Akif Nəsirli: “Fermerə yalnız əkin üçün deyil, məhsulunu sərfəli qiymətə satması üçün də dəstək verilməlidir”
Regionların sosial-iqtisadi inkişafında kənd təsərrüfatı mühüm rol oynayır. Aqrar sahənin inkişafı kənd yerlərində məşğulluğun artırılması, əhalinin gəlirlərinin yüksəldilməsi, ərzaq təhlükəsizliyinin təmin olunması və yerli istehsalın genişləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sahəyə dövlət dəstəyi və fermerlərə subsidiyaların ayrılması da məhz həmin məqsədlərə xidmət edir. Lakin kənd təsərrüfatında istehsalın artması ilə yanaşı, fermerlərin bu fəaliyyətdən nə qədər qazanc əldə etməsi də əsas məsələlərdən biridir.
İstehsal göstəricilərinin yüksəlməsi fermerin maddi vəziyyətinin yaxşılaşması demək deyil. Əgər torpaq sahibi məhsul yetişdirmək üçün çəkdiyi xərcləri satışdan əldə etdiyi gəlirlə tam qarşılaya bilmirsə, onun təsərrüfatını genişləndirmək, yeni texnika almaq və istehsala əlavə sərmayə qoymaq imkanları məhdudlaşır. Belə vəziyyət uzun müddətdə kənd yerlərində iqtisadi fəallığa, məşğulluğa və aqrar sektorun dayanıqlı inkişafına da mənfi təsir göstərə bilər.
Azərbaycanda regionların sosial-iqtisadi inkişafı, kənd yerlərində iş imkanlarının artırılması və yerli istehsalın genişləndirilməsi istiqamətində müxtəlif dövlət proqramları həyata keçirilib. 2004-2018-ci illərdə regionların inkişafı üzrə dövlət proqramlarının icrası dövründə kənd təsərrüfatı 1,7 dəfə artıb. 2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında isə ölkədə 10 milyard 57,4 milyon manatlıq kənd təsərrüfatı məhsulu istehsal olunub. Bu, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə real ifadədə 2,6 faiz artım deməkdir.
Aqrar sahənin inkişafı üçün fermerlərə subsidiyalar verilir, istehsal vasitələrinin əldə edilməsinə dəstək göstərilir, suvarma imkanlarının yaxşılaşdırılması və kənd təsərrüfatı məhsullarının emalının təşviqi istiqamətində tədbirlər görülür. 2026-2030-cu illər üçün kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalına dair Dövlət Proqramı da sahənin inkişafı ilə bağlı yeni hədəfləri müəyyənləşdirir.
Aqrar sahə üzrə ekspert, iqtisadçı Akif Nəsirli “Yeni Müsavat”a açıqlamasında bildirib ki, fermerlərə verilən subsidiyalar kənd təsərrüfatının inkişafı və yerli istehsalın artırılması baxımından mühüm dəstəkdir. Lakin bu vəsaitlərin fermerlərin bütün xərclərini qarşılaması və onlara kifayət qədər gəlir qazandırması təsərrüfatın ölçüsündən, becərilən məhsuldan və regionun şəraitindən asılıdır.
Akif Nəsirli
Ekspertin sözlərinə görə, toxum, gübrə, yanacaq, suvarma, texnika və işçi qüvvəsi xərcləri fermerlərin əsas xərc istiqamətləridir. Bu xərclərin artması dövlət dəstəyinin real təsirini azalda bilər. Xüsusilə kiçik təsərrüfatlar üçün istehsal xərclərinin yüksəlməsi və bazarda qiymətlərin dəyişməsi ciddi maliyyə çətinlikləri yaradır.
Fermerin qazancını müəyyən edən əsas amillərdən biri məhsulun satış qiymətidir. İstehsalçı məhsulu yetişdirmək üçün aylarla əmək sərf edir, vəsait xərcləyir, hava şəraiti və digər risklərlə üzləşir. Lakin məhsul yığıldıqdan sonra onu bazara çıxarmaq, alıcı tapmaq və sərfəli qiymətə satmaq heç də həmişə asan olmur. Bəzi hallarda fermer məhsulunu aşağı qiymətə satmağa məcbur qalır. Çünki məhsulun saxlanılması üçün anbarı, soyuducu qurğusu və ya satış üçün alternativ kanalı yoxdur.
