Prezident Əliyevin Yeni Turan strategiyası: XXI əsrin böyük geosiyasi layihəsi
Bəzən tarixin ən böyük hadisələri gurultu ilə baş vermir. Onların başlanğıcını nə topların səsi xəbər verir, nə də tribunaların gurultulu şüarları. Sakit keçirilən bir sammit, diplomatik dillə yazılmış bir bəyannamə, dövlət başçısının cəmi bir neçə cümləsi sonrakı onilliklərin taleyini dəyişə bilir.
Qırğızıstanda, İssık-Kul gölünün sahilində keçirilən Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət Görüşü də məhz belə hadisələrdən biridir.
Bir çox beynəlxalq media bu toplantını növbəti regional sammit kimi təqdim etdi. Bəziləri diqqəti imzalanan sənədlərə yönəltdi. Kimisi iqtisadi razılaşmalardan yazdı. Amma əslində İssık-Kulda baş verənlərin miqyası bunlardan qat-qat böyük idi.
Burada gələcək onilliklərin geosiyasi xəritəsinin yeni konturları görünürdü.
Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi bir fikir isə həmin görüşün mahiyyətini tam açırdı:“Bu gün Mərkəzi Asiya və Azərbaycan artıq vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkana çevrilib.”
Bu, adi diplomatik ifadə deyil. Bu, uzun illər ərzində addım-addım həyata keçirilən böyük strategiyanın yekun qiymətləndirilməsidir.
Azərbaycan artıq Mərkəzi Asiyaya uzaq region kimi baxmır.
Mərkəzi Asiya da Azərbaycanı Xəzərin o biri sahilində yerləşən ayrıca dövlət kimi qəbul etmir. Yeni siyasi reallıq formalaşır. Artıq söhbət iki regiondan yox, vahid siyasi-iqtisadi məkandan gedir. Bu proses təsadüfi yaranmayıb. Onun kökləri yüz illərin dərinliyinə gedib çıxır.
İssık-Kul: Türk dünyasının geosiyasi yaddaşı və gələcəyin simvolu
İssık-Kul haqqında danışarkən onu yalnız Qırğızıstanın ən böyük gölü kimi təqdim etmək doğru olmaz. Bu göl türk xalqlarının ortaq tarixi yaddaşının, dövlətçilik ənənələrinin və sivilizasiya yolunun mühüm hissəsidir. Təsadüfi deyil ki, son illər Türk Dövlətləri Təşkilatının ən mühüm tədbirlərinin, Mərkəzi Asiya liderlərinin görüşlərinin və regional siyasi dialoqların bir qismi məhz bu məkanda keçirilir. Çünki İssık-Kul təkcə coğrafiya deyil, həm də siyasi simvoldur.
Tarix göstərir ki, böyük dövlətlər öz geosiyasi məkanlarını əvvəl iqtisadi və mədəni baxımdan formalaşdırır, daha sonra həmin məkan siyasi məzmun qazanır. Avropa Birliyi də belə yarandı. Əvvəl Kömür və Polad Birliyi quruldu, sonra vahid bazar formalaşdı, daha sonra vahid siyasi institutlar meydana çıxdı. Türk dünyasında gedən proseslər də mahiyyət etibarilə fərqli deyil. Sadəcə, burada inteqrasiyanın təməlində ortaq tarix, ortaq dil və ortaq mədəniyyət kimi əlavə üstünlüklər də mövcuddur.
Bu gün İssık-Kul sahilində toplaşan liderlər əslində yeni ittifaq yaratmaq barədə bəyanatlar vermirlər. Onlar daha praktik məsələləri müzakirə edirlər. Nəqliyyat dəhlizləri, enerji marşrutları, logistika, rəqəmsal transformasiya, investisiya fondları, kənd təsərrüfatı, sənaye kooperasiyası və təhlükəsizlik əməkdaşlığı gündəliyin əsas mövzularını təşkil edir. Lakin bütün bunların cəmi birlikdə yeni geosiyasi məkan yaradır. Siyasət elminin klassik qanunlarından biri də budur: iqtisadi inteqrasiya dərinləşdikcə siyasi inteqrasiya qaçılmaz olur.
