Yaponiya və ABŞ-ın valyuta bazarında nadir birgə müdaxiləsi dolların mövqeyini silkələdi- Azərbaycana nə vəd edir?
Dünya valyuta bazarında son günlərin ən diqqətçəkən hadisələrindən biri dolların yen qarşısında kəskin ucuzlaşmasıdır. Daha önəmlisi isə bu dəfə söhbət yalnız Yaponiya Mərkəzi Bankının və ya Tokio hökumətinin birtərəfli addımından getmir. Yaponiya hökuməti avqustun 2-də ABŞ-la koordinasiyalı şəkildə yen almaqla valyuta bazarına müdaxilə etdiyini rəsmən təsdiqləyib. Reuters bunu 2011-ci ildən bəri ABŞ və Yaponiya arasında ilk belə koordinasiyalı müdaxilə kimi qiymətləndirir.
Musavat.com xəbər verir ki, Rusiyanın “Vzqlyad” nəşri bu barədə geniş təhlil dərc edib.
“”Reuters”-in hesablamalarına görə, Yaponiya yenin məzənnəsini dəstəkləmək üçün təxminən 59 milyard dollara qədər vəsait istifadə etmiş ola bilər. Nəticədə yen dollar qarşısında bir neçə gün ərzində ciddi möhkəmlənib.Bu, ilk baxışdan paradoksal görünür: ABŞ niyə öz valyutasının ucuzlaşmasına şərait yaratsın?Əslində məsələ sadəcə dolların zəiflədilməsi deyil. Burada həm Yaponiya iqtisadiyyatının, həm ABŞ dövlət borc bazarının, həm də qlobal maliyyə sabitliyinin qorunması ilə bağlı daha geniş maraqlar toqquşur. Yen uzun müddət ərzində dollar qarşısında ciddi təzyiq altında idi. Dolların 160 yen həddini keçməsi və məzənnənin son onilliklərin ən zəif səviyyələrinə yaxınlaşması Tokio üçün artıq sadəcə ixracatçıların maraqları məsələsi deyil, inflyasiya və əhalinin alıcılıq qabiliyyəti məsələsinə çevrilmişdi.Yaponiyanın enerji və digər mühüm məhsullar üzrə idxaldan asılılığı zəif yenin iqtisadiyyat üçün mənfi tərəflərini artırır. Milli valyuta ucuzlaşdıqca neft, qaz, ərzaq və digər idxal məhsulları bahalaşır. Bu isə əhalinin real gəlirlərinə və şirkətlərin xərclərinə təzyiq yaradır.Məhz buna görə Tokio yenin daha da zəifləməsinin qarşısını almağa çalışır.Amma problemin digər tərəfi də var. Yaponiya son dərəcə yüksək dövlət borcuna malikdir və dövlət istiqrazlarının gəlirliliyinin artması borcun xidmət xərclərini ağırlaşdırır. Yenə olan təzyiq və Yaponiya istiqraz bazarındakı gərginlik bir-birini gücləndirə bilər” deyə, təhlildə bildirilir.
“Bəs Vaşinqton niyə bu əməliyyata qoşuldu” sualına gəlincə, nəşrə görə, ABŞ üçün məsələ yalnız yenin taleyi deyil: “Vaşinqton Yaponiya maliyyə sistemində kəskin destabilizasiyanın qlobal bazarlara, xüsusilə də ABŞ dövlət istiqrazlarına keçməsində maraqlı deyil.Yaponiya ABŞ xəzinə istiqrazlarının ən böyük xarici sahiblərindən biridir. Bu səbəbdən Tokio yenin müdafiəsi üçün böyük həcmdə ABŞ aktivlərini satmağa məcbur qalarsa, Treasuries bazarında əlavə satış təzyiqi yarana və ABŞ-da borclanma xərcləri yüksələ bilər. Məhz buna görə ABŞ xəzinədarlığının Yaponiya ilə koordinasiyası mühüm əhəmiyyət daşıyır. ABŞ maliyyə naziri Skott Bessent artıq belə müdaxilələrin təkrarlanmasına hazır olduğunu bildirib. O, eyni zamanda Yaponiyanın ABŞ istiqrazlarını kütləvi şəkildə satmasının qarşısını almaq üçün Federal Ehtiyat Sisteminin FIMA repo mexanizminin imkanlarının genişləndirilməsini müdafiə edib.Başqa sözlə, Vaşinqton Tokioya mesaj verir: yenin sabitləşdirilməsinə kömək edəcəyik, amma bunun üçün ABŞ dövlət istiqrazlarının kütləvi satışına ehtiyac yaranmasın.Bu, dollar üçün müəyyən zəifləmə, ABŞ maliyyə sistemi üçün isə daha böyük riskin qarşısının alınması deməkdir.”
