u00f6z \u0259traf\u0131nda, milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131 ideyas\u0131 alt\u0131nda birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, yerli kommunist h\u00f6kum\u0259tinin irad\u0259sinin ziddin\u0259 olaraq, oktyabr\u0131n 18-d\u0259 m\u00fcst\u0259qillik haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 dair yeni referendumun t\u0259yin edilm\u0259sin\u0259 nail oldu.<\/p>\n<p><strong>D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc tezis:<\/strong>\u00a01991-ci il 18 oktyabra ged\u0259n yol g\u0259rgin ictimai-siyasi prosesl\u0259r v\u0259 o zamank\u0131 hakimiyy\u0259tin yaratd\u0131\u011f\u0131 s\u00fcni mane\u0259l\u0259rl\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunmu\u015fdur. O d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycana r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n Ayaz M\u00fct\u0259llibov h\u00f6kum\u0259tinin \u00fczvl\u0259ri v\u0259 Ali Sovetin kommunist korpusu Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t statusunu t\u0259s\u0259vv\u00fcr bel\u0259 etmir, milli-demokratik q\u00fcvv\u0259l\u0259rin m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 g\u00fccl\u0259n\u0259n m\u00fcbariz\u0259sin\u0259 kommunist hakimiyy\u0259tinin sonu kimi bax\u0131r v\u0259 ciddi m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. Az\u0259rbaycan\u0131n kommunist r\u0259hb\u0259rliyi xalq\u0131n y\u00fcks\u0259l\u0259n m\u00fcst\u0259qillik \u0259zmini h\u0259r v\u0259chl\u0259 q\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, respublika h\u0259yat\u0131nda bu istiqam\u0259td\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunan b\u00fct\u00fcn ictimai f\u0259aliyy\u0259t v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 mane olur, x\u00fcsus\u0259n parlament tribunas\u0131ndan milli m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda \u0259sil m\u00fcbariz\u0259 aparan Heyd\u0259r \u018fliyevin, dig\u0259r m\u00fcst\u0259qil d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li deputatlar\u0131n Ali Sovetd\u0259ki \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131n\u0131 pozur, h\u0259tta Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 qar\u015f\u0131 qeyri-etik h\u00fccumlar t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u0259k, \u00f6lk\u0259d\u0259 onun siyasi f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 qada\u011fa qoyma\u011fa c\u0259hd g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. El\u0259 bunun n\u0259tic\u0259si kimi, Az\u0259rbaycan Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n o vaxtk\u0131 b\u00fct\u00fcn r\u0259hb\u0259rliyi 1991-ci il mart\u0131n 17-d\u0259 SSR\u0130-nin saxlanmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 respublikada saxta referendum t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u0259k, guya \u0259halinin 75 faizinin m\u00fcst\u0259qilliyin \u0259leyhin\u0259 s\u0259s verdiyini elan etmi\u015fdi. O zaman yaln\u0131z Heyd\u0259r \u018fliyev ba\u015fda olmaqla Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131n\u0131n Ali M\u0259clisi bu saxta v\u0259 anti-milli referendumun Nax\u00e7\u0131van Muxtar Respublikas\u0131nda ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259n imtina etmi\u015f v\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131. Heyd\u0259r \u018fliyev SSR\u0130-nin saxlanmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 yeni ittifaq m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 d\u0259 ham\u0131dan qabaq &#8211; 1991-ci il mart\u0131n 7-d\u0259 Az\u0259rbaycan Ali Sovetinin sessiyas\u0131ndak\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda ciddi etiraz etmi\u015f v\u0259 M\u00fct\u0259llibov hakimiyy\u0259tinin Az\u0259rbaycan\u0131 yeni ittifaq\u0131n t\u0259rkibin\u0259 daxil etm\u0259sinin, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn respublikada x\u00fcsusi referendum ke\u00e7irilm\u0259sinin q\u0259ti \u0259leyhin\u0259 oldu\u011funu birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259yan etmi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>Be\u015finci tezis:<\/strong>\u00a0AXC-M\u00fcsavat dair\u0259l\u0259ri 1992-ci ilin may\u0131nda xarici q\u00fcvv\u0259l\u0259rin t\u0259hriki il\u0259 v\u0259 silahl\u0131 yolla o zaman \u00fc\u00e7\u00fcn tam n\u00fcfuzdan d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f M\u00fct\u0259llibov h\u00f6kum\u0259tini devir\u0259r\u0259k siyasi hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irdil\u0259r. \u018fslind\u0259 bu, h\u0259m milli azadl\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131na, h\u0259m respublikada yeni-yeni yaranmaqda olan demokratiya prinsipl\u0259rin\u0259, h\u0259m d\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n Heyd\u0259r \u018fliyev kimi t\u0259cr\u00fcb\u0259li bir liderin demokratiya v\u0259 milli azadl\u0131q m\u00fcbariz\u0259si istiqam\u0259tind\u0259ki xidm\u0259tl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259dal\u0259tsiz