Son illər Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətlərinin dinamikası bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Özbəkistanla strateji tərəfdaşlıq yeni mərhələyə keçib. Qazaxıstanla Xəzər üzərindən yükdaşımalar sürətlə artır. Türkmənistanla münasibətlərdə uzun illər mövcud olmuş problemlər aradan qaldırılıb və enerji əməkdaşlığı genişlənir. Qırğızıstanla isə artıq təkcə siyasi dialoq deyil, iri investisiya layihələri, sənaye müəssisələri, sosial obyektlər və birgə inkişaf proqramları həyata keçirilir. Bir neçə il əvvəl bunlar ayrı-ayrı layihələr kimi görünürdüsə, bu gün artıq vahid strategiyanın elementləri kimi çıxış edir.
İssık-Kul görüşünün diqqətçəkən cəhətlərindən biri də odur ki, burada iştirak edən dövlətlərin hər biri müxtəlif xarici siyasət istiqamətlərinə malik olsa da, onları birləşdirən ortaq maraqlar getdikcə güclənir. Qazaxıstan həm Rusiya, həm Çin, həm də Qərblə sıx münasibətlər saxlayır. Özbəkistan çoxvektorlu siyasət yürüdür. Qırğızıstanın özünəməxsus xarici siyasət prioritetləri var. Azərbaycan isə Cənubi Qafqazın əsas siyasi və iqtisadi gücü kimi çıxış edir. Fərqli prioritetlərə baxmayaraq, onları bir araya gətirən əsas amil ortaq geoiqtisadi maraqlardır. Məhz buna görə Prezident İlham Əliyevin “vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkan” ifadəsi həm də bu müxtəlifliyin ortaq platformaya çevrildiyini göstərir.
Diqqət çəkən digər mühüm məqam isə prosesin təbii şəkildə inkişaf etməsidir. Burada hansısa dövlətin dominantlıq cəhdi görünmür. Heç kim digərinə siyasi model ixrac etmir. Heç kim liderlik uğrunda mübarizə aparmır. Əməkdaşlıq qarşılıqlı fayda prinsipi üzərində qurulur. Məhz bu amil inteqrasiyanın davamlı olacağını göstərən əsas göstəricilərdən biridir.
Əslində İssık-Kul sammiti bir həqiqəti bir daha ortaya qoydu: XXI əsrdə türk dünyasının birliyi romantik ideya olmaqdan çıxaraq iqtisadi, siyasi və geostrateji reallığa çevrilməkdədir. Bu proses hələ başlanğıc mərhələsindədir. Lakin artıq onun istiqaməti tam aydındır. Xəzərdən Tanrı dağlarına, Bakıdan Bişkekə, Ankaradan Daşkəndə qədər uzanan böyük coğrafiyada yeni əməkdaşlıq modeli formalaşır. Bu model nə keçmiş imperiyaların təkrarıdır, nə də hansısa blok siyasətinin yeni variantıdır. Bu, ortaq maraqlar üzərində qurulan yeni Türk geosiyasətidir.
İlham Əliyevin Mərkəzi Asiya strategiyası: Türk dünyasının yeni geosiyasi memarlığı
Son illər Azərbaycanın xarici siyasətinə diqqətlə baxan hər kəs bir mühüm tendensiyanı aydın görə bilir. Prezident İlham Əliyev 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyini yeni mərhələyə çıxardı. Qarabağ məsələsi həll olunduqdan sonra ölkənin diplomatik fəaliyyətində ağırlıq mərkəzi tədricən Türk dünyasına, xüsusilə də Mərkəzi Asiyaya doğru yönəldi. Bu, təsadüfi taktiki gediş deyil, uzunmüddətli strateji kursun tərkib hissəsidir.
Əslində bu siyasətin əsası bir neçə il əvvəl qoyulmuşdu. Azərbaycan Xəzər dənizini ayırıcı sərhəd deyil, birləşdirici körpü kimi təqdim etməyə başladı. Bakı limanının genişləndirilməsi, Ələt Azad İqtisadi Zonasının yaradılması, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun istifadəyə verilməsi, Orta Dəhlizin inkişafı, Transxəzər yükdaşımalarının artırılması və rəqəmsal kommunikasiya layihələri eyni strateji düşüncənin ayrı-ayrı elementləridir. İndi həmin elementlər vahid sistemə çevrilməkdədir.
Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstana dövlət səfəri də bu siyasətin məntiqi davamıdır. Səfər zamanı imzalanan sənədlər, qəbul edilən qərarlar və əldə olunan razılaşmalar göstərdi ki, Bakı artıq Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərini yalnız siyasi dialoq səviyyəsində saxlamır. Azərbaycan bu regionun iqtisadi inkişafında iştirak edən, investisiya qoyan, iri layihələr həyata keçirən və gələcək inkişaf strategiyasını birlikdə müəyyənləşdirən dövlətə çevrilir.
Qırğızıstanda həyata keçirilən Azərbaycan layihələri bunu açıq şəkildə nümayiş etdirir. Yeni yaşayış komplekslərinin tikintisi, sosial infrastrukturun yaradılması, investisiya fondunun fəaliyyəti, otel layihələri və iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi göstərir ki, Bakı regiona donor və tərəfdaş kimi daxil olur. Bu isə klassik diplomatiyadan daha artıq məna daşıyır. Dövlətlər arasında münasibətlərin ən yüksək mərhələsi məhz qarşılıqlı iqtisadi asılılığın formalaşmasıdır. Azərbaycan bu mərhələyə artıq daxil olub.
Diqqət çəkən başqa bir məqam da ondan ibarətdir ki, Prezident İlham Əliyev Mərkəzi Asiya siyasətini yalnız iqtisadi maraqlar üzərində qurmur. Bu siyasətin arxasında ciddi geosiyasi məntiq dayanır. XXI əsrin əsas rəqabət meydanlarından biri Avrasiya olacaq. Çinlə Avropanı birləşdirən nəqliyyat xətləri, enerji marşrutları, rəqəmsal kommunikasiya şəbəkələri və yeni ticarət yolları məhz bu coğrafiyadan keçir. Bu marşrutların təhlükəsizliyi və dayanıqlılığı isə onları birləşdirən dövlətlərin siyasi koordinasiyasından asılıdır. Azərbaycan həmin koordinasiyanın əsas iştirakçılarından birinə çevrilməyi bacarıb.
Prezident İlham Əliyevin tez-tez vurğuladığı “Orta Dəhliz” anlayışı artıq sadəcə nəqliyyat layihəsi deyil. Bu dəhliz Avrasiyanın yeni iqtisadi arteriyası olmaq iddiasındadır. Çin istehsalını Avropaya, Mərkəzi Asiya resurslarını dünya bazarlarına, Avropa texnologiyalarını isə Asiyaya daşıyan bu marşrutun mərkəzində Azərbaycan yerləşir. Deməli, Bakının Mərkəzi Asiya siyasəti təkcə qardaşlıq münasibətlərindən deyil, həm də qlobal iqtisadi proseslərin məntiqindən doğur.
Məhz buna görə Prezident İlham Əliyevin İssık-Kulda səsləndirdiyi “vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkan” ifadəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu fikir artıq formalaşmış reallığın siyasi təsdiqidir. Çünki geosiyasi məkan təkcə xəritədə qonşuluq demək deyil. Bu anlayış ortaq iqtisadi maraqları, koordinasiya olunmuş xarici siyasəti, nəqliyyat sistemlərinin inteqrasiyasını, enerji təhlükəsizliyini və qarşılıqlı etimadı ehtiva edir. Azərbaycan son illərdə bütün bu istiqamətlər üzrə Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrini keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qaldırıb.
Ən mühüm məqam isə budur ki, Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi bu siyasət emosional çağırışlara deyil, konkret nəticələrə söykənir. Türk dünyasının birliyi haqqında ən təsirli çıxışlar belə yollar, limanlar, dəmir yolları, investisiyalar və iqtisadi layihələr qədər təsirli ola bilməz. Dövlət başçısının seçdiyi yol da məhz budur. Əvvəl iqtisadi inteqrasiya yaradılır, sonra geosiyasi birlik möhkəmləndirilir. Dünya siyasətinin təcrübəsi göstərir ki, davamlı ittifaqlar məhz bu model əsasında formalaşır.
Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasəti artıq regional əməkdaşlıq çərçivəsini aşır. Bu siyasət Avrasiyada formalaşan yeni güc balansının mühüm komponentlərindən birinə çevrilməkdədir. İssık-Kulda verilən mesajların əsl mənası da məhz burada gizlənir.
