Avqust ayının tən ortası — 15-i xalq təqvimində xüsusi bir dönüş nöqtəsi hesab olunur. Əsrlərdən bəri el arasında tez-tez işlədilən “Avqustun 15-də quyruq dondu” və ya “Quyruq doğdu, quyruq dondu” deyimi də məhz bu tarixlə bağlıdır. Müasir dövrdə havaların hələ də isti keçməsinə baxmayaraq, xalq təfəkküründə bu ifadə yayın pik nöqtəsinin geridə qaldığını və payızın ilk gizli nəfəsinin duyulduğunu simvolizə edir. Bəs bu məşhur deyimin mənşəyi haradan gəlir və söhbət hansı quyruqdan gedir?
Hansı quyruqdan söhbət gedir? Məşhur deyimin tarixçəsi
Bu ifadənin yaranması birbaşa babalarımızın təsərrüfat həyatı, xüsusən qoyunçuluq və təbiət müşahidələri ilə bağlıdır. Qədimdə yaylaq şəraitində çobanlar və elat adamları müşahidə edərdilər ki, avqustun 15-dək olan şiddətli yay istilərində qoyunun quyruq yağı əriyərək yumşaq, axıcı halda olur. Ancaq avqustun 15-dən sonra gecələr havanın temperaturu hiss olunacaq dərəcədə düşür, şeh düşməyə başlayır. Gecə sərinliyi düşən kimi qoyunun quyruğundakı yağ bərkidiyi (donduğu) üçün xalq arasında bu hadisəyə “quyruq dondu” deyilib.
Başqa bir etnoqrafik ehtimala görə, bu deyim səma müşahidələri ilə də əlaqəlidir. Avqust ayının ortalarında üfüqdə görünən müəyyən ulduz bürcünə (“Quyruqlu ulduz” və ya Şəfəq ulduzu) istinadən “Quyruq doğdu” deyilərdi. Bu ulduzun görünməsi gecələrin sərinləməsinin xəbərçisi sayılırdı.
“Quyruq dondu” deyimi nəyi ifadə edir?
Xalq təqviminə görə avqustun 15-i təbiətdə bir neçə vacib dəyişikliyin başlanğıcıdır. İlk növbədə, gündüzlər hava günəşli olsa da, yayın o boğucu, yandırıcı istiləri geridə qalır. Günlər qısalmağa, gecələr isə nəzərəçarpacaq dərəcədə uzanmağa və sərin keçməyə başlayır. “Avqustun 15-dən sonra dənizə və ya suya girilməz” inancı da buradan qaynaqlanır, çünki çayların və dəniz sularının dibi sərinləməyə başlayır. Torpaq yavaş-yavaş soyuyur və gecələr şeh düşməsi intensivləşir.
Müasir iqlim və qədim hikmət: İndi də keçərlidirmi?
Qlobal iqlim dəyişiklikləri səbəbindən günümüzdə avqust ayının sonlarında və hətta sentyabrda belə kəskin istilər müşahidə oluna bilir. Lakin meteo-müşahidələr göstərir ki, avqustun 15-dən sonra atmosfer təzyiqində və rütubətdə dəyişikliklər baş verir, gecə və gündüz temperaturları arasındakı fərq artır.
Babalarımızın heç bir texnologiya olmadan, sırf təbiəti müşahidə edərək formalaşdırdığı bu xalq təqvimi əslində minillik təcrübənin və təbiətlə ahəngdar yaşamağın bariz nümunəsidir. Bir sözlə, “Avqustun 15-də quyruq dondu” demək “Yay bitdi, payıza hazırlaşın, gecənin sərinliyinə aldanmayın” mesajıdır. Gündüzlər hələ isti olsa da, təbiət artıq öz ritmini payıza doğru dəyişir.
Şahanə Rəhimli
Musavat. com