bir gedi\u015f idi. 1992-ci il may\u0131n 18-d\u0259 Ali Sovet\u0259 s\u0259dr se\u00e7kisind\u0259 AXC r\u0259hb\u0259rliyi deputatlar\u0131n b\u00f6y\u00fck hiss\u0259sinin v\u0259 \u00f6lk\u0259 ictimaiyy\u0259tinin t\u0259l\u0259bin\u0259 baxmayaraq, Heyd\u0259r \u018fliyevin namiz\u0259dliyinin ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259, h\u0259tta parlamentd\u0259n onunla \u0259laq\u0259 yarad\u0131lmas\u0131na bel\u0259 mane oldular. Onlar \u00f6z namiz\u0259dl\u0259rinin s\u0259dr &#8220;se\u00e7ilm\u0259sinin&#8221; hans\u0131sa doqquz xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259 raz\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 c\u0259f\u0259ng antidemokratik fikirl\u0259r s\u0259sl\u0259ndirm\u0259kd\u0259n bel\u0259 \u00e7\u0259kinm\u0259dil\u0259r. Hakimiyy\u0259t\u0259 tam yiy\u0259l\u0259ndikd\u0259n sonra bu dair\u0259l\u0259r g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyevi \u00f6zl\u0259rin\u0259 ciddi r\u0259qib sayaraq, b\u00fct\u00fcn vacib i\u015fl\u0259rini bir k\u0259nara qoyub onunla qeyri-qanuni v\u0259 antikonstitusion m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar, d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 Nax\u00e7\u0131vanda d\u00f6vl\u0259t \u00e7evrili\u015fin\u0259, Ali M\u0259clis s\u0259drinin fiziki varl\u0131\u011f\u0131na son qoyma\u011fa c\u0259hd g\u00f6st\u0259rdil\u0259r. Bel\u0259 qeyri-demokratik v\u0259 antimilli vasit\u0259l\u0259rl\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n AXC-M\u00fcsavat c\u00fctl\u00fcy\u00fcn\u00fcn birillik hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyin\u0259, d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin\u0259 b\u00f6y\u00fck z\u0259rb\u0259 vuruldu, \u00f6lk\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259si astanas\u0131na g\u0259tirildi.<\/p>\n<p>1992-ci il oktyabr\u0131n 16-da c\u0259bh\u0259-m\u00fcsavat dair\u0259l\u0259rinin yar\u0131tmaz hakimiyy\u0259tinin n\u0259tic\u0259si olaraq g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 k\u0259skinl\u0259\u015f\u0259n v\u0259t\u0259nda\u015f qar\u015f\u0131durmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 ed\u0259r\u0259k, yax\u0131nla\u015fan milli f\u0259lak\u0259ti hiss ed\u0259n bir qrup v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r Az\u0259rbaycan ziyal\u0131s\u0131 Heyd\u0259r \u018fliyev\u0259 m\u00fcraci\u0259t etdi. M\u00fcraci\u0259td\u0259 ziyal\u0131lar Az\u0259rbaycan\u0131 d\u00fc\u00e7ar oldu\u011fu f\u0259lak\u0259tli b\u00f6hrandan \u00e7\u0131xarmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 b\u00fct\u00fcn v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131, sa\u011flam d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259li q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u00f6z \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259n yeni bir siyasi partiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 ona r\u0259hb\u0259rlik etm\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259sini Heyd\u0259r \u018fliyevd\u0259n xahi\u015f edirdil\u0259r. Respublikada g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 k\u0259skinl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 getdikc\u0259 daha da f\u0259lak\u0259tli v\u0259ziyy\u0259t alan daxili ictimai-siyasi v\u0259 milli v\u0259t\u0259nda\u015f qar\u015f\u0131durmas\u0131 fonunda Az\u0259rbaycan\u0131 can\u0131 q\u0259d\u0259r sev\u0259n bir lider kimi Heyd\u0259r \u018fliyev \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, \u00e7oxsayl\u0131 \u00f6lk\u0259 ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n, geni\u015f xalq k\u00fctl\u0259l\u0259rinin t\u0259l\u0259bl\u0259rini cavabs\u0131z qoya bilm\u0259zdi. Bel\u0259 d\u0259 oldu, c\u0259mi bir h\u0259ft\u0259 sonra &#8211; oktyabr\u0131n 24-d\u0259 o, &#8220;S\u0259s&#8221; q\u0259zetind\u0259 \u00f6lk\u0259 ziyal\u0131lar\u0131na cavab verdi. Bu, \u0259slind\u0259 adi bir cavab deyildi, Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6vcud f\u0259lak\u0259tli v\u0259ziyy\u0259tinin h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259hlili v\u0259 ondan \u00e7\u0131x\u0131\u015f yollar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n d\u0259qiq milli f\u0259aliyy\u0259t proqram\u0131 idi. Sonrak\u0131 prosesl\u0259ri, h\u00f6rm\u0259tli oxucular yax\u015f\u0131 bilir, Bak\u0131da qurultay ke\u00e7irm\u0259sin\u0259 imkan verilm\u0259y\u0259n ziyal\u0131lar v\u0259 partiya qurucular\u0131 soyuq v\u0259 \u015faxtal\u0131 Nax\u00e7\u0131vana ax\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 noyabr\u0131n 21-d\u0259 Yeni Az\u0259rbaycan Partiyas\u0131 (YAP) adlanan siyasi t\u0259\u015fkilat\u0131 yaratd\u0131lar. C\u0259mi 7 ay sonra, 1993-c\u00fc ilin iyununda xalq\u0131n t\u0259l\u0259bi il\u0259 YAP-\u0131n s\u0259dri, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n g\u00f6rk\u0259mli lideri Heyd\u0259r \u018fliyev siyasi hakimiyy\u0259t\u0259 qay\u0131td\u0131. Onun qay\u0131d\u0131\u015f\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259nin b\u00fct\u00fcn sa\u011flam q\u00fcvv\u0259l\u0259ri, ictimai-siyasi v\u0259 m\u0259n\u0259vi potensial\u0131 hakimiyy\u0259tin \u0259traf\u0131nda s\u0259f\u0259rb\u0259r olaraq Az\u0259rbaycan\u0131 sonrak\u0131 lab\u00fcd iflasdan xilas etdil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn tarixi, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z h\u0259r bir g\u00fcn Ulu \u00d6nd\u0259rin s\u00f6yl\u0259diyi &#8220;M\u00fcst\u0259qilliyi qorumaq onu qazanmaqdan daha \u00e7\u0259tindir&#8221; fikrini bir daha t\u0259sdiq edir.