Hay-küysüz qurulan Yeni Turan: XXI əsrin ən böyük geosiyasi layihələrindən biri
XX əsr boyu “Turan” anlayışı daha çox ideoloji, mədəni və emosional məna daşıyırdı. Bu ideya haqqında kitablar yazılır, şeirlər qoşulur, siyasi çıxışlar edilirdi. Lakin dövlətlərarası münasibətlərdə onun praktik ifadəsi zəif görünürdü. Çünki həmin dövrdə türk dövlətlərinin böyük hissəsi ya Sovet İttifaqının tərkibində idi, ya da müxtəlif geosiyasi blokların təsiri altında yaşayırdı. Müstəqil qərar vermək imkanları məhdud idi. Ona görə də ortaq gələcək haqqında düşünmək mümkün olsa da, onu həyata keçirmək mümkün deyildi.
Sovet İttifaqının dağılması ilə vəziyyət dəyişdi. Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistan müstəqillik qazandılar. Daha sonra Türk Dövlətləri Təşkilatı yaradıldı. Lakin ilk illərdə bu təşkilat daha çox mədəni-humanitar əməkdaşlıq platforması kimi fəaliyyət göstərirdi. Ortada böyük ideya vardı, amma onu həyata keçirəcək iqtisadi və geosiyasi baza hələ formalaşmamışdı.
Son on ildə isə vəziyyət köklü şəkildə dəyişməyə başladı. Dünyada baş verən hadisələr türk dövlətlərini bir-birinə daha da yaxınlaşdırdı. Rusiya-Ukrayna müharibəsi, qlobal logistika böhranı, enerji marşrutlarının dəyişməsi, Çinlə Avropa arasında alternativ nəqliyyat xətlərinə artan ehtiyac, Xəzərin strateji əhəmiyyətinin yüksəlməsi və Avrasiyada yeni iqtisadi mərkəzlərin formalaşması Türk Dövlətləri Təşkilatının rolunu tamamilə fərqli səviyyəyə qaldırdı. Artıq ortaq tarixdən danışmaq kifayət etmirdi. Ortaya ortaq maraqlar çıxmışdı.
Bu gün Türk dünyasında gedən proseslərin ən diqqətçəkən cəhəti onların son dərəcə sakit, ölçülü və praqmatik şəkildə həyata keçirilməsidir. Heç kim emosional bəyanatlarla çıxış etmir. Heç kim siyasi şüarlar səsləndirmir. Əksinə, inteqrasiya iqtisadi layihələr vasitəsilə dərinləşdirilir. Dəmir yolları birləşdirilir, limanlar genişləndirilir, gömrük prosedurları sadələşdirilir, investisiya fondları yaradılır, ortaq sənaye müəssisələri açılır, universitetlər arasında əməkdaşlıq güclənir, müdafiə sənayesi üzrə əlaqələr genişlənir. Geosiyasi birlik məhz belə yaranır.
Bu mənada Prezident İlham Əliyevin siyasəti diqqəti xüsusilə cəlb edir. O, Türk dünyasının gələcəyini emosional çıxışlarda deyil, iqtisadi layihələrdə görür. Azərbaycanın Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanda həyata keçirdiyi investisiya proqramları, Türkmənistanla genişlənən əməkdaşlıq, Orta Dəhlizin inkişafına qoyulan milyardlarla dollar və Xəzərin yeni nəqliyyat platformasına çevrilməsi bunun bariz nümunəsidir. Siyasi romantika iqtisadi realizmlə əvəz olunur.
Bu prosesi mən “Yeni Turan” adlandırıram. Klassik Turandan, Əmir Teymurun Turanından fərqli olaraq İlhqm Əliyevin düşüncəsindəki və hazırda reallaşdırdığı Türk Birliyi təkbayraqlı, təkliderli deyil! Çoxbayraqlı, çoxdövlətli, çoxliderli Yeni Turan! Burada lider şəxslər deyil, prosesdir, ortaq çıxarıardır! XXI əsrin reallığında dövlətlərin suverenliyini qoruyaraq vahid iqtisadi və geosiyasi məkan yaratması daha real və daha davamlı modeldir. Avropa İttifaqı da bu prinsiplə inkişaf edib. Türk dünyasında da oxşar model formalaşır. Burada heç kim digərinin daxili işinə qarışmır, heç kim vahid dövlət yaratmaq çağırışı etmir. Dövlətlər öz müstəqilliklərini qorumaqla ortaq maraqlar ətrafında birləşirlər. Müasir inteqrasiyanın mahiyyəti də elə budur.
