Bakıdakı Mərkəzi Klinik Xəstəxanada ağır xəstəyə meyitdən ürək transplantasiyası həyata keçirilib. Məlumatına görə, əməliyyata tanınmış kardioloq-cərrah, professor Kamran Musayev rəhbərlik edib. Artıq xəstənin evə yola salındığı bildirilir.
Kamran Musayev donorun ailəsinə – verdikləri humanist qərarla orqan çatışmazlığından əziyyət çəkən bir neçə insana yaşamaq ümidi bəxş etdiklərinə görə təşəkkür edib. Bu o deməkdir ki, meyitin digər orqanları da orqan çatışmazlığından əziyyət çəkən xəstələrə transplantasiya edilib.
Xatırladaq ki, ötən il Azərbaycanda və Cənubi Qafqazda ilk dəfə Mərkəzi Klinik Xəstəxanada ürək transplantasiyası həyata keçirilmişdi. Lakin təəssüf ki, həmin şəxs bir neçə gün öncə yıxılıb və başından aldığı xəsarətdən dünyasını dəyişib.
Bəs orqan transplantasiyasını, özəlliklə ürək köçürülməsini uğurlu edən əsas amillər hansılardır? O sırada donorun və ya xəstənin yaşı nə dərəcədə önəm kəsb edir? Hazırda ölkədə ürək köçürülməsi gözləyən nə qədər xəstə var? Donorun və xəstənin yaşı nə dərəcədə əhəmiyyətlidir?
Musavat.com xəbər verir ki, ürək transplantasiyası üzrə beynəlxalq klinik tövsiyələri hazırlayan Beynəlxalq Ürək və Ağciyər Transplantasiyası Cəmiyyətinin 2024-cü il təlimatında 70 yaşdan yuxarı xəstələrin də ürək transplantasiyası üçün qiymətləndirilə biləcəyi qeyd olunur. Belə hallarda xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti, yanaşı xəstəlikləri, fiziki imkanları və əməliyyatdan sonrakı müalicəyə uyğunluğu nəzərə alınır. Başqa sözlə, insanın təqvim yaşı öz-özlüyündə ürək transplantasiyasına maneə sayılmamalıdır.
Bununla belə, donorun yaşı da mühüm amildir. 2019-cu ildə “Ürək və Ağciyər Transplantasiyası Jurnalı”nda dərc edilmiş, 64 354 ürək transplantasiyasını əhatə edən araşdırmada donorun və resipiyentin yaşının əməliyyatdan sonrakı sağqalma ilə əlaqəsi öyrənilib. Nəticələr donorun yaşının erkən ölüm riski ilə daha güclü əlaqə göstərdiyini ortaya qoyub. Donorun yaşı artdıqca qısamüddətli və uzunmüddətli risklərin də yüksələ bildiyi müəyyən edilib.
Ancaq bu, yaşlı donorların ürəklərinin yararsız olması demək deyil. Əsas məsələ ürəyin funksional vəziyyətinin, mümkün xəstəliklərin və digər risk amillərinin qiymətləndirilməsidir. Eyni zamanda, gənc donorun ürəyinin köçürülməsi də öz-özlüyündə uğura zəmanət vermir.
Əməliyyatın uğuruna təsir edən digər amillər
Beynəlxalq Ürək və Ağciyər Transplantasiyası Cəmiyyətinin donor ürəyinin seçilməsi ilə bağlı elmi tövsiyələrində orqanın funksional vəziyyəti, donorla xəstənin bədən ölçülərinin uyğunluğu, ürəyin tac damarlarında xəstəliklərin və ürək əzələsində struktur dəyişikliklərinin olub-olmaması mühüm meyarlar kimi göstərilir.
Bundan başqa, donorun ürəyi götürüldükdən sonra onun qan dövranından kənarda qaldığı müddət də əhəmiyyətlidir. Bu müddətin uzanması transplantasiya edilmiş orqanın fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə donorun müəyyənləşdirilməsi, orqanın götürülməsi, daşınması və resipiyentə köçürülməsi prosesləri diqqətlə əlaqələndirilməlidir.
