Dünya yenə çalxalanır. ABŞ-ın 47-ci Prezidenti Donald Trampın hakimiyyətə gəlişi ilə Ağ Evin sabiq başçısı Bayden administrasiyasının tərkibinin dəyişilməsi, Avropa İttifaqı (Aİ) Şurasının Prezidenti Antonio Koştanın təşkilata başçılıq etməsi ABŞ-Aİ münasibətlərinə soyuqluq gətirib. Rusiya- Ukrayna müharibəsi başlanandan qitənin pozulan düzəni daha da gərginləşib. Vəziyyəti yenidən formalaşdırmaq üçün gizli danışıqlar yolu ilə öz məqsədlərinə çatacaqlarını xəyal edənlərin niyyətləri gözlərində qalıb. Vaşinqtonla Aİ rəsmilərinin bəzi məsələlərdə siyasətlərinin, daha doğrusu maraqlarının üst-üstə düşməməsi Ukraynanın vəziyyətini də ağırlaşdırıb. Rusiyaya qarşı sanksiya paketlərinin sayını artıran Aİ-nin «ən fəal» üzvlərindən olan Almaniya və Fransanın Cənubi Qafqazda apardıqları siyasət də onların istədikləri məcrada davam etmir. Almaniyada Bundestaqa erkən seçkilərdə kansler Olaf Şoltsun partiyası məğlub oldu. Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun son zamanlarda reytinqinin xeyli aşağı düşməsi Aİ-nin Cənubi Qafqaz siyasətinə də təsir edib. Ukraynaya lazımi yardımların göstərilməsində fasilələrin yaranması, ABŞ-ın dünyanın xəritəsini yenidən formalaşdıracaq siyasəti Aİ üzvləri arasında da fikir ayrılığına səbəb olub.
Ağ Evin Fransa Prezidenti Emmanuel Makrona soyuq münasibəti, yeni hakimiyyətin sabiq Bayden administrasiyasandan fərqli cəhətləri münasibətlərdə bir soyuqluq yaradıb. Makrona simpatiyasının olmadığını hərəkətləri ilə açıq- aşkar bildirən ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ağ Evə görüşə gələn Makronu şəxsən qarşılamağa ehtiyac duymayıb. Fransa Prezidentinə Trampın ikinci etinasızlığı onu Oval kabinetdə iş masasının küncündə əyləşdirməsidir. Halbuki Tramp Ağ Evə səfər edən İsrailin Baş nazirini qarşılamaq üçün hətta onun maşınının yanına qədər getmiş, kabinetdə isə onun kreslosunu şəxsən özü çəkərək, yer göstərmişdi. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin isə Fransa Prezidenti Emmanuel Makronla telefonla danışmaqdan birdəfəlik imtina edib. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin taleyini yalnız ABŞ Prezidenti Donald Trampla həll etmək niyyətində olduğunu bildirən Rusiya Prezidenti fransalı həmkarının ona zəng etmək, beynəlxalq siyasi vəziyyət və Ukrayna müharibəsinin nizamlanması məsələsini müzakirə etmək təklifini son üç həftə ərzində bir neçə dəfə rədd edib. Bu cür etinasız münasibətin açıqlaması odur ki, Putin Makronu təcrübəli dövlət başçısı kimi qəbul etmir və qlobal problemlərin həllində onunla eyni masada oturmaq fikri yoxdur. Başqa sözlə deyilsə ABŞ Prezidenti Trampın Rusiya –Ukrayna müharibəsini bitirmək cəhdinin ciddiləşdiyi bu məqamda Makron kimi vintciklərə, digər Avropa liderlərinə də ehtiyac qalmır.
ABŞ-ın vitse-prezidenti Ceyms Devid Vensin Münxen Təhlükəsizlik Konfransındakj çıxışında da bu məqam hiss olundu. Görünən odur ki,, ABŞ-Avropa qarşıdurmasının sərtləşməsinə təsir edən məqamlar çoxdur. Bəzi məsələlərdə isə dairələr daralmaq üzrədir. Bir məsələni də unutmaq olmaz ki, dünya siyasətinə təsir edən problemlərin həlli fərdlərin, yaxud administrasiyaların yanaşması ilə müəyyən edilmir. Qlobal problemlərin həllində daha çox beynəlxalq münasibətlərə, ümumiyyətlə, dünya düzəninin üzləşdiyi tarixi dövrdə yaranan siyasi vəziyyətə daha çox diqqət yetirilir.