İssık-Kulda keçirilən görüş bu baxımdan simvolik hadisə olmaqla yanaşı, həm də siyasi reallığın nümayişi idi. Artıq Azərbaycan, Türkiyə və Mərkəzi Asiya dövlətləri bir-birinə yalnız etnik və mədəni yaxınlıq prizmasından baxmırlar. Onlar bir-birini iqtisadi inkişafın, regional təhlükəsizliyin və qlobal rəqabətin ayrılmaz tərəfdaşları kimi qəbul edirlər. Bu isə gələcək onilliklər üçün tamamilə yeni geosiyasi konfiqurasiya yaradır.
Məhz buna görə bu gün “Yeni Turan” anlayışına romantik ideya kimi yanaşmaqla bərabər, onun digər tərəflərini də ortaya atmaq lazımdır. İndi Turanın altyapısı (bazası) dəmir yolunda, limanda, enerji kəmərində, investisiya fondunda, rəqəmsal kabeldə, universitet əməkdaşlığında və qarşılıqlı etimadda qurulur. Tarix də göstərir ki, ən möhkəm birliklər məhz belə yaranır.
İssık-Kul sahilində görünən mənzərə də bunu təsdiqlədi. Türk dünyası + Tacikistan artıq gələcək haqqında xəyal qurmur. O, həmin gələcəyi sakit, ardıcıl və hesablanmış addımlarla inşa edir.
Yeni güc mərkəzi formalaşır: Türk dünyasının yüksəlişi niyə böyük dövlətlərin diqqət mərkəzindədir?
Mərkəzi Asiyada və ümumilikdə Türk dünyasında baş verən prosesləri yalnız regional əməkdaşlıq kimi qiymətləndirmək artıq mümkün deyil. Son illər ABŞ, Avropa İttifaqı, Çin, Rusiya, Böyük Britaniya və digər böyük güclərin bu regiona artan marağı təsadüfi deyil. Hamı anlayır ki, XXI əsrdə dünya siyasətinin mühüm mərkəzlərindən biri məhz Avrasiya olacaq. Bu məkanın mərkəzində isə Türküstan yerləşir.
Əgər XX əsrin əsas geosiyasi rəqabəti Avropa və Yaxın Şərq üzərində gedirdisə, XXI əsrin iqtisadi rəqabəti Şərqlə Qərbi birləşdirən nəqliyyat marşrutları üzərində qurulur. Dünyanın ən böyük istehsal mərkəzi olan Çinlə ən böyük istehlak bazarı olan Avropanı birləşdirən yolların əhəmiyyətli hissəsi Mərkəzi Asiyadan, Xəzər hövzəsindən və Azərbaycandan keçir. Bu reallıq Türk dünyasını təkcə coğrafi anlayış deyil, qlobal iqtisadi sistemin əsas elementlərindən birinə çevirir.
Avropa İttifaqının son illərdə Orta Dəhlizə milyardlarla avro ayırması bunun ən aydın sübutudur. Brüssel artıq anlayır ki, Rusiyadan keçən marşrutların alternativi olmadan Avropanın iqtisadi təhlükəsizliyi tam təmin edilə bilməz. Eyni yanaşma Çin üçün də keçərlidir. Pekin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünün uğurunun Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazdakı sabitlikdən asılı olduğunu yaxşı bilir. ABŞ da bu regionu yalnız enerji mənbəyi kimi deyil, Avrasiyada yeni güc balansının formalaşdığı strateji məkan kimi qiymətləndirir.
Rusiya isə prosesləri daha həssas izləyir. Bunun səbəbi də aydındır. Mərkəzi Asiya uzun illər Moskvanın ən güclü təsir zonalarından biri hesab olunurdu. Bu gün isə həmin ölkələr müstəqil xarici siyasət yürüdür, iqtisadi əlaqələrini şaxələndirir, yeni tərəfdaşlar qazanır və Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığı genişləndirirlər. Bu, Rusiyaya qarşı yönəlmiş siyasət deyil. Sadəcə, region dövlətlərinin milli maraqlarına əsaslanan çoxşaxəli diplomatiyanın nəticəsidir. Məhz buna görə Moskva bu prosesləri diqqətlə izləyir və onların gələcək istiqamətini düzgün qiymətləndirməyə çalışır.