Akif Nəsirli hesab edir ki, dövlət dəstəyinin səmərəliliyini artırmaq üçün yalnız subsidiyaların məbləğinə deyil, onların fermerlərin real ehtiyaclarına uyğunluğuna da diqqət yetirilməlidir. Onun fikrincə, aqrar siyasət istehsalın təşviqi ilə məhdudlaşmamalı, məhsulun saxlanılması, daşınması və satışını da əhatə etməlidir.
Suvarma sistemlərinin yaxşılaşdırılması, güzəştli maliyyələşmə imkanlarının genişləndirilməsi və aqrar sığortanın təşviqi fermerlərin üzləşdiyi riskləri azaltmağa kömək edə bilər. Bununla yanaşı, anbar və soyuducu infrastrukturunun inkişafı məhsulun dərhal və aşağı qiymətə satılması zərurətini azaldar. Fermer məhsulunu daha uzun müddət saxlaya bildikdə bazardakı qiymət dəyişikliklərini nəzərə alaraq daha əlverişli satış vaxtı seçmək imkanı qazanır.
Digər vacib məsələ fermerlərin bazarlara birbaşa çıxışının təmin edilməsidir. İstehsalçılarla ticarət şəbəkələri, emal müəssisələri və digər iri alıcılar arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi məhsulun satışını asanlaşdıra bilər. Kooperativlərin gücləndirilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Bir neçə fermerin birləşərək məhsul istehsalı, saxlanması və daşınmasını təşkil etməsi xərcləri azaltmağa, bazarlıq imkanlarını genişləndirməyə və alıcılarla daha əlverişli şərtlərlə razılaşmağa şərait yarada bilər.
Fermerlərin gəlirlərinə təsir göstərən digər amil məhsuldarlıqdır. Torpağın düzgün becərilməsi, keyfiyyətli toxumdan istifadə, müasir texnologiyaların tətbiqi və suvarmanın səmərəli təşkili eyni sahədən daha çox məhsul əldə etməyə imkan verir. Lakin bu yeniliklərin tətbiqi üçün fermerlərin maliyyə və bilik imkanları da nəzərə alınmalıdır. Aqrar sahədə məsləhət xidmətlərinin genişləndirilməsi və müasir təsərrüfatçılıq üsullarının öyrədilməsi istehsalın səmərəliliyini yüksəldə bilər.
Bununla yanaşı, fermerin gəliri hesablanarkən yalnız satışdan əldə etdiyi vəsait deyil, bütün istehsal xərcləri nəzərə alınmalıdır. Məhsulun yüksək məbləğə satılması mütləq böyük qazanc əldə edilməsi demək deyil. Toxum, gübrə, yanacaq, suvarma, əməkhaqqı, texnika və daşınma xərcləri çıxıldıqdan sonra fermerin sərəncamında qalan məbləğ onun real gəlirini göstərir. Buna görə də aqrar sahədə qiymətləndirmə zamanı istehsal həcmi ilə yanaşı, təsərrüfatların rentabelliyi və fermerlərin gəlirlərinin dinamikası da diqqətdə saxlanılmalıdır.
Akif Nəsirlinin fikrincə, subsidiyalar fermerin istehsala başlamasına və xərclərinin bir hissəsini qarşılamağa kömək etsə də, təkbaşına davamlı gəlirliliyi təmin etmir. Əsas məqsəd fermerə yalnız əkin üçün dəstək vermək deyil, onun yetişdirdiyi məhsulu sərfəli qiymətə satmasına və real qazanc əldə etməsinə şərait yaratmaqdır.
Beləliklə, kənd təsərrüfatının inkişafı yalnız istehsal göstəricilərinin artması ilə ölçülməməlidir. Fermerin gəliri, məhsulun maya dəyəri, satış imkanları və bazardakı mövqeyi də aqrar siyasətin nəticələrini müəyyən edən əsas göstəricilər sırasındadır. Dövlət dəstəyi istehsal, sığorta, logistika, emal və satış mexanizmlərini birləşdirən vahid yanaşma əsasında qurulduğu halda həm fermerlərin gəlirlərinin artmasına, həm də regionların sosial-iqtisadi inkişafına daha böyük töhfə verə bilər.
Yazını hazırladı: Afaq MİRAYİQ
