Azərbaycanda vergi bəyannamələrinin mobil tətbiq vasitəsilə təqdim edilməsi imkanının yaradılması üzərində iş aparılır. Yeniliyin xüsusilə kompüterə çıxışı məhdud olan mikrosahibkarların işini asanlaşdıracağı gözlənilir. Eyni zamanda, bəyannamələrin əvvəlcədən avtomatik doldurulması mexanizminin də genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Bəs bu yeniliklər sahibkarların vergi öhdəliklərini həqiqətən sadələşdirəcəkmi? Mobil tətbiqdə texniki problemlər və ya məlumat səhvləri yaranarsa, məsuliyyət kimin üzərinə düşəcək?
Azərbaycan Qiymətləndiricilər Palatasının (AQP) üzvü, “E-qiymet” portalının rəhbəri Hüseyn Talıbov mövzu ilə bağlı Musavat.com-a bildirib ki, vergi bəyannamələrinin mobil tətbiq vasitəsilə təqdim edilməsi imkanının yaradılması mikrosahibkarlıq subyektlərinin inzibati yükünün azaldılması, vergi xidmətlərinə çıxışın asanlaşdırılması və sahibkarların vaxt itkisinin minimuma endirilməsi baxımından mühüm yenilikdir.
Onun sözlərinə görə, vergi bəyannamələrinin mobil tətbiq üzərindən təqdim edilməsi ilk növbədə sahibkarla dövlət arasında elektron xidmətlərdən istifadə prosesini daha çevik və əlçatan edəcək: “Xüsusən mühasibatlıq xidmətlərinə geniş imkanları olmayan, fəaliyyətini kiçik dövriyyə ilə həyata keçirən və gündəlik iş prosesində kompüterdən müntəzəm istifadə etməyən mikrosahibkarlar üçün bu imkanın əhəmiyyəti böyükdür. Sahibkarın vergi öhdəliyini yerinə yetirmək üçün mütləq kompüterə müraciət etməsi zərurətinin aradan qaldırılması hesabatlılıq prosesinə sərf olunan vaxtı azalda bilər. Mobil tətbiq vasitəsilə bəyannamənin hazırlanması, yoxlanılması və göndərilməsi vahid, anlaşıqlı şəraitdə həyata keçirilərsə, istifadəçi üçün prosedurlar sadələşər, inzibati maneələr azalır və vergi intizamının gücləndirilməsi üçün əlavə imkan yaranar. Lakin burada əsas məqsəd yalnız mövcud elektron xidmətin mobil telefona köçürülməsi deyil, sahibkarın qarşılaşdığı real çətinliklərin aradan qaldırılması olmalıdır. Avtomatik doldurulan bəyannamələr bu prosesin daha səmərəli qurulmasına əhəmiyyətli töhfədir. Dövlət informasiya sistemlərində mövcud olan və qanunvericiliyə uyğun şəkildə istifadə edilə bilən məlumatlar əsasında bəyannamənin müvafiq xanalarının əvvəlcədən doldurulması sahibkarın təkrar məlumat daxil etməsi ehtiyacını azaldır. Bu yanaşma həm vaxta qənaət etməyə, həm də rəqəmlərin əl ilə daxil edilməsi zamanı yarana biləcək səhvlərin qarşısını almağa kömək edə bilər”.
Ekspert qeyd edib ki, avtomatlaşdırma məlumatların hər bir halda düzgün olması demək deyil: “Sistemdə əks olunan məlumatların aktuallığı və tamlığı təmin edilməli, sahibkara təqdim olunan rəqəmlərin hansı mənbədən götürüldüyü aydın göstərilməli, məlumatları yoxlamaq və zərurət yarandıqda düzəliş etmək imkanı verilməlidir. Sahibkarın faktiki fəaliyyəti ilə sistemdə əvvəlcədən əks olunan məlumatlar arasında uyğunsuzluq yarandıqda, həmin fərqin səbəbini müəyyənləşdirmək və səhvi düzəltmək üçün anlaşıqlı mexanizm mövcud olmalıdır. Rəqəmsallaşmanın real nəticəsi sahibkarın üzərinə düşən işi sadəcə elektron formata keçirməklə deyil, onun hesabat hazırlamaq üçün sərf etdiyi vaxtı, çəkdiyi xərci və səhv etmək riskini azaltmaqla ölçülməlidir. Əgər mobil tətbiqdə istifadəçi mürəkkəb prosedurlarla qarşılaşırsa, avtomatik doldurulmuş məlumatları yoxlamaq çətindirsə və ya sistemin təqdim etdiyi göstərişlər aydın deyilsə, texnologiyanın yaratdığı imkanlar gözlənilən nəticəni verməyə bilər. Buna görə də tətbiqin istifadəsi asan olmalı, vergi terminləri sadə dildə izah edilməli və istifadəçiyə bəyannamənin göndərilməsindən əvvəl yekun yoxlama imkanı yaradılmalıdır”.