Burada bir mühüm məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır. Türk Dövlətləri Təşkilatı hələlik hərbi-siyasi blok deyil. O, NATO-ya alternativ sayılmır, Avrasiya İqtisadi İttifaqının rəqibi deyil, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının əvəzedicisi də deyil. Onun gücü məhz bu xüsusiyyətindədir. Türk Dövlətləri Təşkilatı dövlətlərin suverenliyinə hörmət edən, qarşılıqlı maraqlar əsasında iqtisadi, siyasi və humanitar inteqrasiyanı inkişaf etdirən çevik əməkdaşlıq modelidir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində məhz bu tip təşkilatlar daha uzunömürlü olur.
Azərbaycan bu prosesdə xüsusi mövqeyə malikdir. Ölkəmiz coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında körpüdür. Siyasi baxımdan Türk dünyasının etibarlı tərəfdaşıdır. İqtisadi baxımdan isə Xəzər hövzəsinin əsas logistika və enerji mərkəzidir. Son illərdə Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi siyasət nəticəsində Azərbaycan həm Türkiyə, həm Mərkəzi Asiya dövlətləri, həm də Avropa üçün etibarlı tərəfdaş statusunu möhkəmləndirib. Bu status təsadüfən qazanılmayıb. O, ardıcıl diplomatiyanın, balanslaşdırılmış xarici siyasətin və milli maraqlara söykənən strateji qərarların nəticəsidir.
İssık-Kul görüşü bir daha göstərdi ki, Türk dünyası artıq beynəlxalq münasibətlər sistemində müşahidə olunan proseslərin obyekti deyil. O, tədricən həmin proseslərə təsir göstərən subyektə çevrilir. Bunun ən mühüm göstəricisi isə odur ki, artıq böyük dövlətlər Türk dünyasının gələcəyini deyil, onunla münasibətlərinin gələcəyini müzakirə edirlər. Bu, keyfiyyətcə tamamilə yeni mərhələdir.
Azərbaycan da bu yeni mərhələnin kənarında dayanan ölkə deyil. Əksinə, Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsləri sayəsində bu prosesin ideya müəlliflərindən, fəal iştirakçılarından və istiqamətverici dövlətlərindən birinə çevrilib. Son illərdə atılan addımlar göstərir ki, Bakı yalnız mövcud geosiyasi dəyişikliklərə uyğunlaşmır, eyni zamanda həmin dəyişikliklərin formalaşmasına da öz töhfəsini verir.
Bu gün İssık-Kuldan görünən mənzərə budur: Türk dünyası artıq gələcəyin layihəsi deyil. O, yeni dünya düzəninin formalaşan güc mərkəzlərindən biridir. Bu proses hələ tamamlanmayıb. Lakin onun istiqaməti artıq müəyyənləşib və geri dönüşü görünmür.
Türk əsrinin Azərbaycan modeli: İlham Əliyevin strateji xətti və sabahın geosiyasəti
İssık-Kul sammiti və Prezident İlham Əliyevin Qırğızıstana dövlət səfəri bir daha göstərdi ki, Azərbaycanın Türk dünyası siyasəti artıq ayrı-ayrı təşəbbüslərdən ibarət deyil. Bu siyasət formalaşmış, konseptual və uzunmüddətli dövlət strategiyasıdır. Son illərdə baş verən hadisələri bir-birindən ayrı qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Şuşa Bəyannaməsi, Türk Dövlətləri Təşkilatının gücləndirilməsi, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə strateji tərəfdaşlıq sazişləri, Orta Dəhlizin inkişafı, Xəzər üzərində yeni logistika imkanlarının yaradılması, Zəngəzur dəhlizinin geosiyasi əhəmiyyətinin davamlı şəkildə gündəmdə saxlanılması və nəhayət, İssık-Kulda verilən mesajlar eyni siyasi xəttin tərkib hissələridir.
Bu gün artıq aydın görünür ki, Prezident İlham Əliyev Türk dünyasını yalnız tarixi və mədəni bağlılıq müstəvisində deyil, yeni dünya düzəninin mühüm siyasi və iqtisadi dayaqlarından biri kimi görür. Bu yanaşma romantik yanaşma deyil, soyuq siyasi hesablamalara əsaslanan strateji baxışdır. Çünki qarşıdakı onilliklərdə dövlətlərin gücü yalnız hərbi potensialla ölçülməyəcək. Nəqliyyat marşrutlarına nəzarət, enerji təhlükəsizliyi, logistika imkanları, rəqəmsal kommunikasiya, ərzaq və su təhlükəsizliyi, investisiya mühiti və siyasi etibarlılıq ən azı hərbi güc qədər əhəmiyyət daşıyacaq. Azərbaycan isə bu istiqamətlərin demək olar ki, hamısında Türk dünyasının əsas iştirakçılarından birinə çevrilib.