<\/p>\n<p><em><strong>\u018fli H\u0259s\u0259nov<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin ictimai-siyasi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 k\u00f6m\u0259k\u00e7isi,\u00a0<\/strong><\/em><em><strong>tarix elml\u0259ri doktoru, professor<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Oktyabr\u0131n 18-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini elan etm\u0259sinin 28-ci ili tamam olur. 1991-ci il avqustun 30-da Ali Sovetin n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131nda g\u0259rgin m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda&#8221; B\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edildi. Bununla yana\u015f\u0131, parlamentd\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f q\u0259rarda Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin konstitusion \u0259saslar\u0131n\u0131 yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Konstitusiya Akt\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. 1991-ci il oktyabr\u0131n 8-d\u0259 Az\u0259rbaycan Ali Sovetinin i\u015f\u0259 ba\u015flayan n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131 bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcnl\u00fck m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra, oktyabr\u0131n 18-d\u0259 D\u00f6vl\u0259t M\u00fcst\u0259qilliyi haqq\u0131nda Konstitusiya Akt\u0131n\u0131 q\u0259bul etdi. \u0130stiqlaliyy\u0259t\u0259 ged\u0259n yola n\u0259z\u0259r salaraq, bu d\u00f6vrd\u0259 ya\u015fanm\u0131\u015f prosesl\u0259r haqq\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 be\u015f tezisi h\u00f6rm\u0259tli oxucular\u0131m\u0131n&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":86743,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[4],"tags":[],"aioseo_notices":[],"gutentor_comment":0,"rttpg_featured_image_url":{"full":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040.jpg",800,600,false],"landscape":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040.jpg",800,600,false],"portraits":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040.jpg",800,600,false],"thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040-150x150.jpg",150,150,true],"medium":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040-300x225.jpg",300,225,true],"large":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040.jpg",640,480,false],"1536x1536":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040.jpg",800,600,false],"2048x2048":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040.jpg",800,600,false],"post-thumbnail":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040-240x172.jpg",240,172,true],"advps-thumb-one":["https:\/\/arantv.az\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/795040.jpg",800,600,false]},"rttpg_author":{"display_name":"V\u00fcsal Rafiqo\u011flu","author_link":"https:\/\/arantv.az\/?author=2"},"rttpg_comment":0,"rttpg_category":"<a href=\"https:\/\/arantv.az\/?cat=4\" rel=\"category\">Siyas\u0259t<\/a>","rttpg_excerpt":"Oktyabr\u0131n 18-d\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini elan etm\u0259sinin 28-ci ili tamam olur. 1991-ci il avqustun 30-da Ali Sovetin n\u00f6vb\u0259d\u0259nk\u0259nar sessiyas\u0131nda g\u0259rgin m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259n sonra &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259k haqq\u0131nda&#8221; B\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edildi. Bununla yana\u015f\u0131, parlamentd\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f q\u0259rarda Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin konstitusion \u0259saslar\u0131n\u0131 yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Konstitusiya Akt\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. 1991-ci il oktyabr\u0131n 8-d\u0259 Az\u0259rbaycan&hellip;","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86742"}],"collection":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=86742"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/86742\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/86743"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=86742"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=86742"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/arantv.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=86742"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}