ABŞ-Avropa münasibətlərinin arxitekturasında yaranan gərginlik əvvəldən düzgun qoyulmayan «diaqnozun» ağrılı nəticəsidir. Belə mürəkkəb vəziyyət Cənubi Qafqaz məsələsinə də təsirsiz ötüşməyib. Özləri üçün Mülki Müşahidə Missiyası kimi format yaradaraq Ermənistanda yerləşdirən, bəzi məqamlarda regionda vəziyyəti gərginləşdirən Aİ-nin «binokl diplomatiyası»na da son qoyulmalıdır.
Regional təhlükəsizliyə birbaşa təsir edən Aİ-nin son illərdə rəsmi İrəvana müxtəlif bəhanələrlə göstərdiyi yardımların, xüsusilə Fransanın canfəşanlığının sonrakı taleyi də bəlli deyil. Havadarlarına arxalanaraq müxtəlif bəhanələrlə Azərbaycanla sülh sazişini imzalamaqdan çəkinən Ermənistan baş verən hadisələrdən nəticə çıxarmalıdır. Xüsusilə, bölgədə sabitlik yaradacaq Azərbaycanın təkliflərinə əməl etməlidir. Artıq Ermənistan üçün Aİ missiyasının fəaliyyətinin idarə edilməsi ilə bağlı suallar yaranır. Təbii ki, yaranan mövcud vəziyyətə uyğun tələblər də səslənəcək. O zaman Fransanın Ermənistana hansısa yardımı heç bir işə yaramayacaq. İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı rəsmi İrəvanı tək qoyan Fransa, Almaniya artıq daha da güclənən Azərbaycanın ədalətli mübarizəsinin qarşısında dura bilməyəcək. Ermənistan kimi, Fransa da anlamalıdır ki, ölkəmizin qitə dövlətləri ilə siyasi, iqtisadi əlaqələri genişlənməkdədir. Ölkəmiz Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropaya qaz təchizatının coğrafiyasını genişləndirir. Hazırda Azərbaycan qazı ümumilikdə 12 ölkəya ixrac edilir. Onlardan 10-u Avropa dövlətidir və həmin ölkələrdən səkkizi Avropa İttifaqının üzvüdür. Mövcud vəziyyət qitə dövlətlərinin yanacağa artan ehtiyacı qurumun ölkəmizlə münasibətlərinə təsirsiz ötüşmür. Buna görə də Aİ tərəfdaş kimi öz öhdəliyinə əməl etməlidir.
Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, Aİ-nin heç bir layihəsi Orta Asiya və Qərb dünyası ilə birləşmək, bağlantılar yaratmaq istəyən Azərbaycandan yan keçə bilməz”. Artıq Ermənistanın yaranan bu vəziyyətdən nəticə çıxarmasının vaxtıdır. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Makronun fitvalarına uyub özünü Azərbaycanın Cənubi Qafqazda yaratdığı yeni reallıqlardan, sülh proseslərindən təcrid etməməlidir. Xususilə kommunikasiyaların bərpası ilə bağlı öhdəliyini yerinə yetirməlidir. Zəngəzur dəhlizi açılmalı, yol- nəqliyyat infrastrukturu rəsmi Bakının əsas tələbi «Azərbaycandan Azərbaycana» prinsipinə uyğun, heç bir gömruk əməliyyatı keçirilmədən həllini tapmalıdır. Fransadan, Hindistandan gətirilən hərbi avadanlıqlara arxayınlaşaraq yeni müharibəyə hazırlaşan Ermənistan unutmasın ki, İkinci Qarabağ müharibəsində üzləşdiyi vəziyyəti bir daha yaşayacaq. Rəsmi İrəvan onu da unutmasın ki, Vətən müharibəsində qazandığımız Zəfərdən sonra kapitulyasiya aktını imzalayan Paşinyanın yanında nə Makron var idi, nə də Aİ-in indiki «binokl diplomatiyası»nın mavi gödəkcəliləri. Əgər Ermənistan bir daha müharibə həvəsinə düşsə təkrar eyni vəziyyətlə rastlaşacaq. Çünki öz ölkəsində it yerinə qoyulmayan Makron elə ermənilər kimi qırdı-qaçdı xarakterində olan yalançı havadar, dil pəhlivanıdır.
Xuraman İsmayılqızı, «İki sahil»