Hüseyn Talıbovun fikrincə, ən mühüm məqamlardan biri texniki nasazlıq və məlumat səhvləri yarandıqda məsuliyyətin necə müəyyənləşdirilməsidir: “Mobil tətbiqin işləməməsi, məlumatların sistemə yanlış ötürülməsi, əvvəlcədən doldurulan xanada uyğunsuzluğun yaranması və ya göndərilmiş bəyannamənin qəbul edilməsi barədə təsdiqin istifadəçiyə çatmaması fərqli hallardır. Bu səbəbdən bütün belə vəziyyətlərə eyni yanaşmaq düzgün olmaz. Məsuliyyət problemin səbəbi, sahibkarın hərəkətləri, sistemin texniki vəziyyəti və qanunvericilikdə nəzərdə tutulan tələblər əsasında qiymətləndirilməlidir. Sahibkarın özünün təqdim etdiyi məlumatda səhvə yol verməsi ilə dövlətin informasiya sistemində və ya tətbiqin işində yaranan nasazlıq nəticəsində yanlış məlumatın formalaşması hüquqi baxımdan fərqləndirilməlidir. Əgər sahibkar məlumatları düzgün təqdim edib, lakin texniki nasazlıq onun bəyannaməni vaxtında göndərməsinə mane olubsa, bu halın araşdırılması və müvafiq sübutların nəzərə alınması üçün şəffaf prosedur olmalıdır. Eyni zamanda, sahibkarın sistem tərəfindən avtomatik doldurulan məlumatı yoxlamaq və təsdiqləmək imkanının olub-olmaması da məsuliyyət məsələsinə təsir edən amillərdən biri kimi qiymətləndirilməlidir. Konkret hüquqi nəticə isə hər bir hadisənin hallarından və tətbiq olunan qanunvericilikdən asılıdır”.
Müsahibimiz vurğulayır ki, bu cür risklərin azaldılması üçün sistemdə əməliyyatların tarixçəsinin saxlanılması, bəyannamənin göndərilmə vaxtının qeydə alınması, qəbul barədə elektron təsdiqin təqdim edilməsi və texniki nasazlıqların sənədləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır: “Sahibkar sonradan bəyannaməni hansı tarixdə göndərdiyini, sistemin hansı cavabı verdiyini və mümkün problemin nə vaxt yarandığını sübut edə bilməlidir. Belə mexanizmlər həm mübahisələrin həllini asanlaşdırar, həm də vergi ödəyicisinin hüquqlarının qorunmasına xidmət edər. Mobil vergi xidmətlərinin tətbiqi kibertəhlükəsizlik və fərdi məlumatların qorunması tələbləri ilə müşayiət olunmalıdır. Tətbiqin müxtəlif mobil cihazlarda işləməsi, zəif internet şəraitində istifadə təcrübəsinin nəzərə alınması, texniki dəstəyin əlçatan olması və yaranan problemlərlə bağlı müraciətlərin operativ cavablandırılması vacibdir. Eyni zamanda, sahibkarlar bəyannamənin hansı mərhələdə olduğunu, sənədin qəbul edilib-edilmədiyini və əlavə hərəkətə ehtiyac olub-olmadığını aydın şəkildə görə bilməlidirlər. Vergi bəyannamələrinin mobil tətbiq vasitəsilə təqdim edilməsi və avtomatik doldurma mexanizminin genişləndirilməsi Azərbaycanda sahibkarlıq mühitinin rəqəmsallaşdırılması istiqamətində faydalı addımdır. Amma bu yeniliklərin real səmərəsi yalnız texniki imkanların yaradılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Məlumatların dəqiqliyi, sistemin fasiləsiz fəaliyyəti, sahibkarın öz məlumatlarını yoxlamaq imkanı, texniki problemlərin qeydə alınması və məsuliyyətin ədalətli müəyyənləşdirilməsi vahid mexanizmin tərkib hissəsi olmalıdır.
Əsas prinsip sahibkarın vergi öhdəliyini daha az vaxt və xərc sərf etməklə, əlavə qeyri-müəyyənliklə üzləşmədən yerinə yetirə bilməsidir. Rəqəmsal xidmətlər bu məqsədə uyğun qurulduğu halda, həm mikrosahibkarların gündəlik fəaliyyəti asanlaşar, həm də vergi inzibatçılığının səmərəliliyi və dövlət xidmətlərinə inam güclənər”.
Afaq Mirayiq,
Musavat.com
