Qiymət artımı: təbiidir, yoxsa süni?
Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidmətinin ötən gün keçirilmiş “2020-ci ilin yekunları” adlı onlayn konfransında Xidmətin rəis müavini Məmməd Abbasbəyli bildirib ki, hazırda qiymətlərin süni artırılması üzrə hansısa qanun pozuntusu aşkar edilməyib. O vurğulayıb ki, müəyyən kateqoriya məhsulların (şəkər tozu və yağı nəzərdə tutub) qiymətləri qlobal bazarlarda yüksəlməkdədir. Ölkəmizdə isə bu məhsulların böyük həcmdə istehsalı yoxdur: “Biz dünya birjalarını da izləyirik və görürük ki, qlobal birjalarda bahalaşmalar baş verir və bununla əlaqədar olaraq Azərbaycanda da qiymət artımları yaranır”. Xidmətin rəis müavini deyib ki, ərzaq məhsulları üzrə 57 adda, meyvə-tərəvəz məhsulları üzrə 28 adda, tikinti məhsulları üzrə isə 51 adda məhsulun monitorinqini aparırlar.
ARANTV.AZ Dövlət Statistika Komitəsinə istinadən xatırladır ki, 2021-ci ilin yanvar ayında istehlak qiymətləri indeksi (Bu göstərici müəyyən dövr ərzində istehlak edilən malların və xidmətlərin dəyişməz qaldığı şəraitdə əhalinin istehlak xərclərinin ümumi məbləğinin dəyişməsini əks etdirir) 2020-ci ilin yanvar ayına nisbətən 103,3 faiz, o cümlədən ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatları üzrə 104,6 faiz, qeyri-ərzaq məhsulları üzrə 103,5 faiz, əhaliyə göstərilmiş ödənişli xidmətlər üzrə 101,3 faiz təşkil edib.
Həmçinin 2021-ci ilin yanvar ayında istehlak qiymətləri indeksi əvvəlki aya nisbətən 101,2 faiz təşkil edib. Ay ərzində ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatları üzrə istehlak qiymətləri indeksi əvvəlki aya nisbətən 101,4 faiz təşkil edib və daha çox bahalaşma unun, yumru düyünün, manna və qarabaşaq yarmasının, makaron məmulatlarının, kolbasa məmulatlarının, təzə balığın, südün, qatılaşdırılmış şəkərli südün, yoqurtun, xamanın, pendirin, yumurtanın, kərə, zeytun, günəbaxan və qarğıdalı yağlarının, naringinin, almanın, armudun, heyvanın, narın, xurmanın, fındığın, kələmin, xiyarın, bibərin, badımcanın, balqabağın, çuğundurun, yerkökünün, kartofun, soğanın, sarımsağın, şəkər və şəkər tozunun, meyvə şirəsinin, pivənin qiymətində qeydə alınıb.
Ay ərzində faiz etibarilə daha çox bahalaşan yumurta (5,9 faiz), tərəvəzlər (5,9 faiz), meyvələr (3,2 faiz) olub. M.Abbasbəylinin dünya birjalarında bahalaşdığını vurğuladığı kərə və bitki yağları 1 faiz, şəkər tozunun aid olduğu məhsul qrupunda isə 1,2 faiz bahalaşma qeydə alınıb.
Qeyd edək ki, yumurta ölkədə tam şəkildə özünütəminetmə səviyyəsinə məhsulların sırasındadır. Həmçinin meyvə və tərəvəz də bu siyahıya daxildir və ölkədən onların ixracı da həyata keçirilir.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2019-cu ildə ölkədə makaron məmulatları ilə özünütəminetmə səviyyəsi 24,7 faiz, bitki yağları üzrə 33,6 faiz, kərə yağı üzrə 69,5, meyvə və tərəvəz şirələri üzrə 126,7 faiz, pendir üzrə 87,7 faiz, şəkər üzrə 75 faiz, balıq və balıq məhsulları üzrə 82,2 faiz, süd və süd məhsulları üzrə 86,3 faiz olub. Ötən müddətdə ölkədə bu məhsullar istehsalının əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına, istehlakının və ixracının isə artmasına rast gəlinmədiyini nəzərə alanda, qiymət artımının özünütəminetmə ilə ciddi bağlantısının olmadığı üzə çıxır.
Həmçinin dünya bazarlarında ərzaq qiymətlərinin artması da yeni proses deyil. Son müddətdə bahalaşma daha çox buğda ilə bağlıdır və bunun yerli bazara təsirini minumuma endirmək üçün tədbirlərə başlanılıb. Bu baxımdan həmin məhsullar üzrə qiymətə özünütəminetmə səviyyəsi yox, mövsümi amillərin daha çox təsiretmə ehtimalı yaranır. Ancaq müqayisənin qış ayları üzrə aparıldığını nəzərə alanda, bu amilin burada ciddi təsir malik olduğunu demək çətindir.
Eyni zamanda, yanvar ayının əksər günlərində pandemiyadan irəli gələn karantin tədbirləri səbəbindən əksər qeyri-ərzaq məhsullarının satışını həyata keçirən subyektlər fəaliyyət göstərməsə də bu qrupdan olan məhsullar üzrə istehlak qiymətləri indeksi əvvəlki aya nisbətən 102,5 faiz təşkil edib. Dövlət Statistika Komitəsi qiymət artımını Aİ-92 markalı avtomobil benzininin və dizel yanacağının pərakəndə satış qiymətlərinin artırılması, habelə pambıq parçaların, yağlı və sulu boyaların, divar kağızlarının, kəsilmiş taxtanın, kərpicin, sementin, soyuducuların, paltaryuyan maşınların, kondisionerlərin, tozsoranların, televizorların, noutbukların və zərgərlik məmulatlarının qiymətlərində bahalaşmanın müşahidə olunması ilə izah edib.
Hərçənd ki, Komitənin digər statistika görə, ötən ay 2020-ci ilin yanvar ayı ilə müqayisədə ölkənin pərakəndə ticarət dövriyyəsi real ifadədə 1,4 faiz, o cümlədən qeyri-ərzaq malları üzrə 4,8 faiz azalıb, ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatları üzrə isə 1,8 faiz artıb.
Bütün bunların fonunda qiymət artımının tələb-təkliflə elə də böyük əlaqəsinin olmadığı ortaya çıxır. Bu isə subyektiv amillərin qiymət artımında daha böyük rola malik olduğunu nümayiş etdirir.