O da bildirilir ki, Cənubi Koreya da oyundadır: “Cənubi Koreya da zəif vonun yaratdığı problemlərlə üzləşir. Seul iyulun əvvəlində Yaponiya və digər əsas tərəfdaşlarla valyuta bazarları barədə sıx əlaqə saxladığını açıqlamışdı. Cənubi Koreyanın maliyyə rəsmisi vonun iqtisadi fundamental göstəricilərə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə uyğunsuzlaşdığını bildirmişdi.Lakin hazırkı mərhələdə bunu Yaponiya və Cənubi Koreyanın ABŞ-a qarşı vahid, rəsmi valyuta müdaxiləsi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Təsdiqlənmiş əsas koordinasiyalı əməliyyat ABŞ-Yaponiya xətti üzrə baş verib.Bununla belə, Asiyanın iki böyük iqtisadiyyatının milli valyutalarının sabitləşdirilməsi istiqamətində eyni vaxtda hərəkət etməsi dolların regional mövqeyinə əlavə təzyiq yarada bilər.”
O da bildirilir ki, Əgər Yaponiya, Cənubi Koreya və digər Asiya ölkələri öz valyutalarının həddindən artıq zəifləməsinin qarşısını almaq üçün dollara qarşı daha fəal müdaxilələrə başlasalar, qlobal valyuta bazarında yeni mərhələ yarana bilər.:”Bu halda ölkələr bir-birinin ixrac rəqabət qabiliyyətinə təsir göstərən məzənnələri dəyişməyə çalışacaq.Bir tərəfdə ABŞ-ın daha zəif dollarla ixracı stimullaşdırmaq istəyi, digər tərəfdə isə Asiya ölkələrinin milli valyutalarının kəskin ucuzlaşmasına imkan verməmək siyasəti dayanacaq.Bu, klassik mənada valyuta müharibəsi olmasa da, onun ayrı-ayrı elementlərini xatırlada bilər”.
Bəs Azərbaycana nə təsiri olacaq?
Azərbaycan üçün əsas məsələ dolların yen və von qarşısında ucuzlaşmasından daha çox dolların dünya bazarında ümumi trendidir. Hazırda Azərbaycanın valyuta bazarında vəziyyət kifayət qədər fərqlidir. Azərbaycan Mərkəzi Bankının məlumatına görə, 2026-cı ilin ilk yarısında valyuta bazarında təklif tələbi üstələyib və Mərkəzi Bank alışyönlü müdaxilələr həyata keçirib. İyun ayında 394 milyon dollar alınıb, ilin əvvəlindən Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları 1,64 milyard dollar artıb. İyunun sonunda rəsmi valyuta ehtiyatları 13,16 milyard dollara çatıb. Bu səbəbdən Yaponiya-ABŞ müdaxiləsinin manata dərhal və kəskin təzyiq yaratması gözlənilmir. Azərbaycan üçün hazırkı mərhələdə əsas risk dolların zəifləməsi yox, qlobal valyuta bazarında qeyri-sabitliyin artmasıdır. ABŞ-Yaponiya müdaxiləsi uzunmüddətli trendə çevrilərsə, dolların nisbətən zəifləməsi Azərbaycanın enerji ixracatına və valyuta gəlirlərinə dolayı olaraq müsbət təsir göstərə bilər. Lakin bu proses neft qiymətlərinin dinamikasından, ABŞ-ın faiz siyasətindən və qlobal risk iştahından asılı olacaq.Manat baxımından isə qısa müddətdə ciddi təhlükə görünmür. Azərbaycanın cari hesab profisiti, valyuta bazarında təklifin üstünlüyü və artan ehtiyatlar milli valyuta üçün əsas dayaq olaraq qalır.Əsas diqqət edilməli məsələ isə başqadır: əgər Yaponiya və ABŞ-ın bu addımı qlobal valyuta siyasətində yeni koordinasiyanın başlanğıcıdırsa, onda Bakı üçün əsas sual dolların neçə faiz ucuzlaşması deyil, neftin və dünya ticarətinin bu yeni maliyyə düzəninə necə reaksiya verəcəyidir.
