Mart soyqırımları erməni millətçilərinin etnik təmizləmə siyasətinin bir tərkib hissəsiidi
Ermənilərintarixnmüxtəlifdövrlərindəsoydaşlarımıza, xüsusilətürklərəqarşıetniktəmizləmə, deportasiyavəsoyqırımcinayətlərixüsusiamansızlıqlahəyatakeçirilib.Xalqımızınbaşınagətirilənəndəhşətlifaciələrdənbiridə 1918-ci ilinmart-aprelaylarındaBakıSovetininmandatıaltındafəaliyyətgöstərəndaşnak-bolşeviksilahlıdəstələritərəfindənxüsusiqəddarlıqlatörədilmişkütləviqırğınlardır. Bakışəhərində, habeləBakıquberniyasınadaxilolandigərşəhərvəqəzalarda o müdhişgenlərdəonminlərlədincsakinetnikvədinimənsubiyyətinəgörəqətləyetirilmiş, insanlarişgəncələrəməruzqalmışdır.Yaşayışməntəqələridağıdılmış, mədəniyyətabidələri, məscidvəqəbiristanlıqlaryerlə-yeksanedilmişdir.Şəhərdə BakıSovetinin erməni daşnak-rusbolşevikqüvvələriazərbaycanlılaraqarşıqanlıqırğınlarızamanıictimaivəşəxsibinalaradaçoxböyükziyandəymişdir. Beləki, “Açıqsöz” və “Kaspi” qəzetlərininredaksiyalarıyandırılmış, Bakıdaəniriməscidbombalanmışdı. BakıdaİsmailiyyəXeyriyyəCəmiyyətininbinası, ŞirvanşahlarSarayı ansambılınadaxilolan ХIV əsrdətikilmişKeyqubadməscidinirusəsgərləriermənilərləbirlikdəyandırıbkülədöndərmişdilər
Dahadaazğınlaşanermənimillətçiləriqeyri-insaniəməllərinidavametdirərəksonrakıgünlərdəQarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan, Şirvan, İrəvanvədigərbölgələrdəkütləviqətllər, talanlarvəetniktəmizləmələrhəyatakeçiriblər.
Araşdırmalardanməlumolurki, 1918-ci ilin 30 mart – 3 apreltarixlərindəBakışəhərində, eləcədəQarabağ, Naxçıvan, Şamaxı, Quba, Xaçmaz, Lənkəran, Salyan, ZəngəzurvədigərərazilərdəBakıSovetiqoşunları vədaşnakermənisilahlıdəstələri 30 mindənçoxazərbaycanlınıqətləyetirmiş, 10 minlərləinsanıöztorpaqlarındanqovmuşlar.MartsoyqırımlarıözamansızlığınavəmiqyasınagörətəkcəAzərbaycantarixindədeyil, bəşərtarixindədəənqanlıfaciələrdənbiridir. Ermənicəlladlarıuşaq, qoca, qadındemədəndincəhalinikütləvisurətdəqətləyetirilmiş, onminlərləazərbaycanlıiləyanaşı, minlərlələzgi, yəhudi, rus, avarvətalışmilliyyətinəmənsubinsanlarıqılıncdan, süngüdənkeçirərəkdiri-diriyandırmış, millimemarlıqincilərini, məktəbləri, xəstəxanaları, məscidvəmədəniabidələridağıtmışlar.
GünümüzəqədərŞamaxıhadisələriiləəlaqədarilkinməlumatmənbələrininböyükhissəsiməhvolduğuüçünvətədqiqatişlərihələdədavametdirildiyisəbəbindənermənicinayətlərinintammənzərəsiformalaşmayıb.EkspertlərinrəyinəəsasənŞamaxının 72 kəndindəermənilərtərəfindən 7 minnəfərin, o cümlədən 1653 qadınvə 965 uşağınöldürdüyübildirilir.