Son beş ildə Prezident İlham Əliyevin çıxışlarını ardıcıllıqla izləyənlər görürlər ki, “Türk dünyası bizim ailəmizdir” fikri artıq siyasi şüar olmaqdan çıxaraq konkret dövlət siyasətinə çevrilib. Bu ailənin möhkəmlənməsi üçün Azərbaycan yalnız siyasi dəstək vermir, maliyyə ayırır, investisiya yatırır, infrastruktur qurur, təhsil layihələrində iştirak edir, humanitar proqramlar həyata keçirir. Başqa sözlə, Bakı inteqrasiyanı sözlə deyil, əməli fəaliyyətlə gücləndirir. Müasir dünyada etibarlı tərəfdaşlıq da məhz belə qurulur.
Bu siyasətin daha bir mühüm xüsusiyyəti onun heç bir dövlətə qarşı yönəlməməsidir. Azərbaycan nə yeni blok yaradır, nə də qarşıdurma siyasəti aparır. Əksinə, Prezident İlham Əliyevin diplomatik xətti göstərir ki, Türk dünyasının güclənməsi regional sabitliyə, iqtisadi əməkdaşlığa və Avrasiyada qarşılıqlı faydalı münasibətlərin genişlənməsinə xidmət etməlidir. Məhz buna görə Azərbaycan həm Avropa İttifaqı, həm Çin, həm Mərkəzi Asiya, həm də Türkiyə ilə paralel və balanslı əməkdaşlıq modelini qoruyub saxlaya bilir.
İssık-Kuldan verilən əsas mesaj da məhz budur. Türk dünyası artıq öz gələcəyini başqalarının hazırladığı geosiyasi layihələrdə axtarmır. O, öz gündəliyini özü müəyyənləşdirir, öz iqtisadi məkanını özü formalaşdırır və öz inkişaf modelini özü qurur. Bu proses tələsmədən, emosiyalara qapılmadan, ardıcıl və praqmatik şəkildə həyata keçirilir. Tarix göstərir ki, uzunömürlü siyasi layihələr də məhz belə yaranır.
Azərbaycan bu prosesdə sadəcə iştirakçı deyil. Ölkəmiz təşəbbüs göstərən, ideya irəli sürən, maliyyə ayıran, infrastruktur yaradan və müxtəlif maraqları uzlaşdırmağı bacaran aparıcı dövlətlərdən biridir. Prezident İlham Əliyevin son illərdə həyata keçirdiyi siyasət də bunu təsdiqləyir. Qarabağ Zəfəri Azərbaycanın hərbi və siyasi gücünü nümayiş etdirdisə, Mərkəzi Asiya istiqamətində atılan addımlar ölkəmizin artıq Avrasiyanın yeni geosiyasi memarlarından birinə çevrildiyini göstərir.
İssık-Kul sahilində keçirilən görüşlər gələcəkdə bəlkə də müxtəlif rakurslardan təhlil olunacaq. Sənədlər, iqtisadi razılaşmalar, investisiyalar və siyasi bəyanatlar ayrıca araşdırılacaq. Lakin mənə görə bu səfərin və həmin sammitin ən böyük nəticəsi başqa idi. Orada Türk dünyasının gələcəyi haqqında yüksək pafoslu bəyanatlar verilmədi. Bunun əvəzinə həmin gələcəyin necə qurulacağı nümayiş etdirildi. Məhz buna görə İssık-Kul XXI əsrin Türk dünyası tarixində yadda qalacaq siyasi məkanlardan biri olacaq.
Əminəm ki, qarşıdakı illərdə Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında münasibətlər daha da dərinləşəcək, Türk Dövlətləri Təşkilatı beynəlxalq münasibətlər sistemində daha təsirli aktora çevriləcək və Avrasiyanın yeni geosiyasi xəritəsində türk dövlətlərinin rolu bugünkündən qat-qat böyük olacaq. İssık-Kul bu yolun son dayanacağı deyil. Əksinə, uzun və böyük bir tarixi yolun yeni başlanğıcıdır.
Rauf ARİFOĞLU