Transplantasiyadan sonrakı dövr də az əhəmiyyət daşımır. Orqanizmin köçürülmüş ürəyi rədd etməsinin qarşısının alınması, infeksiyalara nəzarət, immuniteti zəiflədən dərmanların düzgün qəbulu və müntəzəm tibbi müayinələr uzunmüddətli nəticələrə təsir edir. Xəstənin evə buraxılması sevindirici mərhələ olsa da, transplantasiyanın uzunmüddətli uğuru barədə nəticə çıxarmaq üçün sonrakı müşahidələr də vacibdir.
Ürək köçürülən insanlar nə qədər yaşayır?
Beynəlxalq Ürək və Ağciyər Transplantasiyası Cəmiyyətinin reyestr məlumatlarına əsasən, 1992–2017-ci illərdə ürək transplantasiyası keçirmiş xəstələr arasında median sağqalma müddəti 11,9 il olub. Bu göstərici “Ürək və Ağciyər Transplantasiyası Cəmiyyətinin məlumatları”nda təqdim edilib.
Median sağqalma müddəti xəstələrin yarısının bu müddətdən daha uzun, digər yarısının isə daha qısa yaşadığını bildirir. Buna görə 11,9 ili hər bir xəstənin yaşayacağı müddət kimi qəbul etmək düzgün deyil. Fərdi nəticələr xəstənin yaşından, yanaşı xəstəliklərindən, transplantasiya edilmiş ürəyin vəziyyətindən, əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmalardan və müalicəyə riayət edilməsindən asılı olaraq dəyişə bilər. Həmçinin bu statistikanın 1992–2017-ci illəri əhatə etdiyini nəzərə almaq lazımdır. Sonrakı dövrdə tibbi texnologiyaların, donor orqanlarının qorunması üsullarının və immunosupressiv müalicənin inkişafı nəticələrə təsir göstərə bilər.
2026-cı ilin iyul ayında Orqan Donorluğu və Transplantasiyası üzrə Koordinasiya Mərkəzinin yaydığı məlumata görə, Azərbaycanda ürək transplantasiyası gözləyən xəstələrin sayı 50-yə yaxın olub. Həmin məlumatda 520-dən çox insanın böyrək, təxminən 250 nəfərin isə qaraciyər transplantasiyasına ehtiyacı olduğu bildirilirdi.
Bu rəqəmlər transplantasiya xidmətlərinin və donor orqanlarının əlçatanlığının əhəmiyyətini göstərir. Bununla yanaşı, gözləmə siyahısı dəyişə bildiyindən, hazırkı vəziyyəti dəqiq təqdim etmək üçün ən son rəsmi məlumatın əldə olunması vacibdir.
Mərkəzi Klinik Xəstəxanada ürək transplantasiyasına rəhbərlik edən professor Kamran Musayevin əvvəlki açıqlamalarından birində isə məhz həmin klinikada ürək köçürülməsini gözləyən xəstələrin sayının 60-dan çox olduğu bildirilmişdi. Bu rəqəm ümumölkə üzrə göstərici deyil və fərqli tarixə aid olduğuna görə rəsmi ölkə statistikası ilə eyniləşdirilməməlidir.
İnvaziv ağrı mütəxəssisi Zülfüqar Yusifov Musavat.com-a bildirib ki, pasiyentin əməliyyatdan sonrakı mərhələdə köçürülmüş orqanın orqanizm tərəfindən qəbul edilməsi, dərmanların təsiri və yanaşı problemlərin yaranması kimi amillər nəzərə alınmalıdır. Ttransplantasiyanın nəticəsinə əməliyyatın keyfiyyəti, icra mexanizmi, donor orqanının uyğunluğu və digər tibbi amillər təsir göstərir. Bütün bu meyarlar nəzərə alınsa belə, sonradan yarana biləcək ağırlaşmaların qarşısını hər zaman tam almaq mümkün olmur.
Bir sözlə, beynəlxalq təcrübə də ürək transplantasiyasının uğurunun bir neçə amilin birlikdə qiymətləndirilməsindən asılı olduğunu göstərir. Donorun və resipiyentin yaşı, ürəyin funksional vəziyyəti, orqanların uyğunluğu, transplantasiyanın təşkili və əməliyyatdan sonrakı müalicə bir-biri ilə əlaqəli məsələlərdir. Xəstənin evə buraxılması mühüm müsbət göstəricidir, lakin uzunmüddətli nəticələrin qiymətləndirilməsi üçün müntəzəm tibbi müşahidə və sonrakı sağqalma məlumatları əsas götürülməlidir.
Afaq Mirayiq,
Musavat.com