Şamaxı əhalisi ermənilərin, eləcədəonlaraköməkedənmolokanların, onlarınüzərinəqəflhücumedəcəklərinigözləmirdilər. Çünki, onlaruzunillərboyuhəmişədincyaşamışdılar. Hətta, 1905–1906-cı illərqırğınlarızamanı Şamaxıda ciddiqarşıdurmaqeydəalınmamışdı. LakinŞaumyanınfitvasıiləermənidaşnak – rusbolşeviksilahlıdəstələri, ŞamaxıdaSovethakimiyyətiqurmaqadıaltında, Bakıda törədikləridəhşətliqırğındansonraikinciqırğınıŞamaxıqəzasındatörətmişdi. 1919-cu ilmartın 30-da Bakıdanəşrolunan “Azərbaycan” qəzetində (rusdilində) Şamaxıhadisəsiiləbağlı “Şamaxınınsongünləri” başlığıaltındayazıçapoolunmuşdur. HəminyazıdaermənilərinŞamaxıdatörətdikləriqırğınlarınsəbəblərıvəbuqırğınıntörətdiyifaciələrəksolunmuşdu. Qəzetyazırdıki, cəbhədənqayıdanerməniəsgərləriözləriiləbir, həttaikisilahgətirirdilərvəbusilahlarıdasonradanözhəmyerlilərinəpaylayırdılar.Qəzetinməlumatınagörə 1918-ci ilinyanvarındanburayaBakıdanemissarlargələrəkermənilərarasındamüsəlmanlarınəleyhinəgenişəks – təbliğataparmağabaşlamışdılar.Onlaryalnız ermənilər arasındadeyil, eynizamandamolokanvəyəhudilərarasındadatəbliğataparmışdılarki, güyamüsəlmanlarsiziqıracaqlar. Halbuki, uzunillərboyubiryerdəyaşayanmolokanvəyəhudilərləbirdəfədəolsunyerliazərbaycanəhalisiarasındaqarşıdurmayaranmamışdı. Beləbirağırvaxtda, Şamaxını tərkedənrusəsgərləridəözhərbihissələrivəsilahlarınıermənilərətəhvilveribgedirdilər. BununmüqabilindəŞamaxıdaazərbaycanlılarınnəhərbihissəsi, nədəsilahlıdəstəsiyoxidi. Hətta, yerliziyalılar, xüsusənmüsəlmandindarlarıhərhansıqarşıdurmanınbaşverməməsiüçünbütünqüvvələrinisərfetmişdilər. Lakin St. Şaumyanın rəhbərliketdiyiBakıSovetiermənihərbihissələriniŞamaxıyagöndərərəkyerliazərbaycanlılaraqarşıdəhşətliqırğınlartörətmişdilər.
ErmənilərinQubadatörətdikləricinayətlərdə,öznövbəsindəmisilsizvəhşiliknümunəsidir.Qubaqırğınlarızamanışəhərdə öldürülənlərintəxminisayının 2900-dək, Qubaqəzasıüzrəümumilikdəisə 4000 nəfərdənartıqolduğuqeydolunur. BusoyqırımınəticəsindəQubaqəzasının 122 kənditamamilədağıdılmış, 2750-dən çoxevtamamiləyandırılmışdır. Tədqiqatzamanı o daməlumolduki, ermənilərdincəhaliyədivantutanzamanodlusilahdanistifadəetməyiblər. Aşkarlanankəlləvədigərinsansümüklərindəgülləyeriyoxdur.Onlarınhamısıkütalətlərləöldürülüb.Azərbaycanxalqınaqarşıtörədilmişbütünsoyqırımfaciələriniqeydetməkməqsədiilə 1998-ci ilmartın 26-da UluÖndər HeydərƏliyev “Azərbaycanlılarınsoyqırımıhaqqında” Fərmanimzalamışdır.SözügedənFərmanlamartın 31-i “AzərbaycanlılarınSoyqırımıGünü” elanedilmişdir.Fərmanda deyilirdi: “Azərbaycanın XIX-XX əsrlərdəbaşverənbütünfaciələritorpaqlarınınzəbtiiləmüşayiətolunaraq, ermənilərinazərbaycanlılaraqarşı düşünülmüş, planlısurətdəhəyatakeçirdiyisoyqırımısiyasətininayrı-ayrımərhələlərinitəşkiletmişdir.Buhadisələrinyalnızbirinə – 1918-ci ilmart soyqırımınasiyasiqiymətverməkcəhdigöstərilmişdir.AzərbaycanXalq Cümhuriyyətinin varisikimi Azərbaycan Respublikasıbugün onunaxıraqədərhəyatakeçirəbilmədiyiqərarlarınməntiqidavamıolaraqsoyqırımıhadisələrinəsiyasiqiymətverməkborcunutarixinhökmükimiqəbuledir”.HəminFərmanınicrasınınardıcılvəmütəşəkkilşəkildəhəyatakeçirilməsiiləbağlıUluÖndər HeydərƏliyev 30 mart 1999-cu ildətədbirlərplanı təsdiqetmişdir.
UluÖndər HeydərƏliyevtərəfindənimzalananFərmandansonrahəmintarixinöyrənilməsiistiqamətindəmühümişlərgörülmüş, çoxluəsərləryazılmışvəəcnəbidillərətərcüməolunmuşdur.
XalqımızaqarşıermənidaşnaklarınıntörətdikləribəşəricinayətlərbarədəhəqiqətlərinölkəvədünyaictimaiyyətinədahadolğunçatdırılmasıməqsədiləPrezidentİlhamƏliyev 2018-ci ilyanvarın 18-də “1918-ci ilazərbaycanlılarınsoyqırımının 100 illiyihaqqında” Sərəncamimzalamışdır. SərəncamlaAzərbaycanRespublikasıPrezidentininAdministrasiyasına 1918-ci ilazərbaycanlılarınsoyqırımınınyüzüncüildönümünəhəsrolunmuştədbirlərplanınınhazırlanıbhəyatakeçirilməsinintəminedilməsitapşırılmış, həmçininMilliMəclisəsoyqırımın 100 illiyiiləbağlıxüsusiiclasınkeçirilməsitövsiyəedilmişdir.
ŞeydaƏzizqızı
«AranMedia» GROUP-undirektoru
